Забон дар Қирғизистон

Конститутсияи Қирғизистон қирғизиро забони давлатӣ ва русиро забони расмӣ муқаррар мекунад. Қонуни конститутсионӣ оид ба забони давлатӣ аз соли 2023, бо тағйироти соли 2025, истифодаи қирғизиро дар идоракунии давлатӣ ва муассисаҳо тақвият медиҳад. Аслан истифодаи забонҳои дигар озод аст ва Конститутсия ҳуқуқи ҷомеаҳои этникиро барои нигоҳ доштан, омӯхтан ва инкишоф додани забонҳои модарӣ ҳифз мекунад. Ҳувияти этникӣ ва забон як чиз нестанд: барӯйхатгирии аҳолии соли 2022 шумораи 6 936 156 сокин ва зиёда аз 100 гурӯҳи этникиро сабт кард; аз ҷумла қирғизҳо 77,6 фоиз, ӯзбекҳо 14,2 фоиз ва русҳо 4,1 фоизро ташкил медоданд. Барӯйхатгирии соли 2022 забони модарӣ ва донистани забони дуюмро алоҳида сабт кард. Аз 3 297 929 нафаре, ки синнашон 15 ва болотар буд ва дар бораи забони дуюм маълумот доданд, 2 607 276 нафар, ё 79,1 фоиз, русиро; 402 888 нафар, ё 12,2 фоиз, қирғизиро; 158 507 нафар, ё 4,8 фоиз, ӯзбекиро; 31 440 нафар, ё 1,0 фоиз, англисиро ва 9 968 нафар, ё 0,3 фоиз, олмониро ном бурданд. Ин рақамҳо малакаҳои забонии гузоришшударо нишон медиҳанд ва шумораи пурраи ҳамаи забонҳои дар кишвар истифодашавандаро дар бар намегиранд. Идораҳои давлатӣ ва мунисипалӣ, санадҳои расмӣ, феҳристҳо ва муошират бо мақомоти давлатӣ асосан бо қирғизӣ анҷом мешаванд. Шаҳрвандон метавонанд муроҷиатҳоро ба қирғизӣ ё русӣ пешниҳод кунанд. Санадҳои меъёрӣ одатан ба ҳар ду забон қабул мешаванд ва нусхаи қирғизӣ матни аслӣ ба ҳисоб меравад. Номҳои маҳалҳо ва объектҳо ба қирғизӣ оварда мешаванд, номҳои муассисаҳо бошад ба қирғизӣ ва русӣ. Маълумоти оммавӣ одатан аввал ба қирғизӣ ва баъд ба русӣ нашр мешавад; дар ҳолатҳои мувофиқ забонҳои дигар низ истифода мешаванд. Дар тамғаи маҳсулот қирғизӣ ва русӣ истифода шуда, хароҷоти тарҷумаро воридкунанда мепардозад. Қоидаи умумие, ки барои ҳаёти ҳаррӯза истифодаи забони муайяни хусусиро ҳатмӣ кунад, бо далел тасдиқ нашудааст. Талаботи забонӣ барои хизматрасонии давлатӣ тадриҷан ҷорӣ мешаванд. Тибқи қарори Ҳукумат № 211, барои хизматчиёни давлатӣ ва мунисипалӣ сатҳи ҳадди ақали Кыргызтест аз соли 2025 B1 ва аз соли 2027 B2 аст. Барои кормандони дигари муассисаҳои давлатӣ ва мунисипалӣ, аз ҷумла омӯзгорон ва кормандони тиб, аз соли 2026 B1 ва аз соли 2028 B2 пешбинӣ шудааст. Барои шаҳрвандони ақаллиятҳои этникӣ, ки доимӣ зиндагӣ мекунанд, аз соли 2026 A2 ва аз соли 2028 B1 пешбинӣ шудааст. Корфармоён бояд имкони омӯзиши забонро фароҳам кунанд. Таҳқиқоти дастрас мавҷудияти тарифи ҳатмии умумимиллиро барои ин санҷишҳо ё омӯзиш тасдиқ намекунад; қоидаҳои соли 2025 мегуфтанд, ки набудани шаҳодатнома ҳанӯз сабаби аз кор озод кардан ё паст кардани мансаб нест. Маориф яке аз соҳаҳои асосии ҳамзистии забонҳост. Моддаи 11-и Қонуни маориф таълимро бо забони давлатӣ, забони расмӣ ва як забони хориҷӣ пешбинӣ намуда, таҳсили бисёрзабонаро иҷозат медиҳад. Ҷомеаҳои этникӣ ҳуқуқ доранд барои омӯзиш ва инкишофи забони модарии худ шароит дошта бошанд. Соли 2024 дар 2 377 мактаб таълим бо қирғизӣ, русӣ, ӯзбекӣ, англисӣ ё тоҷикӣ сабт шуд. Аз онҳо 1 668 мактаб якзабона буданд: 1 368 қирғизӣ, 274 русӣ, 18 ӯзбекӣ, 3 тоҷикӣ ва 5 англисӣ. 709 мактаби дигар бо чанд забон таълим медоданд, аз ҷумла 548 мактаби қирғизӣ-русӣ. Дар Бишкек аз 121 мактаб 85-тоаш бисёрзабона буд; дар Ош 28 мактаби қирғизӣ-русӣ-ӯзбекӣ фаъолият мекард. Рӯйхати китобҳои дарсӣ, ки соли 2025 тасдиқ шудааст, қирғизӣ, русӣ, ӯзбекӣ ва тоҷикиро дар бар мегирифт. Дар Ош ва минтақаҳои ҷанубӣ робитаи забонии қирғизӣ-русӣ-ӯзбекӣ аҳамияти хос дорад. Дар барӯйхатгирии соли 2022 шаҳри Ош 353 080 сокин дошт, аз ҷумла 208 300 қирғиз ва 134 876 ӯзбек. Ин намунаи минтақавӣ мақоми алоҳидаи забони расмии минтақавиро ба вуҷуд намеорад. Мактабҳо, муассисаҳои фарҳангӣ ва ташкилотҳои таълимии маҳаллӣ муайян мекунанд, ки ӯзбекӣ ё забонҳои дигар дар амал то чӣ андоза дастрасанд. Барои қирғизӣ се гурӯҳи лаҳҷавӣ ҳуҷҷатгузорӣ шудааст: шимолӣ, ҷанубу шарқӣ ва ҷанубу ғарбӣ. Лаҳҷаи шимолӣ асоси забони адабии муосир аст. Талаффуз ва луғати минтақавӣ фарқ мекунанд, аммо лаҳҷаҳо мақоми ҳуқуқии ҷудогона надоранд; идораҳо ва мактабҳо аз меъёри адабӣ пайравӣ мекунанд. Ӯзбекӣ, дунганӣ, тоҷикӣ, уйғурӣ ва қазоқӣ ҳамчун забонҳои ақаллият, асосан дар истифодаи минтақавӣ, таълимӣ ва фарҳангӣ, аҳамият доранд. Модели умумимиллие, ки ба ҳамаи забонҳои ақаллият мақоми баробари маъмурӣ диҳад ё истифодаи онҳоро дар ҳар муассисаи давлатӣ кафолат диҳад, бо далел тасдиқ нашудааст. Дар мурофиаи ҷиноятӣ давлат тарҷумон медиҳад, агар иштирокчӣ забони давлатӣ ё расмиро нафаҳмад. Дар мурофиаи гражданӣ тарҷумонӣ одатан аз ҳисоби иштирокчиён ташкил мешавад. Ҳуҷҷатҳои сабти асноди ҳолати шаҳрвандӣ ва нотариалӣ ба қирғизӣ таҳия шуда, метавонанд русиро низ истифода кунанд; дар ҳолатҳои дахлдор нусхаи қирғизӣ аслӣ шумурда мешавад. Дар чорабиниҳои расмии сиёсӣ қирғизӣ истифода мешавад ва мумкин аст русӣ бо тарҷумаи ҳамзамон низ истифода гардад. Забони асосии фарҳанги давлатӣ, санъат ва расонаҳои оммавӣ қирғизӣ аст; қоидаҳои амалкунанда талаб мекунанд, ки ҳадди ақал 60 фоизи пахши аудиоӣ, аудиовизуалӣ, мусиқӣ ва дигар барномаҳо ба қирғизӣ бошад. Китобҳо ва хизматрасониҳои фарҳангӣ дар амал ду забонаро истифода мебаранд, ҳарчанд фарогирӣ вобаста ба муассиса ва минтақа фарқ мекунад. Дар татбиқ Президент, Жогорку Кенеш, Девони Вазирон, Комиссияи миллии забони давлатӣ ва сиёсати забонӣ, Вазорати маориф ва илм, Кумитаи миллии омор, идораҳои маҳаллӣ, мунисипалитетҳо, корфармоёни давлатӣ ва пахшкунандагону муассисаҳои алоҳида иштирок мекунанд. Дар амал қирғизӣ забони марказии қонунгузорӣ ва идоракунии миллӣ аст, русӣ барои дастрасии васеъ муҳим мемонад ва ӯзбекӣ дар қисматҳои Ош, Ҷалолобод ва Бодканд аҳамияти минтақавии бештар дорад.