ભારતમાં રાજ્યવ્યવસ્થા

આ સંદર્ભમાં રાજ્ય એટલે ભારતની સંગઠિત જાહેર સત્તાની વ્યવસ્થા; તેનો અર્થ તેના ઘટક રાજ્યોમાંથી ફક્ત એક રાજ્ય નથી. બંધારણીય રીતે ભારતને રાજ્યોના સંઘ તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે અને તેના પ્રદેશમાં કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોનો પણ સમાવેશ થાય છે. તમામ જાહેર સંસ્થાઓની સત્તાનો આધાર બંધારણ અને કાયદો હોવો જોઈએ. ભારતીય રાજ્યનો પાયો બંધારણ છે. તે લોકશાહી સરકાર સ્થાપે છે, સંસ્થાઓની ભૂમિકાઓ અલગ પાડે છે, કાયદાકીય સત્તાઓની વહેંચણી કરે છે અને મૂળભૂત અધિકારોનું રક્ષણ કરે છે. તેમાં જાહેર નીતિને દિશા આપતાં રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો અને નાગરિકોને સંબોધિત મૂળભૂત ફરજો પણ છે. સંઘ સ્તરે સંસદ પોતાની બંધારણીય સત્તાના ક્ષેત્રમાં કાયદા બનાવે છે, કાર્યપાલિકા તેનો અમલ કરે છે અને ન્યાયતંત્ર કાયદાનું અર્થઘટન અને અમલ કરે છે. રાષ્ટ્રપતિ બંધારણીય વડા છે, જ્યારે પ્રધાનમંત્રી અને મંત્રીપરિષદ સરકારનું કેન્દ્રીય રાજકીય નેતૃત્વ કરે છે. ભારતનાં રાજ્યો બંધારણીય એકમો છે અને તેમની પોતાની સરકારો તથા ધારાસભાઓ છે. રાજ્યપાલ રાજ્યના બંધારણીય વડા હોય છે, જ્યારે મુખ્યમંત્રી અને મંત્રીપરિષદ તેની ચૂંટાયેલી સરકારનું નેતૃત્વ કરે છે. કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં સંપૂર્ણ રાજ્યો કરતાં જુદી વ્યવસ્થાઓ હોય છે; તેમાંના કેટલાકની પોતાની ધારાસભા છે. ન્યાયતંત્ર રાજકીય કાર્યપાલિકાથી સ્વતંત્ર છે. સર્વોચ્ચ અદાલત સૌથી ઉપર છે; ત્યારબાદ ઉચ્ચ અદાલતો અને નીચલી અદાલતો આવે છે. અદાલતો વિવાદો ઉકેલે છે, કાનૂની અધિકારોનું રક્ષણ કરે છે, સરકારી કાર્યવાહીનું પુનરીક્ષણ કરે છે અને કાયદા અથવા સત્તાવાર નિર્ણયો બંધારણને અનુરૂપ છે કે નહીં તેની તપાસ કરી શકે છે. જાહેર વહીવટ કાયદા અને નીતિઓને રોજિંદી કામગીરીમાં ફેરવે છે. મંત્રાલયો, વિભાગો, જિલ્લા વહીવટીતંત્રો, નિયમનકારી સંસ્થાઓ, પોલીસ સેવાઓ અને જાહેર એજન્સીઓ નોંધણી, કલ્યાણ, શિક્ષણ, આરોગ્ય, માળખાકીય સુવિધાઓ, મહેસૂલ અને જાહેર વ્યવસ્થા જેવી બાબતો સંભાળે છે. કઈ કચેરી જવાબદાર છે તે વિષય અને સરકારના સ્તર પર આધારિત છે. પંચાયતો, નગરપાલિકાઓ અને મહાનગરપાલિકાઓ રાજ્યવ્યવસ્થાનું સ્થાનિક સ્તર બનાવે છે. તે લોકશાહી પ્રતિનિધિત્વ આપે છે અને સોંપાયેલાં સ્થાનિક કામ સંભાળે છે. તેમની સત્તા, સંસાધનો અને અસરકારકતા અમુક અંશે રાજ્યના કાયદા અને વહીવટી વ્યવસ્થાઓ પર આધારિત છે. ભારતીય રાજ્ય કાનૂની અધિકારો, જાહેર સેવાઓ, લોકશાહી જવાબદારી અને સત્તાવાર ભૂલો સુધારવાના માર્ગો આપે છે. સાથે જ તેને જટિલ પ્રક્રિયાઓ, અસમાન ક્ષમતા, વિલંબ અને અસમાન પહોંચ જેવી મર્યાદાઓનો સામનો કરવો પડે છે. લેખિત અરજીઓ, ફરિયાદ વ્યવસ્થાઓ, માહિતીની અરજીઓ, અપીલો, દેખરેખ રાખતી સંસ્થાઓ અને અદાલતો—આ બધાં ઉપાય મેળવવાના જુદા માર્ગો આપે છે.