Санъат дар Қирғизистон

Дар Қирғизистон низомҳои расмӣ, ғайрирасмӣ ва рӯзмарраи санъат ташаккул ёфтаанд. Вазорати фарҳанг, иттилоот ва сиёсати ҷавонон сиёсати миллии фарҳангиро муайян карда, муассисаҳои тобеъро назорат мекунад; мақомоти маҳаллӣ инфрасохтори фарҳангии маҳаллиро дастгирӣ мекунанд. Конститутсия иштирок дар ҳаёти фарҳангӣ ва дастрасӣ ба арзишҳои фарҳангиро ҳимоя мекунад. Барномаи фарҳанг ва санъати Девони вазирон барои солҳои 2026–2030 тақрибан 30 чорабинӣ дар шаш самт, аз ҷумла дастрасӣ, худтатбиқии эҷодӣ, робитаҳои минтақавӣ, омӯзиши ҷавонон ва инфрасохторро дар бар мегирад. Тасдиқи барнома худ аз худ маънои амалӣ шудани ҳар чорабинӣ ё тадбири буҷетиро надорад. Омори фарҳангии соли 2024 миқёси дастрасии ҷамъиятиро нишон медиҳад. Дар Қирғизистон 21 театри касбӣ бо 1 973 намоиш, 42 кинотеатр бо беш аз 232 000 намоиш ва зиёда аз 3 миллион ташриф, шаш созмони консертӣ, аз ҷумла се муассисаи филармонӣ, бо 218 консерт ва 68 осорхона мавҷуд буд. Осорхонаҳо тақрибан 238 000 ашёро ба ҳудуди 955 000 меҳмон нишон доданд. Ҳамчунин 720 муассисаи фарҳангии клубмонанд мавҷуд буд, ки зиёда аз 90%-и онҳо дар деҳот ҷойгир буданд; зиёда аз 1 000 китобхона бо беш аз 19 миллион китобу брошюра ва зиёда аз 1 миллион истифодабаранда фаъолият мекард. Шумораи нашрҳои китоб ва брошюра аз 1 000 зиёд ва теъдоди нусхаҳо беш аз 1,6 миллион буд. Зиёда аз 58%-и ин нашрҳо ба забони қирғизӣ буданд. Санъати тасвирӣ наққошӣ, графика, ҳайкалтарошӣ ва санъати ороишиву амалӣро дар бар мегирад. Осорхонаи миллии санъати тасвирӣ ба номи Гапар Айтиев тақрибан 18 000 асар дорад, аз ҷумла тақрибан 4 000 наққошӣ, 9 600 кори графикӣ, 1 000 ҳайкал ва зиёда аз 3 000 ашёи санъати амалӣ. Дар маҷмӯаи он наққошии қирғизӣ, гулдӯзӣ, намад, кандакории чӯб, бофандагӣ, коркарди чарм ва заргарӣ ҳастанд. Намоишгоҳҳо, сайрҳои роҳнамо ва чорабиниҳо дастрасиро таъмин мекунанд; навиштаҷоти шарҳдиҳанда ба забонҳои қирғизӣ ва русӣ дастрасанд, ва дастрасӣ барои шахсони дорои маъюбиятро бо дархост метавон ташкил кард. Барои истифодаи тиҷоратии акс ё видео аз ашёи осорхона шартнома лозим аст; нархи чипта ва қоидаҳои тахфиф аз муассиса вобастаанд. Санъати суннатӣ ва амалӣ кори намадии Ала-кийиз ва Ширдак, ҳунари сохтани Ақ-қалпоқ, сарпӯши Элечек, сохтани юрта, бофандагӣ, гулдӯзӣ, кандакорӣ ва заргариро дар бар мегирад. Анъанаҳои шифоҳӣ ва саҳнавӣ Манасчӣ, Семетейчӣ, Сейтекчӣ ва Айтиш ё Айтисро фаро мегиранд. Ба унсурҳои сабтшудаи ЮНЕСКО анъанаи эпикии Манас, Семетей ва Сейтек, ҳунари Оқинон, Айтиш/Айтис, Ала-кийиз ва Ширдак, ҳунари Ақ-қалпоқ, Элечек ва сохтани юрта дохил мешаванд. Ала-кийиз ва Ширдак дар Рӯйхати ҳифзи фаврӣ ҳастанд ва барои намадсозии суннатӣ номинатсияи соли 2026 пешниҳод шудааст. Интиқоли дониш одатан тавассути таҷрибаи оилавӣ ва ҷамъиятӣ, омӯзиши шифоҳӣ, муносибати устод-шогирд, гурӯҳҳои ҳунармандон, осорхонаҳо ва марказҳои фарҳангӣ сурат мегирад. Пардохти устохона, ҳаққи фармоиш ва муҳлати таҳвил аз ҳунарманд ва худи кор вобастаанд. Эҷодиёти мардумиро аз мутобиқсозӣ, сабт ё тарҳи муосири мушаххас фарқ мекунанд; чунин корҳои муосир метавонанд ҳимояи ҳуқуқии алоҳида дошта бошанд. Мусиқӣ сурудхонии суннатӣ, комуз ва дигар созҳои мардумӣ, иҷрои Оқин, Айтиш, инчунин шаклҳои классикӣ, хор, ва муосирро дар бар мегирад. Филармонияи миллии Қирғизистон ба номи Т. Сатилганов, созмонҳои дигари филармонӣ, Консерваторияи миллӣ ва муассисаҳои санъат роҳҳои касбӣ ва омӯзиширо дастгирӣ мекунанд. Консертҳои ҷамъиятӣ ва барномаҳои омӯзишӣ тавассути созмонҳои консертӣ ва муассисаҳои маҳаллии фарҳангӣ дастрасанд. Нархи чипта ва ҷадвал аз чорабинӣ ва мавсим вобаста аст. Намоишҳо ва фонограммаҳо метавонанд бо ҳуқуқҳои вобаста ҳимоя шаванд. Адабиётро китобхонаҳои ҷамъиятӣ, китобхонаҳои мактабӣ ва муассисаҳои таҳсилоти олӣ, нашриётҳо, чорабиниҳои адабӣ ва Китобхонаи миллии ба номи Алиқул Усмонов дастгирӣ мекунанд. Адабиёти қирғизӣ анъанаи «Манас» ва нависандагоне чун Алиқул Усмонов ва Чингиз Айтматовро дар бар мегирад; иҷрои Оқин анъанаи шифоҳӣ ва адабиро мепайвандад. Ҳуқуқи муаллиф ҳангоми офаридани асари мувофиқ ба талабот ба вуҷуд меояд; бақайдгирӣ шарт нест. Асарҳои адабӣ, тарҷума, мутобиқсозӣ, аудиовизуалӣ, нармафзор, аксбардорӣ, меъморӣ ва тарроҳӣ метавонанд таҳти ҳимояи ҳуқуқи муаллиф бошанд. Хароҷоти нашр, шартҳои иҷозатнома ва ҳаққи муаллиф аз шартнома вобастаанд. Кино дорои муҳити ташаккулёфта, вале пароканда аст. Департаменти кинематография, киностудияи миллии «Қирғизфилм» ба номи Т. Океев, Фонди рушди кино, ҷашнвораҳо ва шабакаҳои соҳавӣ филмҳои бадеӣ, ҳуҷҷатӣ, аниматсия, асарҳои телевизионӣ ва видеоӣ, клипҳои мусиқӣ ва рекламаҳоро дастгирӣ мекунанд. Қонун дар бораи дастгирии давлатии кинематография барои мақоми филми миллӣ ва дастгирии давлатӣ замина фароҳам меорад. Арзёбии пешинаи ЮНЕСКО рақамҳои қонунии ҳадди ақал 0,1%-и буҷет ва маъмулан на камтар аз 51%-и хароҷоти ҳисобшударо барои маблағгузории давлатии филми миллӣ сабт карда буд, аммо ҳамзамон камбуди тақсимоти маблағро нишон дод. Ин рақамҳоро набояд ҳамчун пардохти кафолатноки кунунӣ фаҳмид. Дастрасӣ ба филм тавассути кинотеатрҳо, ҷашнвораҳо, хизматрасониҳои «Қирғизфилм» ва созишномаҳои истеҳсоли муштарак сурат мегирад; ҳуқуқҳо байни муаллифон, таҳиягарон, иҷрокунандагон ва пахшкунандагон тақсим мешаванд. Санъати иҷроӣ драма, театр ба забони русӣ, театри лӯхтак, опера, балет ва хореографияро дар бар мегирад. Инфрасохтори театрҳои касбӣ асосан дар Бишкек ва Ӯш мутамарказ аст, аммо дар Нарин, Ҷалолобод, Ботканд, Иссиқкӯл, вилояти Ӯш ва Талас низ вуҷуд дорад. Барои тамошои театр одатан аз сомонаи театри давлатӣ ё касса чипта мехаранд; театрҳои лӯхтаки кӯдакона шакли алоҳидаи дастрасиро пешниҳод мекунанд. Ихтисосҳои тасдиқшудаи таълимӣ омӯзиши актёрӣ, коргардонӣ, хореография ва театршиносиро дар бар мегиранд. Асарҳои драмавӣ, иҷроҳо, саҳнагузорӣ ва пахш метавонанд ҳуқуқу шартномаҳои алоҳида дошта бошанд. Меъморӣ ба санъат дохил мешавад, вақте мавзӯъ асари меъморӣ, тарҳи шаҳр, пешниҳоди манзара ё коркарди бадеии мероси сохташуда аст. Вазорати сохтмон, меъморӣ ва хизматрасониҳои коммуналӣ ва идораҳои ҳудудии меъморӣ ва шаҳрсозӣ Қонун дар бораи шаҳрсозӣ ва меъмориро татбиқ мекунанд. Лоиҳаҳои касбӣ метавонанд иҷозатномадиҳӣ, назорати шаҳрсозӣ, экспертизаи давлатӣ ва мувофиқат ба нақшаҳои маҳаллиро талаб кунанд. Асарҳои меъморӣ таҳти ҳимояи ҳуқуқи муаллифанд. Хароҷот ва муҳлат аз лоиҳа, иҷозатҳо ва баррасии коршиносон вобастаанд. Ёдгориҳое чун Бурана, маҷмааи Ӯзган ва муҳити Сулаймон-Тоо аз ҷиҳати ҳифз ва муаррифӣ ба ин мавзӯъ дохил мешаванд, на ба мавзӯи алоҳидаи таърих. Тарроҳӣ соҳаи рӯ ба рушд, вале пароканда аст. Роҳҳои мувофиқ Академияи миллии санъат, Академияи санъати «Манас», кафедраҳои донишгоҳӣ ва студияҳои хусусиро дар бар мегиранд. Ихтисосҳои номбаршуда «Тарроҳӣ», «Тарроҳии дохилӣ ва таҷҳизот», «Санъати ороишиву амалӣ ва ҳунарҳои мардумӣ» ва «Санъати монументаливу ороишӣ»-ро фаро мегиранд. Академияи санъати «Манас» наққошӣ, тарроҳии графикӣ ва санъати рақамӣ, мусиқӣ ва театрро бо сохтори ҳаштсеместра ва иддаои аккредитатсия дар сомонаи худ пешниҳод мекунад; маълумоти ҷории қабул ва аккредитатсияро мустақиман санҷидан лозим аст. Қоидаҳои портфолио, талаботи қабул ва пардохт аз муассиса вобастаанд. Асарҳои тарроҳӣ метавонанд бо ҳуқуқи муаллиф ҳимоя шаванд. Дар манбаъҳои расмии баррасишуда мавҷудияти муассисаи миллии алоҳидаи аксбардорӣ тасдиқ нашуд. Аксбардорон аз академияҳои санъати тасвирӣ, осорхонаҳо, галереяҳо, студияҳои хусусӣ, истеҳсоли аудиовизуалӣ, чорабиниҳои фарҳангӣ ва фармоишҳо истифода мебаранд. Асарҳои аксбардорӣ ошкоро таҳти ҳимояи ҳуқуқи муаллифанд, аммо барои тасвирҳои тиҷоратии ашёи осорхона иҷозат ё шартномаи осорхона лозим аст. Санъати рақамӣ бештар ғайрирасмӣ ё пароканда аст; роҳҳои он аз тариқи омӯзиши тарроҳии графикӣ, истеҳсоли аудиовизуалӣ, намоишгоҳҳои онлайн ё омехта, студияҳо ва шабакаҳои лоиҳавӣ мегузаранд. Осорхонаи миллӣ ё академияи махсуси санъати рақамӣ тасдиқ нашуд. Аз ин рӯ, хароҷоти таҷҳизот, нармафзор, пайвастшавӣ, фармоишҳо ва намоиш аз лоиҳа вобастаанд. Осорхонаҳо, театрҳо, филармонияҳо, китобхонаҳо, «Қирғизфилм», академияҳо, клубҳои фарҳангӣ, галереяҳои хусусӣ, ҷашнвораҳо, студияҳо, нашриётҳо, таҳиягарон ва гурӯҳҳои ҳунармандон шаклҳои гуногуни миёнаравӣ, истеҳсол ва мубодиларо фароҳам меоранд. Рақами боэътимоди миллӣ барои фурӯши галереяҳо, гардиши музоядаҳо ё даромади ҳунармандон муайян нашудааст. Дастрасӣ метавонад чипта, маҳдудияти синну сол, портфолио, санҷиши қобилият, шартнома ё даъвати кушодро талаб кунад. Одатан шаҳрвандӣ шарти ҳалкунанда барои тамошо нест, вале ҳар муассиса қоидаҳои қабул ва боздиди худро муайян мекунад. Дастрасии деҳот асосан ба клубҳои фарҳангӣ, китобхонаҳо, мактабҳо ва муассисаҳои маҳаллӣ такя мекунад. Офарандагон ва истифодабарандагони тиҷоратӣ бояд дорандаи ҳуқуқро муайян кунанд, дар ҳолати зарурӣ иҷозат гиранд, нишон додани муаллифро сабт намоянд ва пардохт, қаламрав, муҳлат, истифодаҳои иҷозатшуда ва шартҳои таҳвилро хаттӣ муайян кунанд. «Қирғизпатент» вазифаҳои маъмурии ҳуқуқи муаллиф ва ҳуқуқҳои вобаста ва пардохти дастаҷамъиро иҷро мекунад. Ҳуқуқи муаллиф адабиёт, наққошӣ, ҳайкалтарошӣ, графика, санъати ороишиву амалӣ, меъморӣ, аксбардорӣ, асарҳои аудиовизуалӣ, нармафзор ва тарроҳиро фаро мегирад. Ҳуқуқҳои вобаста иҷроҳо, саҳнагузорӣ, фонограммаҳо ва пахшҳоро ҳимоя мекунанд. Қоидаҳои осорхона, шароити чорабинӣ ва шартнома метавонанд маҳдудиятҳои иловагӣ гузоранд. Хатарҳои асосии амалӣ маблағгузории нобаробар, тамаркузи минтақавӣ, маҳдудияти ҳифз ва бойгонӣ, кори ғайрирасмӣ, низомҳои маҳдуди пардохти рақамӣ ва нопурра будани маълумоти бозор мебошанд. Дастгирии ҷамъиятӣ, пардохтҳои ҷорӣ, грантҳо, резиденсияҳо, тартиби суғуртаи иҷтимоӣ ва маблағгузории лоиҳаро дар тамоми кишвар кафолатнок ҳисобидан мумкин нест; онҳоро аз муассисаи масъул, маъмурияти маҳаллӣ, пешниҳодкунандаи барнома ё тарафи шартнома санҷед. Кумитаи миллии омор омори расмии фарҳангиро медиҳад, дар ҳоле ки осорхонаҳо, китобхонаҳо, академияҳо, театрҳо ва созмонҳои фарҳангӣ маълумоти мустақимтарро дар бораи дастрасӣ ва ҷадвали ҷорӣ пешниҳод мекунанд.