Qirgʻizistonda fuqarolik huquqi

Асосий ҳуқуқий база 2021-йилги Конституция, 1996-йил 8-майдаги 15-сонли Фуқаролик кодексининг I қисми (2026-йил 6-апрелдаги таҳрир), 1998-йил 5-январдаги 1-сонли Фуқаролик кодексининг II қисми (2025-йил 28-октябрдаги таҳрир), 2017-йил 25-январдаги 14-сонли Фуқаролик процессуал кодекси, 2003-йил 30-августдаги 201-сонли Оила кодекси (2025-йил 17-июлдаги таҳрир), 2025-йил 18-июлдаги 149-сонли Ер кодекси, 2023-йил 9-мартдаги 54-сонли Нотариат тўғрисидаги қонун ва 2017-йил 28-январдаги 15-сонли Ижро тўғрисидаги қонундан (2026-йил 22-июлдаги таҳрир) иборат. Адлия вазирлиги ва давлат рўйхатга олиш органлари асосий маъмурий вазифаларни бажаради; судлар, нотариуслар, кадастр органлари ва маҳаллий ҳокимият органлари эса ўз ваколатидаги масалаларни кўради. Жисмоний ва юридик шахслар фуқаролик ҳуқуқларини олиши ва амалга ошириши мумкин. Юридик шахс — ўз ҳуқуқ ва мажбуриятларига эга ташкилот; унинг давлат рўйхатидан ўтгани, вакиллиги ва ваколатли ҳаракатлари муайян ишда ҳаракат қила олишини белгилаши мумкин. Фуқаролик ҳуқуқлари виждонан амалга оширилиши шарт, вакиллик ёки рўйхатдан ўтказиш талаблари қўлланиши мумкин. Рўйхатдан ўтказиш, нотариал ва суд харажатлари ишга боғлиқ. Битим — ҳуқуқий аҳамиятга эга ҳаракат; шартнома эса томонлар ўртасида мажбуриятлар юзага келтирадиган келишувдир. Одатда шартномавий низо шартнома тузишдан, мажбуриятни бажаришдан ва томонлардан бири бажармаган тақдирда талаб қўйишдан иборат бўлади. Фуқаролик кодекси ва келишувдан тўлов, етказиб бериш, зарарни қоплаш ва шартномавий пеня келиб чиқиши мумкин. Фуқаролик процессуал кодексидаги талабларга жавоб берса, оддий ёзма шартнома буйруқ тартибидаги қисқартирилган иш юритишга асос бўла олади. Айрим битимлар нотариал тасдиқни талаб қилиши мумкин. Мулк ҳуқуқи эгалик, мулкдаги бошқа ҳуқуқлар, кўчмас мулк, чекловлар ва кадастр ёзувларини қамраб олади. Кўчмас мулкка бўлган ҳуқуқлар ва унинг олди-сотдиси давлат рўйхатидан ўтказилади. Ер ресурслари, кадастр, геодезия ва картография давлат агентлиги, Адлия вазирлигининг рўйхатга олиш тизими ҳамда маҳаллий ҳокимият органларининг ҳар бири тегишли вазифага эга бўлиши мумкин. Қирғизистон давлат, муниципал ва хусусий ер мулкчилигини тан олади. Ер эгалари ва фойдаланувчилари белгиланган ер мақсадига ҳамда ердан фойдаланиш ва уни муҳофаза қилиш вазифаларига риоя қилиши шарт. Рўйхатдан ўтказиш тўловлари ва кечикиш учун эҳтимолий пеня тартиб ҳамда ҳужжатларга боғлиқ. Оила ҳуқуқи никоҳ, эр-хотин, болалар, таъминот, фарзандликка олиш, васийлик ва фуқаролик ҳолати далолатномаларини рўйхатдан ўтказишни тартибга солади. Никоҳ ихтиёрий бўлиши ва давлат рўйхатидан ўтказилиши шарт. ZAGS умумий вояга етмаган фарзандлари, мулк ёки бошқа даъволари бўлмаган эр-хотиннинг қўшма аризаси билан ажримни рўйхатдан ўтказиши мумкин. Бир томонлама ZAGS тартиби жумладан турмуш ўртоғи бедарак йўқолган, муомалага лаёқатсиз деб топилган ёки 3 йилдан ортиқ муддатга қамалган айрим ҳолларда қўлланади. Болалар, мулк ёки келишмовчиликка оид низолар одатда судга юборилади. Норасмий бирга яшаш ёки никоҳ расмий рўйхатдан ўтган никоҳ билан бир хил мақом бермайди. Эр-хотин тенг ҳуқуққа эга, ота-она вазифалари болани таъминлаш ва унинг энг яхши манфаатларига мувофиқ парваришни қамраб олади. Мерос мерос қолдирган шахснинг охирги доимий яшаш жойида очилади. Бу жой номаълум ёки хорижда бўлса, Қирғизистондаги кўчмас мулк жойлашуви мерос очилган жойни белгилаши мумкин. Меросхўр васиятнома ёки қонундаги навбат тартиби бўйича мерос олади. Меросни қабул қилиш ёки воз кечишнинг одатдаги муддати 6 ой; талаблар бажарилса, нотариус шу муддатдан кейин меросга ҳуқуқ гувоҳномасини беради. Мерос ишини топиш учун меросхўрлар E-Notariat ва мерос иши реестрларидан фойдаланиши мумкин. Муддати ўтиб қабул қилиш қабул қилган меросхўрларнинг розилиги ёки суд орқали мумкин бўлиши эҳтимол. Меросга ўтказиладиган ҳуқуқ ва мажбуриятлар киради; мерос қарзлари тегишли қоидалар билан чекланади. Нотариал давлат божи, нотариал хизмат ва рўйхатдан ўтказиш харажатлари бўлиши мумкин. Жавобгарлик шартномани бузиш ёки шартномадан ташқари зарар етказишдан келиб чиқиши мумкин. Даъво аввалги ҳолатни тиклаш, зарарни қоплаш ёки шартномавий пеняни талаб қилиши мумкин. Зарар, сабабий боғланиш ва жавобгар шахсни исботлаш муҳим. Фуқаролик суди, айрим далил ёки ҳаракатлар учун нотариус ва ижро органлари жараёнга қўшилиши мумкин. Низо ҳал қилув қарори ёки келишув билан якунланиб, кейин ижрога ўтиши мумкин. Суд божи, эксперт, нотариус ва ижро харажатлари ишга боғлиқ. Фуқаролик ишларига даъво тартиби, қисқартирилган буйруқ тартиби, апелляция ва юқори судларда қайта кўриб чиқиш киради. Туман ва шаҳар судлари, вилоят судлари, Бишкек шаҳар суди ва Олий суднинг ваколат даражалари фарқ қилади. «Digital Justice» портали суд маълумотлари ва хизматларидан фойдаланишни қўллаб-қувватлаши мумкин. Қонун ва иш ҳолати имкон берганда томонлар судгача келишув, медиация ёки ҳакамликдан фойдаланиши мумкин. Талабга жавоб берадиган ёзма битим бўйича суд буйруғи одатда 3 кун ичида чиқарилади; қарздор у топширилганидан кейин 10 кун ичида эътироз билдириши мумкин. Оқсоқоллар судлари қонундаги ваколат доирасида яраштиришга ёрдам бериши ёки адолатли қарор чиқариши мумкин. Давлат божи ва вакил ёки эксперт харажатлари жараёнга боғлиқ. Ижро ижро этиладиган суд қарори ёки бошқа ижро ҳужжати билан бошланади. Кредитор ҳужжатни ҳудудий PSSI ёки бошқа ваколатли ижро органига топширади; шундан кейин суд ижрочиси мол-мулк ва даромадни қидириб, хатлаш, ундириш, топшириш ёки аукцион каби чоралар қўллаши мумкин. Олий суд ҳузуридаги Суд департаменти, банклар ва кадастр органлари ижро ишларида тегишли вазифага эга бўлиши мумкин. Суд ижрочиси Ижро тўғрисидаги қонундаги ваколат доирасида ҳимояланган маълумотларни талаб қилиши ва маблағ ёки мол-мулкни хатлаши мумкин. Кредитор ижро ҳужжатини ҳамда фойдали маълумотни тақдим этиши, қарздор эса қонуний ижро чораларига бўйсуниши шарт. Ижро йиғими ва ҳақиқий харажатлар келиб чиқиши мумкин; ҳар бир иш учун ягона ижро муддати белгиланмаган.