કાયદો ભારતમાં

ભારતમાં સંઘીય કાનૂની વ્યવસ્થા છે. બંધારણ જાહેર સત્તાઓને સંઘ (Union), રાજ્યો અને સ્થાનિક સંસ્થાઓ વચ્ચે વહેંચે છે અને તે મૂળભૂત અધિકારોનું રક્ષણ કરે છે. વિષય પર આધાર રાખીને કાયદા સંસદ (Parliament) અથવા રાજ્ય વિધાનમંડળ દ્વારા બની શકે છે. કાયદા દ્વારા આપવામાં આવેલી સત્તાની મર્યાદામાં નિયમો, નિયમનો, સત્તાવાર આદેશો અને સ્થાનિક કાયદા વ્યવહારુ વિગતો ઉમેરે છે. ભારત મોટાભાગે પૂર્વનિર્ણય આધારિત કાનૂની પરંપરા (common-law) અનુસરે છે. લેખિત કાયદા કેન્દ્રીય મહત્વ ધરાવે છે, અને ઉચ્ચ અદાલતોના નિર્ણયો કાનૂની નિયમોને કેવી રીતે સમજવા અને લાગુ કરવા તે અંગે પણ માર્ગદર્શન આપે છે. અદાલતી માળખામાં ભારતની સર્વોચ્ચ અદાલત (Supreme Court of India), રાજ્યો અથવા રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના સમૂહો માટેની ઉચ્ચ અદાલતો (High Courts), તથા અધિનસ્ત અદાલતોનો સમાવેશ થાય છે. વિશિષ્ટ ટ્રિબ્યુનલ અને સત્તાધિકારીઓ કરવેરા, રોજગાર, ગ્રાહક, કંપની અને વહીવટી બાબતોની ચોક્કસ શ્રેણીઓ અંગે નિર્ણય કરે છે. દીવાની કાયદો મુખ્યત્વે ખાનગી વિવાદો અને ચુકવણી, મનાઈહુકમ અથવા ઘોષણા જેવા ઉપાયો સાથે સંબંધિત છે. ફોજદારી કાયદો ગુનો ગણાતા વર્તન સાથે સંબંધિત છે અને તેના કારણે તપાસ, આરોપપત્ર અથવા કાર્યવાહી અને સજા થઈ શકે છે. લગ્ન, છૂટાછેડા, વારસો અને દત્તક જેવા વ્યક્તિગત વિષયો સામાન્ય કાયદાઓ તેમજ સમુદાય-વિશિષ્ટ વ્યક્તિગત કાયદાઓ બંને પર આધાર રાખી શકે છે. તેથી લાગુ પડતો માર્ગ સંકળાયેલા લોકો અને સંબંધના કાનૂની સ્વરૂપ પર આધાર રાખે છે. સામાન્ય કાનૂની બાબતની શરૂઆત તથ્યો, જવાબદાર સત્તાધિકારી અને યોગ્ય મંચ ઓળખવાથી થાય છે. દસ્તાવેજો, નોટિસો, સાક્ષીઓના નિવેદનો, મર્યાદા સંબંધિત નિયમો અને પ્રક્રિયાત્મક આવશ્યકતાઓ ઘણીવાર મુખ્ય કાનૂની દાવા જેટલી જ મહત્વપૂર્ણ હોય છે. ઘણા વિવાદો વાટાઘાટો, મધ્યસ્થી, લવાદી, લોક અદાલત (Lok Adalat) અથવા વહીવટી ફરિયાદ દ્વારા ઉકેલી શકાય છે. આ વિકલ્પો વધુ સરળ હોઈ શકે છે, પરંતુ દરેક વિવાદ અથવા માગવામાં આવેલા દરેક ઉપાય માટે તે યોગ્ય નથી. કાનૂની મદદ વકીલો (advocates) આપે છે, અને પાત્ર વ્યક્તિઓ કાનૂની સેવા સત્તાધિકારીઓ (legal services authorities) મારફતે કાનૂની સહાય (legal aid) માંગી શકે છે. સ્વતંત્રતા, રહેઠાણ, પરિવારની સુરક્ષા, ઇમિગ્રેશન સ્થિતિ અથવા મૂલ્યવાન સંપત્તિ જોખમમાં હોય ત્યારે વહેલી સલાહ ખાસ ઉપયોગી છે.