Қырғызстандағы тарих

Ең ерте айғақтарға Ферғана тауларындағы Саймалы-Таш жартас суреттері жатады. Мұнда шамамен 10 000 қашалған тас пен 90 000-ға жуық жеке бейне аңшылықты, мал бағуды, алғашқы егіншілікті және тауларға, табиғат пен күнге қатысты діни түсініктерді көрсетеді. Бұл орын ұзақ уақыт бойы — б.з.д. III–II мыңжылдықтардан орта ғасырларға дейін, ал кейбір үлгілері одан кейінгі кезеңдерде де пайдаланылған. Бейнелер күнделікті және діни тарих үшін құнды, бірақ олар қазіргі халыққа дейін үзілмей жалғасқан қарапайым этностық текті дәлелдемейді. Оштағы Сүлеймен-Тоо кемінде 1 500 жыл бойы қасиетті ландшафт саналып келеді. Таулар мен жылқыға қатысты ертеректегі ғұрыптар кейін исламмен қатар өмір сүрді. Ош Ферғана өңірімен және алыс қашықтықтағы сауда байланыстарымен астасты. Шу аңғарындағы Ақ-Бешіммен сәйкестендірілетін Суяб шамамен VI ғасырда соғдылар негізін қалаған қалаға айналып, VI–XI ғасырларда Жібек жолының орталығы ретінде дамыды. Будда, зороастр және несториандық дәстүрлерге қатысты қалдықтар өңірдің көпэтносты әрі көпдінді байланыс аймағы болғанын көрсетеді. Орта ғасырлар тарихына Түрік қағанаттары, қарлұқ және соғды желілері, Қарахан және Илек-хан мемлекеттері, Қарақытай билігі мен моңғол шапқыншылығы кіреді. Бурана кешеніне жақын Баласағұн Қарахан кезеңінде ірі орталық болды. Қалалардың өсуі, қолөнер өндірісі, суару, сауда және исламның таралуы көшпелі мал шаруашылығымен қатар дамыды. Енисей қырғыздарының саяси бірлестігі негізінен қазіргі Қырғызстан шекарасынан тыс өмір сүрді. Сондықтан ортақ атаудың өзі этностық не саяси сабақтастық үзілмей жалғасқанын дәлелдемейді. Кейінгі саяси ықпалдарға Шағатай ұлысы, Моғолстан, Тимур әулеті және өңірлік державалар кірді. XVII–XVIII ғасырларда қырғыз тайпалық бірлестіктері Тянь-Шань мен Ферғана өңірлерінде әрекет етіп, Қазақ хандығымен байланыс орнатты. Ойраттар мен жоңғарлардың қысымы жолдарды, халықтардың орналасуын және саяси қатынастарды өзгертті. Қоқан хандығы XVIII ғасырдан бастап қазіргі Қырғызстан аумағына кеңейіп, Пішпек пен Қарақол сияқты қоныстарды бақылап немесе оларға ықпал етті. Жергілікті манаптар одақтар, алым-салық және әскери байланыстар арқылы билік жүргізді. Қазіргі ел аумағын түгел қамтыған бір орталықтан басқарылатын қырғыз монархиясы болған жоқ. Ресейдің ықпалы 1850–1860 жылдары қырғыздардың солтүстік аймақтарына біртіндеп жетті. Қоқан хандығы жойылғаннан кейін Ресей 1876 жылы аумақты қосып алды. Жаңа әкімшілік, нарықтар, мектептер мен көлік өңірді империямен тығыз байланыстырды, ал орыс және украин қоныс аударушыларына жер беру жергілікті халықтың жер мен жайылымды пайдалануын шектеді. Мұндай тең емес отарлық тәртіп 1916 жылғы Орталық Азия көтерілісіне ықпал етті. Оның тікелей себебі — Бірінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі еңбекке жұмылдыру; бұған дейін қордаланған жер, қоныстандыру және әкімшілік қайшылықтар қосылды. Зорлық-зомбылық Қытайдағы Шыңжаңға жаппай босқыншылыққа және көп адамның қаза болуына әкелді. Қырғыз тарихи жадында Үркүн атауы әсіресе қашу мен апатты білдіреді. Құрбандар саны жөніндегі бағалар әртүрлі, сондықтан бір санды анықталған ақиқат деп қабылдауға болмайды. 1917 жылғы төңкерістен кейін азамат соғысы мен большевиктер билігіне қарсылық басталды. 1924 жылы Ресей Кеңестік Федеративтік Социалистік Республикасы құрамында Қара-Қырғыз автономиялық облысы құрылды; 1925 жылы атауы өзгеріп, 1926 жылы Қырғыз Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасы, ал 1936 жылы Қырғыз Кеңестік Социалистік Республикасы болды. Кеңестік ұлттық-аумақтық межелеу қырғыз мемлекеттілігінің қалыптасуына ықпал еткен аумақтық негіз құрды, сонымен бірге жаңа әкімшілік тәртіп орнатты. Ұжымдастыру, күштеп отырықшыландыру, мүліктен айыру, жер аударулар мен азық-түлік дағдарыстары ауыл өмірін өзгертті. 1937–1938 жылдардағы Үлкен террор саяси қуғын-сүргінге ұласты. Индустрияландыру, сауат ашу науқандары, урбандалу, ғылыми мекемелер мен инфрақұрылым дамыды; ал орыс тілінің үстемдігі, дінге қойылған шектеулер және туыстық қатынастар мен жергілікті биліктің өзгеруі қоғамға ықпал етті. Соғыс кезіндегі жұмылдыру, өндіріс пен халықтарды көшіру республика келбетін одан әрі өзгертті. Кеңес кезеңінің соңында ауыл шаруашылығы, тау-кен ісі, энергетика, білім мен ғылым маңызды болып қалды. Жариялылық пен қайта құру ұлттық тарих, қуғын-сүргін және бірегейлік туралы жаңа қоғамдық пікірталасқа жол ашты. Егемендік туралы декларация 1990 жылғы 15 желтоқсанда қабылданды, ал Қырғыз Республикасы 1991 жылғы 31 тамызда тәуелсіздігін жариялады. Қырғызстан 1992 жылғы 2 наурызда Біріккен Ұлттар Ұйымына кіріп, алғашқы Конституциясын 1993 жылғы 5 мамырда қабылдады. 1990 жылғы Ош қақтығысы тәуелсіздікке дейін болды. Кейінгі бетбұрыстарға 2005 жылғы Қызғалдақ революциясы, 2010 жылғы сәуірде президент Құрманбек Бакиевтің биліктен кетуі, 2010 жылғы маусымда Ош пен Жалал-Абадтағы зорлық-зомбылық, 2010 жылғы конституциялық референдум мен парламент сайлауы, 2017 жылы сайланған президенттер арасындағы биліктің берілуі және 2020 жылғы қазан парламент сайлауынан кейінгі саяси дағдарыс кірді. БҰҰ құжаттарында 2010 жылғы зорлық-зомбылыққа байланысты шамамен 470 адам қаза тауып, шамамен 411 000 адам көшкені көрсетілген. 2021 жылғы 11 сәуірдегі референдум және 2021 жылғы 5 мамырда күшіне енген Конституция президенттік билікті күшейтті. Қазіргі кезеңнің тарихи бағасы әлі де қалыптасып келеді. «Манас» дәстүрі эпостық орындауды, ауызша жеткізуді және тарихи жадты байланыстырады. «Манас» эпосы тайпалардың бірігуін баяндайды, бірақ тарихи ишараларды аңызбен ұштастырады; оны оқиғалардың тура хронологиялық жазбасы деп қабылдауға болмайды. Сагымбай Орозбаков 1922–1926 жылдары жазып алған қолжазба он қолдан жазылған кітаптан тұрады және 2023 жылы ЮНЕСКО-ның «Әлем жады» тізіліміне енгізілді. Ата-Бейит мемориалы 1937–1938 жылдардағы қуғын-сүргін құрбандарын еске алады, ал бөлек орындар мен қоғамдық еске алу шаралары 1916 жылғы оқиғалар мен Үркүнді атап өтеді. Зерттеу археологияны, Қытай жылнамаларын, көне түркі жазбаларын, араб және парсы географиялық әрі тарихи еңбектерін, Ресей империясының құжаттарын, Кеңес архивтерін, ауызша тарихты, эпостық орындауды және музей не мемориал деректерін ұштастырады. Қырғыз Республикасының Орталық мемлекеттік архиві 1927 жылдан бастап қалыптасты. 2023 жылы оның қорында 1 655 архив қоры мен 569 986 сақтау бірлігі, соның ішінде 1917 жылға дейінгі 154 тарихи қор болды. Бұл жинақтар елдің өткенін толық қамтымайды. Қолжетімділік оқу залында жұмыс істеуге, өтінішке, архив және қорғау ережелеріне байланысты; деректерге қырғыз, орыс немесе басқа тілдер қажет болғандықтан зерттеу уақыты әртүрлі. Ұлттық ғылым академиясының Тарих институты, Архив қызметі, Мәдениет, ақпарат, спорт және жастар саясаты министрлігі және Қырғыз Республикасының ЮНЕСКО істері жөніндегі ұлттық комиссиясы тарихи зерттеуді, мұраны және қоғамдық жадты қолдайды. Отаршылдық, этностық тиесілік, шекара, тіл, құрбандар немесе ұлттық сабақтастық жөніндегі тұжырымдар деректерді салыстырып, өңірлік айырмашылықтарды мойындауды қажет етеді. Солтүстік тарих Суяб, Баласағұн, Ресей отарлауы және Шу өңірімен тығыз байланысты; оңтүстік тарих Ош, Сүлеймен-Тоо, Ферғана және Қоқанмен көбірек астасады. Таулы және көшпелі қоғамдардың тарихынан жазба дерек аз сақталғандықтан, археологияға, ауызша тарихқа және салыстырмалы айғақтарға көбірек сүйену қажет.