Кыргызстандагы кылмыштуулук

Кылмыш коркунучу жерге жана жагдайга жараша өзгөрөт. Бишкекте, Ош базарында, базарларда, универмагдарда, интернет-кафелерде, коомдук транспортто, парктарда жана түнкү эс алуу жайларында чөнтөкчүлүктөн, сумка жулуудан, тоноодон жана автоунаа уурдоодон өзгөчө сак болуу керек. Түнкүсүн мүмкүн болсо алдын ала чакырылган же лицензияланган таксини колдонуңуз. Баалуу буюмдарды көзгө урунтпай, ар башка жерге бөлүп алып жүрүңүз, көп накталай акча алып жүрбөңүз, ичимдикти өзүңүз сатып алып көздөн чыгарбаңыз жана бейтааныштардын сунушун кабыл албаңыз. Жергиликтүү полиция өздүгүн көрсөтө албаган адамга чара колдонушу мүмкүн болгондуктан паспорт, өздүк документ же нотариалдык күбөлөндүрүлгөн көчүрмө алып жүрүңүз. Улуттук статистика комитети 2023-жылы Кыргызстанда болжол менен 41 961 кылмыш каттаган. Анын ичинде 17 830го жакыны уурулук, 8 820сы алдамчылык, 1 870и бейбаштык, 1 371и баңгизатка байланышкан кылмыш, 155и киши өлтүрүү, 268и зордуктоо жана 137си каракчылык болгон. Болжол менен 5 000 иш оор же өзгөчө оор деп классификацияланып, катталган кылмыштуулук 14 жаштан жогорку ар 100 000 адамга болжол менен 852 ишти түзгөн. Бул сандар катталган иштерди сүрөттөйт. 2019 жана 2021-жылдардагы Кылмыш-жаза кодексинин өзгөрүүлөрү 2019–2023-жылдардын бүт мезгилин түз салыштырууну чектейт. Түз коркунучта Ички иштер министрлигине жана милицияга кайрылуу үчүн 102ге же полиция, медициналык жардам, өрт жана кырсык кызматтарын бириктирген акысыз бирдиктүү шашылыш номер 112ге чалыңыз. Кылмыш тууралуу аймактык ички иштер органына (ОВД) оозеки же жазуу жүзүндө билдирсе болот. Адатта билдирген адамдын өздүгүн жана дарегин көрсөтүү керек. Документтештирилген тартип боюнча кылмыш тууралуу анонимдүү арыз Кылмыштардын бирдиктүү реестрине киргизилбейт. Адаттагы жол: арыз берүү, каттоо, алгачкы кароо, тергөө жана мүмкүн болсо прокурорго, андан кийин сотко жөнөтүү. Убакыт менен жерди жазып, сүрөттөрдү, билдирүүлөрдү, URL даректерди, транзакция маалыматын жана күбөлөрдүн байланыштарын сактап, кабыл алынганы тууралуу квитанция же жазуу сураңыз. Полиция кызматкерине түз накталай акча бербеңиз. Полиция менен байланыш маанилүү болсо кызматкердин атын, кызматтык номерин жана турган жерин жазыңыз. Башкы прокуратура электрондук даттанууларды кабыл алат, бирок анонимдүү арыздарга мындан ары көңүл бурулбай калышы мүмкүн. Каралган булактар жалпы улуттук расмий онлайн кылмыш арыз порталын аныктаган эмес. Санариптик алдамчылыкка телефон шылуундары, мессенжер аркылуу жөнөтүлгөн жасалма байге, жалган инвестиция жана пирамида схемалары, ошондой эле сүйүү мамилеси, акча которуу, жумуш, уруксат, лотерея, мурас жана жалган кызмат адамы атын жамынуу менен алдоо кирет. Алдамчылар бир жолку кодду, сырсөздү же эсепке кирүү маалыматын берүүгө шаштырышы мүмкүн. Сүйлөшүүнү токтотуп, мындай эсептик маалыматты эч качан бербеңиз; банкка же кызмат провайдерине дароо кайрылып эсепти бөгөттөтүңүз. Түзмөктү, чаттарды, URL даректерди жана төлөм жазууларын сактап, окуяны 102ге же тиешелүү ОВДга кабарлаңыз. Ички иштер министрлигинин, Кылмыш иликтөө башкы башкармалыгынын жана киберыктыярчылардын киберкылмыштуулуктун алдын алуу иши документтештирилген, бирок өзүнчө түз киберкылмыш арыз каналы ырасталган эмес. Үй-бүлөлүк зомбулук коопсуздуктун маанилүү бөлүгү. Бийлик 2023-жылы үй-бүлөлүк зомбулуктун 13 104 ишин каттап, 11 159 жабыркаган адамды аныктаган; алардын ичинде 10 884 аял, 275 эркек жана 198 жашы жете элек болгон. 11 357 коргоо ордери берилген. Учурдагы тартипте коргоо ордери 24 сааттын ичинде берилип, адегенде үч күнгө күчүндө болот; өтүнүч боюнча 30 күнгө чейин узартылышы мүмкүн. Ордер зомбулукка жана түз же кыйыр байланышка тыюу сала алат; бузуу санкцияга алып келиши мүмкүн. Жабыркаган адамдар мамлекеттик же муниципалдык баш калкалоочу жайдан, психосоциалдык жардамдан жана убактылуу чыгаруу же байланышты чектөө боюнча сот буйругунан пайдалана алат. Учурдагы форманы жана жергиликтүү аткарылышын жооптуу органдан тактоо керек. 14 жашка чейинки адам же укук жөндөмү жок адам үчүн мыйзамдуу өкүл, балдарды коргоо органы же жашы жете электер боюнча инспектор ордерди узартууну сурай алат. Эмгек, социалдык камсыздоо жана миграция министрлиги үй-бүлөлүк зомбулук жана адам сатууга байланыштуу акысыз, купуя жана анонимдүү 24 сааттык 5200 улуттук ишеним телефонун жүргүзөт. Ал психологиялык, социалдык, укуктук жана медициналык колдоо, коопсуз жай уюштуруу боюнча маалымат бере алат. Кризистик борборлор менен баш калкалоочу жайлар мамлекеттик, муниципалдык же өкмөттүк эмес уюмдар тарабынан башкарылышы мүмкүн; жеткиликтүүлүк жана тил колдоосу аймакка жараша айырмаланат. Министрлер кабинетинин 2026-жылдагы токтому мекемелер аралык координацияны жана бирдиктүү терезе кызматын карайт. 2025-жылдагы расмий маалыматта Кыргызстанда 16 кризистик борбор болгон, анын 10унда коргоочу жай бар эле. Балдар акысыз 24 саат иштеген улуттук 111 ишеним телефонуна чала алат. Психологдор кайрылууну каттап, балдарды коргоо кызматтарына же башка органдарга жөнөтөт. 2023-жылы бийлик балдарга каршы 1 832 кылмышты каттаган, анын ичинде 160 зордуктоо иши болгон. Ошондой эле кылмышка катышкан 14–17 жаштагы 1 552 баланы аныктаган: уурулук 49,2%, мүлктү алдамчылык сыяктуу жол менен алуу 16,9%, бейбаштык 10,4% түзгөн. Балдарга зомбулук тууралуу билдирүүлөр Ички иштер министрлигинин тартиби боюнча Кылмыштардын бирдиктүү реестрине кечиктирбей катталууга тийиш. Жалпы саякат баалоолорунда Кыргызстанда кадимки этияттык керек деп айтылат, бирок жалган кызмат адамдары, опузалоо, түнкү кол салуу, ичимдикке дары кошуу жана сексуалдык кол салуу өзүнчө коркунуч бойдон калат. Баткендин айланасындагы жергиликтүү коопсуздук шарттары менен демонстрациялар өзүнчө бааланууга тийиш; аларды жалпы кылмыш статистикасы менен тең кароого болбойт.