Кыргызстандын жаратылышы

Кыргызстандын болжол менен 70%ын тоолор, 30%ын түздүктөр менен өрөөндөр түзөт. Өлкөгө мөңгүлөр, альп жана субальп шалбаалары, аскалуу жана шагылдуу аймактар, талаалар, ийне жалбырактуу жана жазы жалбырактуу токойлор, жаңгак-мөмө токойлору жана ички суулар кирет. Мамлекеттик токой фондунун аянты болжол менен 2,5 миллион гектар; анын ичинде 1,3 миллион гектардай токой бар, бул өлкө аймагынын болжол менен 6,4%ына барабар. Теңир-Тоо өзгөчө экосистемаларды жана түрлөрдү камтыйт. Батыш Теңир-Тоо трансчек аралык ЮНЕСКОнун Дүйнөлүк мурас аймагы болуп саналат; анда сүт эмүүчүлөрдүн 61 түрү, куштардын 316 түрү, сойлоочулардын 17 түрү, жерде-сууда жашоочулардын 3 түрү жана балыктардын 20дан ашык түрү бар. Жоголуу коркунучундагы жаныбарларга ак илбирс, аркар, Мензбир суурлары, ителги жана жоруулар кирет. Жапайы алма, өрүк, мисте, жүзүм, кара өрүк, алмурут, жаңгак жана долоно мүнөздүү өсүмдүктөрдүн катарына кирет. Ысык-Көлдүн биосфера аймагы болжол менен 4,3144 миллион гектарды ээлейт. Көлдүн узундугу 180 чакырымдай, туурасы 60 чакырымдай, эң терең жери болжол менен 700 метр. Бул аймактагы табият субтропиктик шарттан тундрага чейинки ландшафттарды камтыйт; 335 жаныбар түрү катталган, анын ичинде 54 сүт эмүүчү жана 267 куш бар. Алардын 39у Кыргызстандын Кызыл китебине кирген. Корголуучу аймактарга мамлекеттик жаратылыш коруктары, мамлекеттик жаратылыш парктары, биосфера аймактары, Рамсар саздак жерлери жана экологиялык коридорлор кирет. 2024-жылы Кыргызстанда жалпы аянты болжол менен 578 600 гектарды түзгөн 10 мамлекеттик жаратылыш коругу жана аянты болжол менен 726 800 гектар болгон 13 мамлекеттик жаратылыш паркы бар эле. Үч Рамсар жайы — Ысык-Көл, Соң-Көл жана Чатыр-Көл; алардын жалпы аянты болжол менен 679 408 гектар. Коруктарда адатта коргоо чаралары катуураак болот, ал эми парктардагы зоналар чектелген эс алууга же башка жөнгө салынуучу иштерге уруксат бере алат. Жаратылыш ресурстары, экология жана техникалык көзөмөл министрлиги улуттук коргоону, мониторингди, мамлекеттик реестрди жана зоналаштыруу эрежелерин башкарат. Улуттук илимдер академиясы биологиялык изилдөөлөргө жана биологиялык ар түрдүүлүккө мониторинг жүргүзүүгө салым кошот. Сары-Челек 1978-жылдан бери ЮНЕСКОнун «Адам жана биосфера» программасынын курамында. Корук 44 892 гектардай аянтты ээлеп, деңиз деңгээлинен 1 200–4 247 метр бийиктикте жайгашкан. Экосистемаларына жаңгак, алма, алмурут жана башка мөмө дарактары, пихта, карагай, арча, шалбаалар, талаалар жана суу объекттери кирет. Туура башкарылбаган туризм, аймак аркылуу транзиттик жол жана көл жээгиндеги курулуш экосистемага басым жасайт. Батыш Теңир-Тоо браконьерлик, ашыкча мал жаюу, мыйзамсыз жыгач жана чөп чогултуу, гүл терүү жана көзөмөлсүз эс алуу сыяктуу кошумча коркунучтарга дуушар болот. Өкмөттүн эрежелеринин негизинде түзүлгөн экологиялык коридор корголуучу аймактарды байланыштырып, ак илбирстер менен алардын олжосунун жүрүшүнө шарт түзөт. 2025-жылы коридордун аянты болжол менен 800 миң гектар, ал эми бириктирилген жаратылышты коргоо системасыныкы 1,2 миллион гектардан ашкан. Жайыт пайдалануучулар менен түзүлгөн келишимдер тиешелүү аймактарда мал жаюунун жыштыгын дээрлик төрттөн бирине же мезгил ичинде болжол менен 15 миң малга азайткан. Жайыт мамлекеттик ресурс болуп эсептелет. Айыл аймактары жана шаарлар сыяктуу жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары жайыт комитеттери, коомдук жайыт пландары, жылдык пландар, жайыт билеттер жана жергиликтүү төлөмдөр аркылуу пайдаланууну уюштурушат. Өкмөттүн 2025-жылдагы № 301 чечими жайытты башка максатта пайдалануунун стандарттык эрежелерин белгилеген, бирок өлкө боюнча бардык жайытка бирдей колдонулган төлөм жок. Жапайы жаныбарлар жана аңчылык түрлөрү мамлекетке таандык. Министрлик аңчылык мезгилин, чектөөлөрдү, квоталарды жана алынуучу ресурстардын пландарын белгилейт. Мыйзамдуу аңчылык үчүн адатта аңчы күбөлүгү, курал колдонууга уруксат, путёвка жана жеке атуу карточкасы же трофей барагы керек. Чет өлкөлүк аңчылар уруксат берилген аңчылык чарбаларын пайдаланып, комиссия бекиткен квоталарды алат жана жаратылыш ресурстары үчүн төлөм төлөйт. Тизмедеги төлөмдөргө Марко Поло аркары үчүн 1 000 000 сом жана Сибирь тоо текеси үчүн 200 000 сом кирет. Кызыл китептеги түрлөргө кадимки тартипте коомчулуктун аңчылык кылуусуна уруксат жок; өзгөчө учур болсо атайын уруксат менен гана мүмкүн. Корголуучу жапайы жаныбарларга, өсүмдүктөргө же токой ресурстарына уруксатсыз зыян келтирүү же аларды алып коюу санкцияларга алып келиши мүмкүн. Изилдөө жазмасында ак илбирске 2 000 000 сом, аркарга, күрөң аюуга, маралга жана жейранга 1 500 000 сом, тоо текеге 300 000 сом компенсация белгиленген. Ала-Арча, Каракол, Беш-Таш, Чоң-Кемин, Хан-Теңири жана Саймалуу-Таш сыяктуу жайларда жаратылышка негизделген эс алуу мүмкүн. 2025-жылы мамлекеттик өзгөчө корголуучу аймактар болжол менен 271 миң зыяратчыны кабыл алып, 37,7 миллион сом киреше тапкан. Кирүү эрежелери, кызматтар, иштөө мезгили, уруксат берилген аймактар, жетүү шарттары жана гид менен баруу мүмкүнчүлүгү жайга жана аба ырайына жараша өзгөрөт. Министрликтин 2026-жылдагы усулу туристтик жана рекреациялык сыйымдуулукту карайт. Колдо бар далилдер өлкө боюнча бирдиктүү жаратылыш билетинин же тарифинин бар экенин ырастабайт. Ошондуктан коргоо режими катуу аймакка каалагандай экскурсияга барууга автоматтык түрдө уруксат берилбейт. Адамдарга жана экосистемаларга таасир эткен табигый процесстерге жер титирөө, таш кулаш, кар көчкү, сел, суу ташкыны жана капысынан келген суу, мөңгү көлдөрүнүн жарылышынан чыккан ташкын, жер көчкү, кургакчылык, мөңгүлөрдүн азайышы жана токой өрттөрү кирет. 2024-жылы бийлик жер көчкү коркунучу бар 4 554 жерди, жабыркаган 543 калктуу конушту жана 3 103 сел бассейнин каттаган. Өзгөчө кырдаалдар министрлиги менен Кыргызгидромет мониторинг жана эскертүү берет, ал эми Жаратылыш ресурстары министрлиги экосистема жана ресурстар жаатын тейлейт. Шарттар жергиликтүү деңгээлде өзгөрөт, ошондуктан кайсы бир мезгил бардык жерде коопсуз деп жалпылап айтууга болбойт. Жаратылыш боюнча билим берүү жана илимий изилдөө өнүккөнү менен, мекемелер арасында бөлүштүрүлгөн. Министрлик жаратылыш, биологиялык ар түрдүүлүк, климат жана ресурстарды коргоо тууралуу маалымат, семинар, көргөзмө жана мектеп иш-чараларын сунуштайт. Улуттук илимдер академиясынын Биология институту түрлөрдү жана экосистемаларды изилдейт, биологиялык ар түрдүүлүккө мониторинг жүргүзөт жана генетикалык ресурстар боюнча иштейт. Биосфера аймактары да изилдөө, мониторинг жана экологиялык билим берүүнү колдойт. Учурдагы карама-каршылыктарга жайыт пайдалануунун жашоо чөйрөсүн жана жаныбарлардын көчүп жүрүшүн коргоого каршы турушу, браконьерлик менен жапайы жаратылышты сактоонун кагылышы, ресурстарды чогултуу менен коргоо эрежелеринин карама-каршылыгы, ошондой эле айыл чарба, мал чарбачылык, тоо-кен иштери же туризмдин тоо жана көл экосистемаларына басымы кирет. Чараларга мал жаюу пландары, кезектештирип пайдалануу, экологиялык коридорлор, жырткычтардан коргогон мал короолору, камералык мониторинг, текшерүүлөр, уруксаттар жана айып пулдар кирет. Жырткычтар малды өлтүргөндө өлкө боюнча бирдей компенсация берилет деген жалпы укук бар экени колдо бар далилдерде ырасталган эмес.