Тақрибан 70%-и Қирғизистонро кӯҳҳо ва тақрибан 30%-ро ҳамвориҳо ва водиҳо ташкил медиҳанд. Дар кишвар пиряхҳо, марғзорҳои баландкӯҳӣ ва субалпӣ, минтақаҳои санглох ва шағалдор, даштҳо, ҷангалҳои сӯзанбаргу паҳнбарг, ҷангалҳои чормағзу мева ва обҳои дохилӣ мавҷуданд. Фонди давлатии ҷангал тақрибан 2,5 миллион гектарро фаро мегирад, аз ҷумла тақрибан 1,3 миллион гектар ҷангал, ки тақрибан 6,4%-и масоҳати кишвар аст. Тиёншони Ғарбӣ низомҳои хос ва намудҳои гуногунро дастгирӣ мекунад. Ин минтақа мероси ҷаҳонии фаромарзии ЮНЕСКО буда, 61 намуди ширхӯр, 316 намуди паранда, 17 хазанда, 3 обхокӣ ва зиёда аз 20 намуди моҳӣ дорад. Ба ҳайвоноти таҳти хатар бабри барфӣ, гӯсфанди аргалӣ, суғури Мензбир, боз ва чанд намуди каргас дохил мешаванд. Себ, зардолу, писта, ангур, олу, нок, чормағз ва дӯлона аз рустаниҳои хосанд. Ҳудуди биосферии Иссиқкӯл тақрибан 4,3144 миллион гектарро фаро мегирад. Кӯл тақрибан 180 километр дарозӣ ва 60 километр паҳноӣ дорад; умқи бештаринаш тақрибан 700 метр аст. Манзараҳои он аз шароити субтропикӣ то тундра тағйир меёбанд ва 335 намуди ҳайвоноти сабтшуда, аз ҷумла 54 ширхӯр ва 267 паранда, доранд; 39 намуд ба Китоби сурхи Қирғизистон дохил аст. Минтақаҳои ҳифзшаванда мамнӯъгоҳҳои давлатии табиӣ, боғҳои давлатии табиӣ, ҳудудҳои биосферӣ, ботлоқзорҳои Рамсар ва долонҳои экологиро дар бар мегиранд. Соли 2024 Қирғизистон 10 мамнӯъгоҳи давлатии табиӣ бо масоҳати тақрибан 578 600 гектар ва 13 боғи давлатии табиӣ бо масоҳати тақрибан 726 800 гектар дошт. Се макони Рамсар Иссиқкӯл, Сонкӯл ва Чатыркӯл буда, ҳамагӣ тақрибан 679 408 гектарро фаро мегиранд. Мамнӯъгоҳ одатан ҳифзи сахттар дорад; боғ бошад минтақаҳоеро истифода мебарад, ки метавонанд истироҳати маҳдуд ё фаъолияти дигари танзимшавандаро иҷозат диҳанд. Вазорати захираҳои табиӣ, экология ва назорати техникӣ ҳифзи миллӣ, назорат, феҳристи давлатӣ ва қоидаҳои минтақаҳоро идора мекунад. Академияи миллии илмҳо ба таҳқиқоти биологӣ ва назорати гуногунии биологӣ саҳм мегузорад. Сари-Челек аз соли 1978 ба Барномаи «Инсон ва биосфера»-и ЮНЕСКО дохил аст. Мамнӯъгоҳ тақрибан 44 892 гектарро дар баландии аз 1 200 то 4 247 метр фаро мегирад. Низомҳои он чормағз, себ, нок ва дигар дарахтони мевадиҳанда, арча, коҷ, можжевелник, марғзорҳо, дашт ва обанборҳоро дар бар мегиранд. Сайёҳии беназорат, ҳаракати нақлиёти убурӣ ва сохтмон дар назди соҳил фишор эҷод мекунанд. Ба Тиёншони Ғарбӣ шикори ғайриқонунӣ, чаронидани аз ҳад зиёд, ҷамъоварии ғайриқонунии ҳезуму алаф, чидани гул ва истироҳати беназорат низ таҳдид мекунанд. Долони экологие, ки тибқи қоидаҳои Девони вазирон таъсис ёфтааст, минтақаҳои ҳифзшавандаро мепайвандад ва ҳаракати бабри барфӣ ва сайди онро дастгирӣ мекунад. Соли 2025 масоҳати долон тақрибан 800 000 гектар ва низоми пайвастаи ҳифз аз 1,2 миллион гектар зиёд буд. Созишномаҳо бо истифодабарандагони чарогоҳ зичии чорворо дар минтақаҳои дахлдор қариб чоряк, ё тақрибан 15 000 сар дар мавсими чарогоҳ, кам карданд. Чарогоҳ, ки «жайыт» ном дорад, захираи давлатӣ аст. Мақомоти худидоракунии маҳаллӣ, аз ҷумла айил-аймакҳо ва шаҳрҳо, дастрасиро тавассути кумитаҳои чарогоҳ, нақшаҳои ҷамъиятии чарогоҳ, нақшаҳои солона, чиптаҳои чарогоҳ ва пардохтҳои маҳаллӣ идора мекунанд. Қарори №301-и Девони вазирон дар соли 2025 қоидаҳои умумии истифодабарии дигари чарогоҳро муқаррар кард, аммо барои ҳамаи чарогоҳҳо як пардохти ягонаи умумимиллӣ вуҷуд надорад. Ҳайвоноти ваҳшӣ ва намудҳои шикорӣ моликияти давлатанд. Вазорат мавсимҳо, маҳдудиятҳо, квотаҳо ва нақшаҳои гирифтани ҳайвонотро муайян мекунад. Барои шикори қонунӣ одатан шаҳодатномаи шикорчӣ, иҷозати силоҳ, «путёвка» ва корти шахсии тирпарронӣ ё варақаи ғанимат лозим аст. Шикорчиёни хориҷӣ аз хоҷагиҳои шикории ваколатдор ва квотаҳои тасдиқкардаи комиссия истифода бурда, пардохтҳои захираҳои табииро месупоранд. Намунаи пардохтҳои номбаршуда барои гӯсфанди Марко Поло 1 000 000 сом ва барои бузи кӯҳии сибирӣ 200 000 сом аст. Барои намудҳои Китоби сурх шикори маъмулӣ дастрас нест; ҳар истисно тартиби иҷозати махсусро талаб мекунад. Гирифтани беиҷозат ё осеб расондан ба ҳайвоноти ҳифзшаванда, рустаниҳо ё захираҳои ҷангал метавонад ҷазо дошта бошад. Сабти таҳқиқот ҷуброни 2 000 000 сом барои бабри барфӣ ва 1 500 000 сом барои аргалӣ, хирси бӯр, марал ва ҷейронро нишон медиҳад; барои бузҳои кӯҳӣ 300 000 сом зикр шудааст. Истироҳат дар табиат дар ҷойҳое чун Ала-Арча, Қаракол, Беш-Таш, Чон-Кемин, Хон-Тенгри ва Саймалуу-Таш дастрас аст. Минтақаҳои давлатии ҳифзшаванда соли 2025 тақрибан 271 000 меҳмон ва 37,7 миллион сом даромад сабт карданд. Воридшавӣ, хизматрасонӣ, мавсими боз будан, минтақаҳои иҷозатшуда, шароити дастрасӣ ва роҳнамо аз ҳар макон ва обу ҳаво вобастаанд. Усули Вазорат дар соли 2026 иқтидори фарогирии сайёҳӣ ва истироҳатиро баррасӣ мекунад. Дар далелҳои дастрас гузарномаи ягонаи миллӣ ба табиат ё тарофаи ягона муайян нашудааст. Аз ин рӯ, минтақаи сахт ҳифзшаванда худ аз худ макони экскурсияи озод нест. Равандҳои табиие, ки ба одамон ва низомҳои экологӣ таъсир мерасонанд, заминларза, фурӯравии санг, тарма, сел, обхезӣ ва обхезии ногаҳонӣ, рахнаи кӯли пиряхӣ, ярч, хушксолӣ, камшавии пиряхҳо ва сӯхтори табииро дар бар мегиранд. Соли 2024 мақомоти масъул 4 554 макони хатари ярч, 543 маҳалли осебдида ва 3 103 ҳавзаи селро сабт карданд. Вазорати ҳолатҳои фавқулода ва «Қирғизгидромет» назорат ва огоҳӣ медиҳанд; Вазорати захираҳои табиӣ паҳлуҳои экосистема ва захираҳоро баррасӣ мекунад. Шароит маҳаллӣ тағйир меёбад, бинобар ин иддаои умумӣ, ки як мавсим дар ҳама ҷо бехатар аст, боэътимод нест. Омӯзиш ва таҳқиқоти табиат рушд ёфтаанд, вале байни муассисаҳо тақсим шудаанд. Вазорат дар бораи табиат, гуногунии биологӣ, иқлим ва ҳифзи захираҳо иттилоот, семинарҳо, намоишгоҳҳо ва чорабиниҳои мактабиро пешниҳод мекунад. Институти биологияи Академияи миллии илмҳо таҳқиқоти таксономӣ ва экосистемӣ, назорати гуногунии биологӣ ва кор бо захираҳои генетикиро анҷом медиҳад. Ҳудудҳои биосферӣ низ таҳқиқот, назорат ва омӯзиши муҳити зистро дастгирӣ мекунанд. Низоъҳои ҷорӣ истифодаи чарогоҳро бо ҳифзи макони зист ва муҳоҷират, шикори ғайриқонуниро бо ҳифзи ҳайвоноти ваҳшӣ, ҷамъоварии захираҳоро бо қоидаҳои ҳифз, ва кишоварзӣ, чорводорӣ, истихроҷи маъдан ё сайёҳиро бо экосистемаҳои кӯҳӣ ва кӯлӣ рӯ ба рӯ мегузоранд. Ҷавобҳо нақшаҳои чаронидан, истифодаи навбатӣ, долонҳои экологӣ, оғилҳои зидди дарранда, назорати камерадор, санҷишҳо, иҷозатномаҳо ва ҷаримаҳоро дар бар мегиранд. Дар далелҳои дастрас ҳуқуқи умумимиллии ҷуброни чорвои кушташуда аз ҷониби даррандагон муқаррар нашудааст.
Табиат дар Қирғизистон
Қирғизистон манзараҳои баландкӯҳ, пиряхҳо, марғзорҳои баландкӯҳӣ ва субалпӣ, даштҳо, ҷангалҳо, кӯлҳо ва низомҳои дарёиро дар бар мегирад. Тиёншон қисми асосии кишварро фаро мегирад, дар ҳоле ки як қисми хурдтари Помир дар ҷанубу ғарб ҷойгир аст. Ҳифз, истифода ва назорати табиат байни мақомоти миллӣ, ҳукуматҳои маҳаллӣ, муассисаҳои таҳқиқотӣ ва маъмуриятҳои минтақаҳои ҳифзшаванда тақсим шудаанд.
VivAVia can make mistakes. Check important information.