ਇਰਾਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ

ਇਰਾਨ ਮੇਸੋਪੋਟੇਮੀਆ, ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ, ਕਾਕੇਸਸ, ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਖਾੜੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪੁਰਾਣੇ ਚੌਰਾਹੇ ’ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਰੂਪ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਥੇ ਵਸੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਮੀਦੀ ਲੋਕ ਅਤੇ ਹਖ਼ਾਮਨਸ਼ੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਾਮਰਾਜ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਰਾਨੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸੇ ਹਨ। ਹਖ਼ਾਮਨਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸੂਬਿਆਂ, ਸੜਕਾਂ, ਖ਼ਿਰਾਜ਼ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਰਾਹੀਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਰਾਜ ਚਲਾਇਆ। ਸਿਕੰਦਰ ਮਕਦੂਨੀ ਦੀ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੇਲੇਨਿਸਟਿਕ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਾਰਥੀ ਸਾਮਰਾਜ ਪੂਰਬੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਵਪਾਰਕ ਰਸਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਵਾਲੀ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਬਣਿਆ। ਸਾਸਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ ਨੇ ਕੇਂਦਰੀਕ੍ਰਿਤ ਇਰਾਨੀ ਰਾਜ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਜ਼ਰਦੁਸ਼ਤੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਰੋਮਨ ਅਤੇ ਬਿਜ਼ੰਤੀਨੀ ਦੁਨੀਆ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਲੰਮੀ ਟੱਕਰ ਨੇ ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆ ਨੂੰ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ। ਸੱਤਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਅਰਬ ਮੁਸਲਿਮ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਸਾਸਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸਲਾਮ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੋਇਆ, ਜਦਕਿ ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਰਵਾਇਤਾਂ ਕਾਇਮ ਰਹੀਆਂ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਇਸਲਾਮੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਰਾਨ ’ਤੇ ਕਈ ਇਰਾਨੀ, ਤੁਰਕੀ ਅਤੇ ਮੰਗੋਲ ਰਾਜਵੰਸ਼ਾਂ ਨੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੌਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਤਬਾਹੀ ਆਈ, ਪਰ ਨਵੀਆਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, ਸ਼ਹਿਰ, ਵਿਦਵਤਾ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਕਲਾ ਵੀ ਉਭਰੇ। ਸਫ਼ਵੀ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਨੇ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਇਮਾਮਾਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ੀਆ ਇਸਲਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜ ਦੀ ਇੱਕ ਨਿਰਧਾਰਕ ਸੰਸਥਾ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਇਰਾਨ ਸਿਆਸੀ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨੇੜਲੇ ਸੁੰਨੀ ਸਾਮਰਾਜਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਇਆ। ਕ਼ਾਜ਼ਾਰ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਇਰਾਨ ਨੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਅਤੇ ਰੂਸ ਤੇ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੇ ਵਧਦੇ ਦਬਾਅ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਇਨਕਲਾਬ ਨੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਸੰਸਦ ਲਿਆਂਦੀ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਸਥਾਈ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣਿਆ। ਪਹਿਲਵੀ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀਕਰਨ, ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ, ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਸਮਾਜਕ ਬਦਲਾਅ ਆਏ, ਨਾਲ ਹੀ ਸਿਆਸੀ ਦਮਨ ਵੀ ਹੋਇਆ। 1979 ਦੀ ਇਨਕਲਾਬ ਨੇ ਰਾਜਤੰਤਰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਕੇ ਇਸਲਾਮੀ ਗਣਰਾਜ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਇਰਾਕ ਨਾਲ ਜੰਗ, ਸਮਾਜਕ ਬਦਲਾਅ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਟਕਰਾਅ ਅਤੇ ਇਰਾਨੀ ਪਰਵਾਸੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਜੁੜਾਅ ਨੇ ਅਗਲੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ। ਇਰਾਨੀ ਅੱਜ ਵੀ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾਉਂਦੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।