भारतातील कुटुंब

भारतात कुटुंबाला हिंदीत अनेकदा “परिवार” म्हणतात; देशातील इतर अनेक भाषांत वेगवेगळे शब्द वापरले जातात. कुटुंब म्हणजे एकाच घरातील लोक किंवा जन्म, विवाह, दत्तक घेणे अथवा दीर्घकालीन काळजी यांनी जोडलेले नातेवाईकांचे मोठे वर्तुळ असू शकते. संयुक्त कुटुंबात सामान्यतः एकापेक्षा अधिक पिढ्यांतील नातेवाईक एकत्र राहतात किंवा पैसा, काम, काळजी आणि निर्णय यांत जवळून सहभागी असतात. अणुकुटुंबात सहसा पालक किंवा काळजीवाहक आणि त्यांची मुले केंद्रस्थानी असतात; तरी विस्तारित नातेवाईकांशी जवळचे संबंध टिकू शकतात. भारतातील घरांमध्ये एकल पालकांची कुटुंबे, मिश्र कुटुंबे, मुले नसलेली जोडपी, एकटे राहणाऱ्या व्यक्ती आणि मुलांची किंवा वयोवृद्धांची काळजी घेणारे नातेवाईकही असतात. शिक्षण किंवा कामासाठी स्थलांतर झाल्याने काही कुटुंबे वेगवेगळ्या शहरांत किंवा देशांत राहूनही जवळून सहभागी राहतात. कुटुंबीय बालसंगोपन, ज्येष्ठांची काळजी, घरकाम, उत्पन्न, मालमत्तेच्या जबाबदाऱ्या आणि आजारपण किंवा बेरोजगारीच्या काळातील मदत वाटून घेऊ शकतात. या जाळ्यामुळे सुरक्षितता, ज्ञान, संपर्क आणि आपलेपणाची भावना मिळू शकते. वय आणि कुटुंबातील स्थान यांचा निर्णयांवर प्रभाव असू शकतो; शिक्षण, काम, विवाह, घर किंवा समारंभांविषयी ज्येष्ठांचा सल्ला घेतला जाऊ शकतो. मात्र प्रत्येक घरात अधिकारांची रचना वेगळी असते. तरुण प्रौढ स्वतः निर्णय घेऊ शकतात किंवा नातेवाईकांशी चर्चा करून ते ठरवू शकतात. नातेसंबंधांसाठी अनेक विशिष्ट संज्ञा आहेत. आईकडील आणि वडिलांकडील नातेवाईक, मोठी व धाकटी भावंडे आणि सासरच्या वेगवेगळ्या नात्यांसाठी स्थानिक भाषांमध्ये स्वतंत्र शब्द आणि अपेक्षा असू शकतात. कुटुंबातील समारंभ आणि जबाबदाऱ्या धर्म, प्रदेश, जात, भाषा आणि घरानुसार बदलतात. जन्म, विवाह, सण, मृत्यू आणि भेटी यांमुळे नातेवाईक एकत्र येऊ शकतात; मात्र प्रत्येकाला लागू होईल अशी एकच भारतीय कौटुंबिक प्रथा नाही. कुटुंबातील जवळीक म्हणजे छळ, जबरदस्तीचे निर्णय, आर्थिक नियंत्रण किंवा गोपनीयतेचा अभाव यांना मान्यता नव्हे. निरोगी कुटुंबे जबाबदाऱ्यांवर चर्चा करू शकतात, काळजीची कामे न्याय्य रीतीने वाटू शकतात, संमतीचा आदर करू शकतात आणि सदस्यांना बाहेरून मदत घेऊ देऊ शकतात.