Historia në Kosovë

Dëshmitë më të hershme përfshijnë Runikun dhe kontekste të lidhura me Starçevon dhe Vinçën, me vendbanime neolitike të datuara afërsisht 6500–3500 p.e.s. Këto gjetje dokumentojnë vendbanimin dhe kulturën materiale, por nuk dëshmojnë vazhdimësi të drejtpërdrejtë etnike deri te një popullsi moderne. Dardania i referohet një koncepti të lashtë rajonal dhe politik. Ulpiana ishte municipium romak dhe qendër urbane. Dëshmitë arkeologjike të këtyre periudhave mbeten të paplota dhe interpretimet nganjëherë paraqiten përmes narrativave kombëtare shqiptare ose serbe. Nga shekulli XII deri në shekullin XIV, dinastia e Nemanjiqëve dhe sundimi mesjetar serb ndikuan në institucionet politike dhe fetare të rajonit. Prizreni, Peja, Graçanica, Deçani dhe Ljeviša kanë monumente të rëndësishme mesjetare. Arkitektura e shenjtë bizantino-romake dhe ortodokse serbe e shekujve XIII–XVII përbën pjesë qendrore të trashëgimisë kulturore të Kosovës. UNESCO i përfshiu monumentet përkatëse në listë më 2004 dhe i vendosi në Listën e Trashëgimisë Botërore në Rrezik më 2006. Përcaktimi dhe administrimi i këtyre objekteve pasqyrojnë mosmarrëveshje për statusin dhe trashëgiminë; përfshirja nga UNESCO nuk vendos për statusin e Kosovës ose kufijtë ndërkombëtarë. Beteja e Kosovës e vitit 1389 u bë një pikë e fuqishme referimi në kujtesën serbe. Konsolidimi osman pasoi gjatë dekadave të ardhshme. Një ndërhyrje dhe tërheqje e Habsburgëve ndodhi më 1689–1690, e pasuar nga ndryshime afatgjata në fe, vendbanime dhe lëvizshmëri. Interpretimet shqiptare dhe serbe për migrimin, vazhdimësinë dhe formimin e shumicave ndryshojnë, ndërsa burimet e disponueshme ndryshojnë sipas rajonit dhe periudhës. Luftërat Ballkanike sollën ndryshime të mëdha politike më 1912. Traktati i Londrës i vitit 1913 njohu ndërkombëtarisht kontrollin serb mbi Kosovën. Më 1918 Kosova u bë pjesë e Mbretërisë së Serbisë brenda shtetit të ri sllav të jugut. Gjatë viteve 1941–1945, pjesë të mëdha u vendosën nën Shqipërinë e Madhe të kontrolluar nga Italia. Jugosllavia e përfshiu Kosovën në sistemin e saj federal më 1946. Kushtetuta e vitit 1974 i dha autonomi të gjerë dhe mundësoi vetëqeverisje të konsiderueshme. Protestat e vitit 1981 u pasuan nga represioni. Më 1989 u hoqën të drejtat e autonomisë dhe u shtua kontrolli i drejtpërdrejtë nga Beogradi. Gjatë viteve 1990, institucionet shqiptare të Kosovës u shpërbënë, u zhvilluan institucione paralele dhe LDK-ja nën Ibrahim Rugovën ndoqi rezistencë paqësore, përpara se kryengritja e KLA/UÇK-së të bëhej qendrore në konflikt. Lufta e Kosovës zgjati nga viti 1998 deri më 1999. Forcat serbe dhe jugosllave kryen vrasje, dëbime, tortura, dhunë seksuale dhe shkatërrime të dokumentuara ndaj civilëve. Edhe forcat e KLA/UÇK-së kryen krime ndaj civilëve. Ndërhyrja e NATO-s ngre ende pyetje për të drejtën ndërkombëtare dhe dëmet ndaj civilëve. Operacioni Allied Force zgjati nga 24 marsi deri më 10 qershor 1999, gjithsej 78 ditë. Më 10 qershor, Rezoluta 1244 e Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara dhe Marrëveshja Ushtarako-Teknike vendosën kuadrin e pasluftës. KFOR-i, Forca e Kosovës e udhëhequr nga NATO, hyri më 12 qershor, ndërsa UNMIK-u, Misioni i Administratës së Përkohshme të Kombeve të Bashkuara në Kosovë, nisi në qershor 1999. Kthimi, zhvendosja, personat e zhdukur, mbrojtja e pakicave dhe ndjekja penale mbeten çështje qendrore të pasluftës. Më 17–18 mars 2004, trazirat ndërmjet komuniteteve shkaktuan 19 të vdekur dhe 954 të plagosur, sipas Kombeve të Bashkuara. Rreth 730 shtëpi të pakicave dhe 36 kisha ortodokse, manastire e objekte kulturore u dëmtuan ose u shkatërruan. Dhuna i dobësoi rëndë përpjekjet për kthim dhe normalizim. Kosova shpalli pavarësinë më 17 shkurt 2008 dhe miratoi kushtetutë të re më 15 qershor 2008. UNMIK-u vazhdoi sipas Rezolutës 1244 me qëndrim neutral ndaj statusit, ndërsa Serbia e hodhi poshtë efektin juridik të shpalljes. Më 22 korrik 2010, Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë arriti në përfundimin se shpallja nuk e shkeli të drejtën ndërkombëtare. Bashkimi Evropian filloi lehtësimin e Dialogut Beograd–Prishtinë më 2011. Marrëveshja e Brukselit e vitit 2013 trajtoi çështjet e policisë, drejtësisë dhe komunave. Marrëveshja e 27 shkurtit 2023 për Rrugën drejt Normalizimit përfshin dokumentet, mbrojtjen e pakicave, vetëmenaxhimin e komunave me shumicë serbe, trashëgiminë kulturore dhe personat e zhdukur. Më 2026, dialogu, KFOR-i dhe UNMIK-u vazhdojnë, ndërsa statusi i Kosovës, njohja ndërkombëtare, kthimi, personat e zhdukur, trashëgimia kulturore dhe besimi ndërmjet komuniteteve mbeten të pazgjidhura. Historia e Kosovës hulumtohet përmes Muzeut të Kosovës, Institutit Arkeologjik të Kosovës, Agjencisë Shtetërore të Arkivave të Kosovës, Ministrisë së Kulturës, Rinisë dhe Sportit, UNESCO-s dhe ICOMOS-it, Kishës Ortodokse Serbe dhe institucioneve serbe të trashëgimisë kulturore, arkivave të OKB-së dhe gjykatave, universiteteve, shkollave, vendeve përkujtimore, familjeve, komuniteteve dhe diasporës. Burimet e botuara dhe muzetë përgjithësisht janë të qasshëm. Arkivat, gërmimet dhe vendet e shenjta u nënshtrohen rregullave të institucionit përkatës, statusit të mbrojtjes dhe kushteve të sigurisë. Shqipja, serbishtja dhe anglishtja janë të gjitha gjuhë të rëndësishme kërkimore. Nuk ka një shërbim të vetëm kombëtar të historisë ose tarifë uniforme qasjeje; koha dhe qasja varen nga institucioni dhe disponueshmëria e dokumenteve. Interpretimi i besueshëm krahason burimet arkeologjike, arkivore, ndërkombëtare, gjyqësore dhe gojore, në vend që ta trajtojë një narrativë si të plotë. Rrëfimet shqiptare shpesh theksojnë Dardaninë dhe trashëgiminë ilire, diskriminimin nga viti 1989 deri më 1999, rezistencën dhe vetëvendosjen. Rrëfimet serbe shpesh theksojnë sundimin mesjetar, Fushë-Kosovën më 1389, trashëgiminë ortodokse serbe dhe mbrojtjen ose zhvendosjen e serbëve. Këto këndvështrime mund të dokumentohen paralelisht pa i kthyer artefaktet e veçuara në prova të vazhdimësisë etnike. Gjetjet historike duhen ndarë gjithashtu nga pretendimet e sotme për statusin kushtetues, njohjen ose kufijtë.