ભારતમાં પ્રકૃતિ

ભારત અનેક આબોહવા અને ભૂદૃશ્ય વિસ્તારોમાં ફેલાયેલું છે. બરફાચ્છાદિત પર્વતો, ઉષ્ણકટિબંધીય જંગલો, સૂકા ઝાડીવાળા પ્રદેશો, પૂરનાં મેદાનો, મેન્ગ્રોવ, પરવાળાના વિસ્તારો અને સમુદ્રકાંઠાઓમાં જીવનનાં જુદાં જુદાં સ્વરૂપો ટકે છે. જૈવવિવિધતા એટલે વનસ્પતિઓ, પ્રાણીઓ, ફૂગ અને અન્ય જીવંત સજીવોની વિવિધતા તથા તેઓ મળીને બનાવે છે તે પરિસ્થિતિતંત્રો. ભારતમાં વ્યાપક વિસ્તારોમાં જોવા મળતી પ્રજાતિઓ પણ છે અને માત્ર મર્યાદિત પ્રદેશોમાં જોવા મળતી પ્રજાતિઓ પણ, ખાસ કરીને પશ્ચિમ ઘાટ, હિમાલય અને ટાપુઓના પરિસર જેવા જૈવિક રીતે સમૃદ્ધ વિસ્તારોમાં. બધાં જંગલો સરખાં નથી. સદાબહાર જંગલો, પાનખર જંગલો, કાંટાળા જંગલો, પર્વતીય જંગલો, મેન્ગ્રોવ અને સમુદાયની માલિકીની વનભૂમિ જુદાં જુદાં નિવાસસ્થાનો અને લાભો પૂરા પાડે છે. ઘાસનાં મેદાનો, રણ, ભેજવાળી ભૂમિઓ અને ઝાડીવાળા પ્રદેશો ખાલી જમીન નહીં, પણ મૂલ્યવાન કુદરતી પરિસર છે. તેઓ વિશિષ્ટ વન્યજીવન, ચરાણ, ભૂગર્ભજળનું પુનર્ભરણ, પૂર નિયંત્રણ અને પ્રાણીઓની ઋતુવાર અવરજવરને ટેકો આપે છે. નદીઓ અને ભેજવાળી ભૂમિઓ દૂરના ભૂદૃશ્યોને જોડે છે. તે પાણી અને કાંપ વહન કરે છે, માછલીઓ અને પક્ષીઓને ટેકો આપે છે, ભૂગર્ભજળ ફરી ભરે છે અને ખેતી તથા વસાહતોને ટકાવે છે; પરંતુ બંધ, પાણીનો ઉપાડ, પ્રદૂષણ, આક્રમક પ્રજાતિઓ અને કાંઠાને થયેલું નુકસાન આ કાર્યોને બદલી શકે છે. લોકોએ પેઢીઓથી ભારતમાં પ્રકૃતિને આકાર આપી છે અને તેનું રક્ષણ કર્યું છે. પવિત્ર ઉપવનો, સમુદાયનાં જંગલો, પશુપાલનના માર્ગો, ગામનાં તળાવો અને પરંપરાગત ખેતીનાં ભૂદૃશ્યો સાંસ્કૃતિક રીતરિવાજો અને આજીવિકાને ટેકો આપતાં નિવાસસ્થાનોનું સંરક્ષણ કરી શકે છે. રક્ષણનાં અનેક સ્વરૂપો છે, જેમાં રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો, વન્યજીવ અભયારણ્યો, સંરક્ષણ અનામતો, સમુદાય અનામતો, વન વ્યવસ્થાપન અને સ્થાનિક સંરક્ષણનો સમાવેશ થાય છે. પ્રવેશ અને માન્ય પ્રવૃત્તિઓ સ્થળ પ્રમાણે બદલાય છે, તેથી જવાબદાર સત્તાધિકારીનાં ચિહ્નો અને સૂચનાઓનું પાલન કરવું જોઈએ. મુખ્ય દબાણોમાં નિવાસસ્થાનોનો નાશ, વન્યજીવનના માર્ગોનું વિભાજન, પ્રદૂષણ, અતિશય ઉપયોગ, આક્રમક પ્રજાતિઓ, આગ અને આબોહવા પરિવર્તનનો સમાવેશ થાય છે. લોકો, પશુધન અને વન્યજીવનને એક જ જમીન અથવા પાણીની જરૂર પડે ત્યારે સંઘર્ષ ઊભો થઈ શકે છે. નિવાસસ્થાનો જોડાયેલા રહે અને નજીકના લોકો નિર્ણયોમાં તથા લાભોમાં ભાગીદાર બને ત્યારે પ્રકૃતિ સંરક્ષણ વધુ સારી રીતે કાર્ય કરે છે. પુનઃસ્થાપન, જવાબદાર પ્રવાસન, સાવચેતીપૂર્વકની ખેતી અને સ્થાનિક જળપ્રણાલીઓનું રક્ષણ મદદરૂપ થઈ શકે છે, પરંતુ તેના માટે લાંબા ગાળાની જાળવણી અને વાસ્તવિક સ્થાનિક જ્ઞાન જરૂરી છે.