Qirgʻiziston hududining taxminan 70 foizi togʻlardan, 30 foizi esa tekislik va vodiylardan iborat. Mamlakatda muzliklar, alp va subalp oʻtloqlari, qoyali va shagʻalli joylar, dasht, ignabargli va keng bargli oʻrmonlar, yongʻoq-mevali oʻrmonlar hamda ichki suvlar bor. Davlat oʻrmon fondi qariyb 2,5 million gektarni, jumladan taxminan 1,3 million gektar oʻrmonni qamrab oladi; bu mamlakat maydonining qariyb 6,4 foiziga teng. Tyanshan togʻlari oʻziga xos ekotizim va turlarni saqlaydi. Gʻarbiy Tyanshan UNESCOning transchegaraviy Jahon merosi hududi boʻlib, unda 61 tur sutemizuvchi, 316 tur qush, 17 tur sudralib yuruvchi, 3 tur amfibiya va 20 dan ortiq tur baliq bor. Xavf ostidagi yovvoyi hayvonlarga qor qoploni, arxar, Menzbir sugʻuri, lochin va bir necha tur tasqara kiradi. Yovvoyi olma, oʻrik, pista, uzum, olxoʻri, nok, yongʻoq va doʻlana hududga xos oʻsimliklardandir. Issiqkoʻl taxminan 4,3144 million gektar maydonni qamrab olgan biosfera hududidir. Koʻlning uzunligi qariyb 180 kilometr, kengligi 60 kilometr, eng chuqur joyi esa taxminan 700 metr. Uning manzarasi subtropik sharoitdan tundragacha oʻzgarib, 335 qayd etilgan hayvon turini, jumladan 54 sutemizuvchi va 267 qush turini qamrab oladi; ulardan 39 tasi Qirgʻiziston Qizil kitobiga kiritilgan. Muhofaza etiladigan hududlarga davlat tabiat qoʻriqxonalari, davlat tabiat bogʻlari, biosfera hududlari, Ramsar suv-botqoq joylari va ekologik yoʻlaklar kiradi. 2024-yilda Qirgʻizistonda 578 600 gektar maydonni qamrab olgan 10 ta davlat tabiat qoʻriqxonasi va qariyb 726 800 gektar maydonli 13 ta davlat tabiat bogʻi boʻlgan. Uchta Ramsar hududi — Issiqkoʻl, Sonkoʻl va Chatirkoʻl — jami taxminan 679 408 gektarni egallaydi. Qoʻriqxona odatda qatʼiyroq muhofazani qoʻllaydi, bogʻda esa zonalar boʻlib, ayrimlarida cheklangan dam olish yoki tartibga solingan faoliyatga ruxsat berilishi mumkin. Tabiiy resurslar, ekologiya va texnik nazorat vazirligi milliy muhofaza, monitoring, davlat reyestri va hududlarni zonalashni boshqaradi. Milliy fanlar akademiyasi biologik tadqiqot va biologik xilma-xillik monitoringida qatnashadi. Sari-Chelek 1978-yildan UNESCOning «Inson va biosfera» dasturi tarkibida. Qoʻriqxona 1 200–4 247 metr balandlik oraligʻidagi taxminan 44 892 gektarni egallaydi. Ekotizimlariga yongʻoq, olma, nok va boshqa mevali daraxtlar, pixta, qoraqaragʻay, archa, oʻtloqlar, dasht va suv havzalari kiradi. Boshqarilmagan turizm, hududdan oʻtuvchi transport va qirgʻoq yaqinidagi qurilish bosim tugʻdiradi. Gʻarbiy Tyanshanda brakonerlik, ortiqcha yaylov, oʻtin va pichanni noqonuniy yigʻish, gul terish va nazoratsiz dam olish ham qoʻshimcha bosimdir. Vazirlar Mahkamasi qoidalari asosida tuzilgan ekologik yoʻlak muhofaza etiladigan hududlarni bogʻlaydi va qor qoploni hamda uning oʻljalarining harakatini qoʻllab-quvvatlaydi. 2025-yilda yoʻlak taxminan 800 000 gektarni qamrab olgan, bogʻlangan muhofaza tizimi esa 1,2 million gektardan oshgan. Yaylov foydalanuvchilari bilan tuzilgan kelishuvlar tegishli hududlarda boqish zichligini qariyb chorakka, mavsumda taxminan 15 000 boshga kamaytirgan. Жайыт, yaʼni yaylov, davlat resursidir. Ayil aymaklar va shaharlar kabi mahalliy oʻzini oʻzi boshqarish organlari foydalanishni yaylov qoʻmitalari, jamoaviy yaylov rejalari, yillik rejalar, yaylov chiptalari va mahalliy toʻlovlar orqali boshqaradi. Vazirlar Mahkamasining 2025-yilgi 301-son qarori boshqa turdagi yaylov foydalanish uchun standart qoidalarni belgilagan, biroq barcha yaylovga tatbiq qilinadigan yagona umummilliy toʻlov yoʻq. Yovvoyi fauna va ov hayvonlari davlatga tegishli. Vazirlik mavsum, limit, kvota va olib qoʻyish rejalarini belgilaydi. Qonuniy ov uchun odatda ovchi guvohnomasi, qurolga ruxsat, путёвка hamda shaxsiy otish kartasi yoki trofey varaqasi kerak. Xorijiy ovchilar vakolatli ov xoʻjaligidan, komissiya tasdiqlagan kvotadan foydalanadi va tabiiy resurslar uchun toʻlov qiladi. Koʻrsatilgan toʻlovlarga Marco Polo qoʻyi uchun 1 000 000 som, Sibir togʻ echkisi uchun 200 000 som misol boʻla oladi. Qizil kitob turlarini odatdagi tartibda ovlashga ruxsat yoʻq; istisno maxsus ruxsat talab qiladi. Muhofazadagi hayvon, oʻsimlik yoki oʻrmon resurslarini ruxsatsiz olish yoki ularga zarar yetkazish sanksiyaga sabab boʻlishi mumkin. Tadqiqot qaydlarida qor qoploni uchun 2 000 000 som, arxar, qoʻngʻir ayiq, maral va jayron uchun 1 500 000 som, togʻ echkisi uchun esa 300 000 som kompensatsiya koʻrsatilgan. Ala-Archa, Qorakoʻl, Besh-Tash, Chon-Kemin, Xon-Tengiri va Saymaluu-Tash kabi joylarda tabiatga asoslangan dam olish mumkin. 2025-yilda davlat muhofaza hududlarida qariyb 271 000 tashrifchi va 37,7 million som daromad qayd etilgan. Kirish, xizmatlar, ish mavsumi, ruxsat etilgan hududlar, foydalanish shartlari va gid bilan kirish joy hamda ob-havoga qarab oʻzgaradi. Vazirlikning 2026-yilgi uslubiyati sayyohlik va dam olish sigʻimini koʻrib chiqadi. Mavjud dalillarda butun mamlakat uchun yagona tabiat chiptasi yoki tarif belgilanmagan. Shu sabab qatʼiy muhofaza qilinadigan hudud ekskursiya uchun avtomatik ravishda ochiq emas. Tabiat jarayonlari odamlar va ekotizimlarga taʼsir qiladi: zilzila, tosh koʻchishi, qor koʻchkisi, sel, suv toshqini va toʻsatdan suv bosishi, muzlik koʻli yorilishidan keladigan toshqin, koʻchki, qurgʻoqchilik, muzliklarning kamayishi va oʻrmon yongʻinlari. 2024-yilda idoralar koʻchki xavfi bor 4 554 joy, zarar koʻrgan 543 aholi punkti va 3 103 sel havzasini qayd etgan. Favqulodda vaziyatlar vazirligi va Qirgʻizgidromet monitoring hamda ogohlantirishlarni taqdim etadi, Tabiiy resurslar vazirligi esa ekotizim va resurslar tomoniga masʼul. Sharoitlar joyga qarab oʻzgaradi, shu bois bir fasl hamma joyda xavfsiz degan umumiy fikr ishonchli emas. Tabiat taʼlimi va tadqiqoti mavjud, biroq muassasalar oʻrtasida taqsimlangan. Vazirlik tabiat, biologik xilma-xillik, iqlim va resurslarni muhofaza qilish boʻyicha maʼlumot, seminar, koʻrgazma va maktab mashgʻulotlarini beradi. Milliy fanlar akademiyasining Biologiya instituti taksonomik va ekotizim tadqiqotlari, biologik xilma-xillik monitoringi va genetik resurslar ustidagi ishlarni olib boradi. Biosfera hududlari ham tadqiqot, monitoring va ekologik taʼlimni qoʻllab-quvvatlaydi. Amaldagi ziddiyatlar yaylovdan foydalanish bilan yashash muhiti va koʻchish yoʻllarini muhofaza qilish, brakonerlik bilan yovvoyi tabiatni asrash, resurs yigʻish bilan himoya qoidalari, qishloq xoʻjaligi, chorvachilik, konchilik yoki turizm bilan togʻ va koʻl ekotizimlari oʻrtasida yuzaga keladi. Javoblarga boqish rejalari, navbatlab foydalanish, ekologik yoʻlaklar, yirtqichlardan himoyalangan chorva qoʻralari, kamera monitoringi, tekshiruv, ruxsat va jarimalar kiradi. Yirtqich oʻldirgan chorva uchun umummilliy kompensatsiya huquqi mavjud dalillarda belgilanmagan.
Qirgʻizistonda tabiat
Qirgʻizistonda baland togʻli manzaralar, muzliklar, alp va subalp oʻtloqlari, dashtlar, oʻrmonlar, koʻllar va daryo tizimlari bor. Mamlakatda Tyanshan togʻlari ustunlik qiladi, janubi-gʻarbda esa Pomirning kichik qismi joylashgan. Tabiatni muhofaza qilish, undan foydalanish va monitoring qilish milliy idoralar, mahalliy boshqaruvlar, ilmiy muassasalar hamda muhofaza etiladigan hududlar maʼmuriyatlari oʻrtasida taqsimlangan.
VivAVia can make mistakes. Check important information.