Qirgʻiz Respublikasi Saylovlar va referendumlar boʻyicha markaziy komissiyasi odatda CEC deb ataladi va milliy saylovlarni boshqaradi. Ovoz berish hamda sanashni 30 ta okrug saylov komissiyasi (DEC) va taxminan 2 500 ta uchastka saylov komissiyasi (PEC) tashkil etadi. Davlat roʻyxatga olish xizmati Kyzmat orqali TIZME deb ataluvchi saylovchilar reyestrini yuritadi. Amaldagi saylov tizimining asosi 2021-yilgi Konstitutsiya, saylovlar va saylov komissiyalari haqidagi konstitutsiyaviy qonunlar hamda CEC 2026-yil 28-iyulda jamlagan oʻzgartirishlardir. Mahalliy kenesh saylovlari alohida qonun va tartib boʻyicha oʻtkaziladi. Jogorku Kenesh 90 oʻringa ega va 5 yillik muddatga saylanadi. Parlament saylovlari Qirgʻizistonni 3 a’zoli 30 ta okrugga boʻladi. Har bir saylovchi bitta nomzodni tanlaydi yoki «barchasiga qarshi» belgisini qoʻyadi; har bir okrugda eng yuqori natija olgan 3 nomzod mandat oladi. Har bir okrugdagi bitta oʻrin kam vakillik qilgan jins uchun ajratiladi. Umumdavlat miqyosidagi partiya roʻyxati boʻyicha ovoz berish yoki saylov chegarasi yoʻq; shu sababli parlamentdagi vakillik milliy partiya roʻyxatidan koʻra alohida nomzodlar va mahalliy okruglarga koʻproq asoslanadi. Okrug chegaralari CECning 2025-yil 1-oktabrdagi 88-son qarori bilan belgilangan. Okruglarda oʻrtacha 142 900 nafar roʻyxatdagi saylovchi bor, qonuniy tafovut esa ±20 foiz; biroq sakkiz okrug xalqaro 10 foizlik mezondan, bittasi esa 15 foizdan oshgan. Qirgʻiziston fuqarosi saylov kuni 18 yoshdan boshlab ovoz berishi mumkin. Jinoyat turidan qat’i nazar qamoq jazosini oʻtayotgan shaxslar va sud muomalaga layoqatsiz deb topgan shaxslar ovoz bera olmaydi. Saylovchilar tizimiga kiritilish uchun 16 yoshdan keyin biometrik roʻyxatdan oʻtish kerak. Roʻyxatlar har kuni yangilanadi; saylovchi PEC yoki CEC orqali tuzatish soʻrashi mumkin. 2025-yilgi parlament saylovi uchun yakuniy roʻyxatda 4 294 243 kishi boʻlib, ularning 51,5 foizi ayollar edi. Ovoz berish bepul. Одатда сайлов участкалари 08:00 дан 20:00 гача очиқ бўлади. Хориждаги фуқаролар CEC сайлов участкаларида овоз бериши мумкин; 2025-йилда Қирғизистон 34 мамлакатда шундай 100 та участкани ишлатган. Qirgʻiziston 2025-yilda ilk bor umummilliy masofadan ovoz berishni joriy qildi. Saylovchi dastlabki okrugidan tashqaridagi istalgan uchastkada ovoz bera oldi, bunda unga oʻzining dastlabki okrugidagi nomzodlar yozilgan byulleten berildi. Markaziy identifikatsiya takroriy ovoz berishning oldini olishga moʻljallangan, masofaviy ovozlar jami ovozlarning taxminan 12 foizini tashkil etgan. Tadqiqot ma’lumotlarida masofaviy byulletenlarni sanash va tekshirishga doir ochiq qolgan savollar qayd etilgan; shu sababli bu tartibni oddiy okrugda ovoz berish bilan aynan bir xil deb boʻlmaydi. Ovoz berishda biometrik identifikatsiya, byulleten skaneri va byulleten ustidagi noyob QR-kod ishlatiladi. Saylovchi qogʻoz byulletenni qoʻlda belgilaydi, skaner esa dastlabki natijalarni uzatadi. Elektron natijalar dastlabki hisoblanadi; qonuniy kuchga ega natija qoʻlda sanash va keyinchalik okrug hamda CEC tomonidan jamlashdan keyin paydo boʻladi. Kuzatuvchilar ayrim joylarda aloqa va elektr muammolarini qayd etgan. Manba kodi yoki toʻliq ochiq audit izining ommaga taqdim etilmagani, shuningdek saylovchilar ishtiroki roʻyxatlari va QR-kod bilan bogʻlash xavotirlari saylov siri uchun hujjatlashtirilgan xavf tugʻdiradi. Qonunda yashirin, toʻgʻridan-toʻgʻri, teng va umumiy ovoz berish kafolatlangan. PEC a’zolari saylovchining tanlovini oshkor qilmasligi kerak. Nomzod vakillari, fuqarolik va xalqaro kuzatuvchilar ovoz berishga xalaqit bermasa jarayonda qatnashishi mumkin. Nogironligi bor saylovchilar uchun qulaylik qoidalari mavjud, ammo bajarilishi notekis: 2025-yilgi sayловда кузатилган участкаларнинг 42 фоизида мустақил жисмоний кириш, 21 фоизида мос ички жойлашув ва 21 фоизида кўриш бўйича ёрдам воситалари бўлмаган. Кузатувчилар участкаларнинг 36 фоизида овоз бериш кабинаси жойлашуви сабабли сайлов сирининг бузилганини ҳам қайд этган. Jogorku Kenesh номзодлари Қирғизистон фуқароси, камида 25 ёшда бўлиши, олий маълумотга эга бўлиши ва Қирғизистонда камида 5 йил доимий яшаган бўлиши керак. Давлат ёки фуқаролик хизмати учун хорижий фуқароликка эга бўлмаслик лозим. Қонунда айрим ҳолларда судланганлик, жумладан олиб ташланган судланганлик ёки тугатилган иш, профилактика реестри ва руҳонийларга нисбатан чекланган чеклов каби асослар ҳам бор. Қирғиз тилини билиш талаби 2025-йилда зарур қўшимча тартиб йўқлиги сабабли қўлланмаган. Номзодни рўйхатдан ўтган сиёсий партия кўрсатиши ёки у ўзини ўзи кўрсатиши мумкин. Номзод фақат битта округда қатнашади; партия ҳар бир округда кўпи билан битта номзод чиқариши, партия рўйхатининг кўпи билан 70 фоизини бир жинс вакиллари ташкил этиши мумкин. Рўйхатдан ўтишда қайтарилмайдиган 300 000 KGS сайлов бадали талаб қилинган, ногиронлиги бўлган номзодларга камайтириш берилган. 2025-йилда 465 номзод рўйхатдан ўтган, уларнинг 189 нафари аёллар; 98 фоизи ўзини ўзи кўрсатган. 2025-йилги парламент сайлови кампанияси 10–29-ноябрь кунлари ўтган. Қонунда маъмурий ресурсларни суиистеъмол қилиш, овоз сотиб олиш, ёлғон ахборот, туҳмат ёки обрўсизлантирувчи материаллар ва давлат оммавий ахборот воситаларида бепул эфир вақтида салбий шарҳ бериш тақиқланган. Ижтимоий тармоқлар алоҳида кампания кодекси билан тартибга солинмаган, аммо умумий кампания қоидалари уларга ҳам татбиқ этилади. Кампания маблағлари давлатга тегишли икки банкдан биридаги махсус ҳисобварақ орқали ўтиши шарт. Номзод фонди 20 миллион KGS дан ошмаслиги, шахсий ҳисса тахминан 10 миллион KGS билан чекланиши, жисмоний ёки юридик шахснинг ҳадяси эса тахминан 500 000 KGS дан ошмаслиги керак. Хорижий, аноним, давлат хизмати, ҳарбий, судья ва руҳонийлардан ҳадя олиш тақиқланган. Кампания хизматлари банк ўтказмаси орқали тўланиши ва молиявий ҳисобот 5 кун ичида якунланиши шарт. Назорат ҳамда текширув заиф деб баҳоланган, овоз сотиб олиш ҳақида ишончли даъволар кенг тарқалган. Saylovchilarga ma’lumot asosan qirgʻiz va rus tillarida beriladi. Ozchilik tillari va qulaylikdagi boʻshliqlar ongli tanlov qilishni qiyinlashtirishi mumkin. Davlat mablagʻidagi NTRK va ElTR bepul efir va bahslar taqdim etadi, biroq OAV yoritishi asosan protsessual, mustaqil tahririy yoritish esa cheklangan. Ijtimoiy tarmoqlar siyosiy axborotning muhim manbaidir. 2025-yilgi parlament saylovida CEC dastlabki ishtirokni 34,31 foiz deb bildirgan. Uchastka boʻyicha elektron natijalar darhol chop etilgan, soʻng qoʻlda sanash va DEC natijalarni jamlagan. Kuzatuvchilar kuzatilgan 118 uchastkaning 44 tasida qoʻlda sanashni salbiy baholagan, 30 tasida qoʻlda sanash oʻtkazilmaganini bildirgan va jamlash jarayonlarining deyarli yarmini salbiy baholagan. CEC 2025-yil 10-dekabrda bir DECdan tashqari barcha natijalarni tasdiqlagan. 94 ta PECning 35 tasida kameralar va saylovchilarni qayd etish vositalari topilgach, 13-okrug natijalarini dastlab bekor qilgan; 2026-yil 13-fevralда Ички ишлар вазирлиги натижаларига таяниб, бу қарорни бекор қилган. CEC Bakyt Sydykov учун овозларни ҳақиқий эмас деб топган, Aibek Altynbekov, Talant Mamytov ва Aigul Karabekovani тан олган ва 2026-йил 18-февралда якуний мандатларни рўйхатдан ўтказиб, 90 ўриннинг барчасини тўлдирган. Saylov shikoyatlari odatda saylov ma’muriyati orqali koʻrib chiqiladi. Shikoyat CECdan Bishkek Ma’muriy sudiga, keyin kassatsiya tartibida Oliy sudga borishi mumkin. Saylov kunidagi shikoyat boʻyicha tez harakat qilish kerak. CEC onlayn shikoyat qabul qiladi, sud jarayoni esa qogʻoz shaklidagi hujjatlarni talab qiladi. 2025-yilda qabul qilingan oʻzgartirishlar natijalarni kim nizolashi mumkinligini toraytirdi: saylovchilar natija boʻyicha nizolashish imkonidan amalda mahrum boʻldi, partiyalar esa da’vo kiritish huquqidan ayrildi. Qisqa muddatlar, kechikkan qarorlar, toʻliq asossiz qarorlar va yopiq majlislar himoya choralarining amaliy samaradorligini kamaytiradi. 2025-yilda CEC 74 ish boʻyicha 83 ta jarima va 6 ta ogohlantirish bergan; idoralar ovoz sotib olish gumoni bilan 15 ta jinoiy ish ochgan. Prezident toʻgʻridan-toʻgʻri saylanadi. Prezident 5 yillik muddatga saylanadi va koʻpi bilan ikki muddat xizmat qilishi mumkin. Prezidentlikka nomzod kamida 35 yoshda boʻlishi, davlat tilini bilishi, Qirgʻizistonda kamida 15 yil yashagan, xorijiy fuqarolikka ega boʻlmagan va kamida 30 000 saylovchi imzosini toʻплаган бўлиши керак. Номзод овозларнинг ярмидан кўпини олиши шарт; акс ҳолда иккинчи тур ўтказилади. 2026-йил 28-июлдаги сайлов қонуни таҳририга кўра, навбатдаги президент сайлови амалдаги муддат тугайдиган йилнинг январь ойи тўртинчи чоршанбасида ўтказилади; жорий цикл учун бу 2027-йил 27-январга тўғри келади. Jogorku Kenesh saylovni kamida 4 hafta oldin tayinlaydi; 2026-yil 9-sentabr holatiga CECning yakuniy taqvimi va tayinlov hali kutilayotgan edi. Parlament saylovlari qonun chiqaruvchi organ va uning nazorat vakolatini belgilaydi, Vazirlar Mahkamasini bevosita saylamaydi. Prezident davlat va ijro hokimiyati rahbari boʻlib, Vazirlar Mahkamasi tuzilmasini belgilaydi hamda Jogorku Kenesh roziligi bilan rais, rais oʻrinbosarlari va a’zolarni tayinlaydi. Saylov kuzatuvchilari nomzod vakillari, fuqarolik tashkilotlari yoki xalqaro missiyalar boʻlishi mumkin. 2025-yilgi saylov uchun CEC 788 nafar xalqaro kuzatuvchini akkreditatsiyadan oʻtkazgan, fuqarolik tashkilotlaridan esa faqat 2 tasi bittadan kuzatuvchi bilan akkreditatsiya olgan. Moliyalashtirish cheklovlari va xorijiy vakil sifatida roʻyxatdan oʻtish talabi fuqarolik jamiyati ishtirokini kamaytirgan.
Qirgʻizistonda saylovlar
Qirgʻizistonda Jogorku Kenesh, prezidentlik va mahalliy keneshlar uchun toʻgʻridan-toʻgʻri saylovlar oʻtkaziladi. 18 yoshga toʻlgan fuqarolar Qirgʻiziston fuqarosi boʻlsa, saylovchilar roʻyxatiga kiritilsa va biometrik identifikatsiyadan oʻtsa ovoz berishi mumkin. Parlament saylovlarida 3 nomzodli 30 ta okrug, prezident saylovlarida esa umumdavlat miqyosidagi koʻpchilik ovoz tizimi qoʻllanadi.
VivAVia can make mistakes. Check important information.