Qirgʻizistonda tarix

Eng qadimgi dalillarga Farg‘ona tog‘laridagi Saymaluu-Tosh qoyatosh rasmlari kiradi. Taxminan 10 000 ta o‘yma tosh va 90 000 ga yaqin tasvir ovchilik, chorvachilik, dastlabki dehqonchilik hamda tog‘lar, tabiat va quyosh bilan bog‘liq diniy qarashlarni ko‘rsatadi. Bu joydan miloddan avvalgi 3–2-ming yilliklardan o‘rta asrlargacha, ayrim shakllarda esa undan keyin ham uzoq vaqt foydalanilgan. Tasvirlar kundalik hayot va din tarixini o‘rganish uchun qimmatli, ammo ular zamonaviy aholigacha uzluksiz davom etgan sodda etnik nasabni isbotlamaydi. O‘shdagi Sulaymon-Too kamida 1 500 yildan beri muqaddas maskan hisoblanadi. Tog‘ va otga oid qadimgi sig‘inish keyinchalik Islom bilan yonma-yon davom etgan. O‘sh Farg‘ona mintaqasi va uzoq masofali savdo aloqalari bilan bog‘langan. Chu vodiysi yaqinidagi Oq-Beshim bilan aynanlashtiriladigan Suyob VI asr atrofida so‘g‘dlar asos solgan shahar bo‘lib, VI–XI asrlarda Ipak yo‘lining markaziga aylangan. Buddaviylik, zardushtiylik va nestoriylikka oid qoldiqlar bu hudud ko‘p elatli va ko‘p dinli muloqot makoni bo‘lganini ko‘rsatadi. O‘rta asrlar tarixiga turkiy xoqonliklar, qarluq va so‘g‘d tarmoqlari, Qoraxoniy va Iloqxoniy davlatlari, Qoraxitoylar hukmronligi hamda mo‘g‘ullar istilosi kiradi. Burana majmuasi yaqinidagi Balasog‘un Qoraxoniylar davrida yirik markaz bo‘lgan. Shaharlarning o‘sishi, hunarmandchilik, sug‘orish, savdo va Islomning yoyilishi chorvadorlarning ko‘chib yurishi bilan birga rivojlangan. Yenisey qirg‘iz siyosiy tuzilmasi asosan hozirgi Qirg‘iziston chegaralaridan tashqarida mavjud bo‘lgan; shu sababli umumiy nomning o‘zi etnik yoki siyosiy davomiylikni isbotlamaydi. Keyingi siyosiy ta’sirlar qatoriga Chig‘atoy ulusi, Mo‘g‘uliston, Temuriylar va mintaqaviy kuchlar kiradi. XVII–XVIII asrlarda qirg‘iz qabila konfederatsiyalari Tyan-Shan va Farg‘ona hududlari bo‘ylab faoliyat yuritib, Qozoq xonligi bilan aloqada bo‘lgan. Oyrat va Jung‘orlar bosimi yo‘llar, aholi va siyosiy munosabatlarni o‘zgartirgan. Qo‘qon xonligi XVIII asrdan hozirgi Qirg‘iziston hududiga kengayib, Pishpek va Qorako‘l kabi manzilgohlarni nazorat qilgan yoki ularga ta’sir ko‘rsatgan. Mahalliy manaplar ittifoqlar, o‘lpon va harbiy munosabatlar orqali hokimiyat yuritgan. Hozirgi mamlakatning butun hududini qamrab olgan, yagona markazdan boshqariladigan qirg‘iz monarxiyasi bo‘lmagan. Rossiyaning kengayishi 1850–1860-yillarda shimoliy qirg‘iz hududlariga bosqichma-bosqich yetib kelgan. Qo‘qon xonligi tugatilgach, Rossiya 1876-yilda hududni qo‘shib olgan. Yangi boshqaruv, bozorlar, maktablar va transport mintaqani imperiya bilan yaqinroq bog‘lagan, ayni paytda rus va ukrain ko‘chmanchilariga yer berilishi mahalliy aholining yer va yaylovlardan foydalanishini cheklagan. Bu tengsiz mustamlakachilik tartiblari 1916-yilgi Markaziy Osiyo qo‘zg‘oloniga sabab bo‘lgan omillardan edi. Bevosita turtki Birinchi jahon urushi paytidagi mehnat safarbarligi bo‘lib, unga avvaldan to‘planib kelgan yer, ko‘chirish va ma’muriy nizolar qo‘shilgan. Zo‘ravonlik Xitoydagi Shinjon tomon ommaviy qochishga va ko‘plab insonlar halok bo‘lishiga olib kelgan. Qirg‘iz tarixiy xotirasida Урукун (Urkun) atamasi ayniqsa qochish va fojiani anglatadi. Qurbonlar soni haqidagi hisoblar farq qiladi va biror raqamni uzil-kesil tasdiqlangan deb bo‘lmaydi. 1917-yil inqilobidan keyin fuqarolar urushi va bolsheviklar hokimiyatiga qarshilik yuz bergan. 1924-yilda Rossiya Sovet Federativ Sotsialistik Respublikasi tarkibida Qora-qirg‘iz muxtor viloyati tashkil etilgan; 1925-yilda uning nomi o‘zgartirildi, 1926-yilda Qirg‘iziston Muxtor Sovet Sotsialistik Respublikasiga, 1936-yilda esa Qirg‘iz Sovet Sotsialistik Respublikasiga aylantirildi. Sovet milliy-hududiy chegaralashi qirg‘iz davlatchiligi uchun hududiy asos yaratishga hissa qo‘shgan, shu bilan birga yangi ma’muriy tartibni joriy etgan. Jamoalashtirish, majburiy o‘troqlashtirish, mulkdan mahrum qilish, deportatsiyalar va oziq-ovqat ta’minotidagi inqirozlar qishloq hayotini o‘zgartirdi. 1937–1938-yillardagi Katta terror siyosiy qatag‘onlarga olib keldi. Sanoatlashtirish, savodxonlik kampaniyalari, shaharlashuv, ilmiy muassasalar va infratuzilma kengaydi. Shu bilan birga, rus tilining ustunligi, dinga qo‘yilgan cheklovlar hamda qarindoshlik va mahalliy hokimiyatdagi o‘zgarishlar jamiyatni qayta shakllantirdi. Urush davridagi safarbarlik, ishlab chiqarish va aholi ko‘chirishlari respublikani yanada o‘zgartirdi. Sovet davrining keyingi bosqichida qishloq xo‘jaligi, konchilik, energetika, ta’lim va fan muhim bo‘lib qoldi. Ochiqlik va qayta qurish milliy tarix, qatag‘on va o‘zlik haqida yangi jamoat muhokamalariga yo‘l ochdi. Suverenitet deklaratsiyasi 1990-yil 15-dekabrda qabul qilindi, Qirg‘iz Respublikasi esa 1991-yil 31-avgustda mustaqilligini e’lon qildi. Qirg‘iziston 1992-yil 2-martda Birlashgan Millatlar Tashkilotiga a’zo bo‘ldi va 1993-yil 5-mayda ilk konstitutsiyasini qabul qildi. 1990-yilgi O‘sh mojarosi mustaqillikdan oldin yuz bergan. Keyingi burilishlarga 2005-yilgi Lola inqilobi, 2010-yil aprelida Prezident Qurmanbek Bakiyevning ag‘darilishi, 2010-yil iyunida O‘sh va Jaloloboddagi zo‘ravonlik, 2010-yilgi konstitutsiyaviy referendum va parlament saylovi, 2017-yilda saylangan prezidentlar o‘rtasida hokimiyatning topshirilishi hamda 2020-yil oktabrdagi parlament saylovidan keyingi siyosiy inqiroz kiradi. BMT hujjatlarida 2010-yilgi zo‘ravonlik bilan bog‘liq holda taxminan 470 kishi halok bo‘lgani va taxminan 411 000 kishi ko‘chirilgani qayd etilgan. 2021-yil 11-apreldagi referendum va 2021-yil 5-mayda kuchga kirgan konstitutsiya kuchliroq prezidentlik tizimini tikladi. Hozirgi davr tarixi bo‘yicha baholashlar hali davom etmoqda. «Manas» an’anasi doston ijrosi, og‘zaki yetkazish va tarixiy xotirani bog‘laydi. Manas dostoni qabilalarning birlashuvini tasvirlaydi, ammo tarixiy ishoralarni afsonalar bilan birlashtirgani uchun uni voqealarning so‘zma-so‘z xronologik bayoni deb o‘qimaslik kerak. Sag‘imbay Orozboqov 1922–1926-yillarda yozib olgan qo‘lyozma o‘nta qo‘lyozma kitobdan iborat bo‘lib, 2023-yilda UNESCOning Jahon xotirasi reyestriga kiritilgan. Ata-Beyit 1937–1938-yillardagi qatag‘on qurbonlari xotirasiga bag‘ishlangan; 1916-yil voqealari va Urkun esa alohida joylar va ommaviy xotirlash tadbirlari orqali eslanadi. Tadqiqotlarda arxeologiya, Xitoy yilnomalari, turkiy bitiklar, arab va fors geografik hamda tarixiy asarlari, Rossiya imperiyasi hujjatlari, Sovet arxivlari, og‘zaki tarix, doston ijrosi, muzey va yodgorlik dalillaridan foydalaniladi. Qirg‘iz Respublikasi Markaziy davlat arxivi, ya’ni Кыргыз Республикасынын Борбордук мамлекеттик архиви (ЦГА КР), 1927-yildan boshlab tashkil etilgan. 2023-yilda unda 1 655 fond va 569 986 arxiv birligi, jumladan 1917-yilgacha bo‘lgan 154 tarixiy fond mavjud edi. Bu fondlar mamlakat o‘tmishini to‘liq qamrab olmaydi. Foydalanish qiroatxonaga, so‘rovga va arxiv yoki axborotni himoya qilish qoidalariga bog‘liq; manbalarni o‘rganish uchun qirg‘iz, rus yoki boshqa tillarni bilish talab qilinishi sabab ish muddati o‘zgaradi. Milliy Fanlar akademiyasi Tarix instituti, Arxiv xizmati, Madaniyat, axborot, sport va yoshlar siyosati vazirligi hamda Qirg‘iz Respublikasining UNESCO bo‘yicha Milliy komissiyasi ham tarixiy tadqiqotlar, meros va jamoat xotirasini qo‘llab-quvvatlaydi. Mustamlakachilik, elat, chegaralar, til, qurbonlar yoki milliy davomiylik haqidagi da’volarni manbalarni solishtirib, mintaqaviy tafovutlarni tan olgan holda ko‘rib chiqish kerak. Shimol tarixi Suyob, Balasog‘un, Rossiya mustamlakachiligi va Chu hududi bilan chambarchas bog‘liq; janub tarixi esa O‘sh, Sulaymon-Too, Farg‘ona va Qo‘qon bilan ko‘proq bog‘liq. Tog‘li va chorvadorlar tarixi yozma manbalarda kamroq aks etadi, shuning uchun arxeologiya, og‘zaki tarix va qiyosiy dalillardan ko‘proq foydalanishni talab qiladi.