Thiên tai tại Lào

Luật Quản lý thiên tai số 71/NA (2019) là khuôn khổ chính thức cấp quốc gia về quản lý rủi ro thiên tai. Chiến lược quốc gia về giảm nhẹ rủi ro thiên tai giai đoạn 2021–2030, cùng các kế hoạch địa phương, bản đồ rủi ro và Hệ thống thông tin rủi ro thiên tai, hỗ trợ công tác phòng ngừa, chuẩn bị, ứng phó và phục hồi. Lào không có một cơ quan ứng phó thiên tai duy nhất trên toàn quốc với danh mục trợ cấp cố định hoặc thời gian ứng phó được bảo đảm. Trách nhiệm được phân chia giữa các cơ quan cấp quốc gia, tỉnh, huyện và bản, còn việc triển khai trên thực tế vẫn phân tán. Lũ lụt và lũ quét là những hiểm họa quan trọng nhất trong công tác chuẩn bị ứng phó thiên tai hằng ngày. Chúng ảnh hưởng đến sông Mekong và các phụ lưu chính, vùng trũng ở miền trung và miền nam Lào, đường sá, cầu cống, điện, hệ thống nước, trường học, cơ sở y tế và nông nghiệp. Sạt lở đất đặc biệt đáng lưu ý ở vùng núi và khu vực miền trung, đông nam. Hạn hán đặc biệt đáng lưu ý ở miền nam. Bão nhiệt đới, xoáy thuận và nắng nóng cũng ảnh hưởng đến cộng đồng, trong khi động đất, hỏa hoạn công trình, sự cố đập và các hiểm họa hóa chất hoặc công nghiệp vẫn cần được lưu ý nhưng thường giới hạn ở địa phương hơn. Từ năm 2021 đến 2025, số liệu hiện có ghi nhận 376 sự cố thiên tai, hơn 1.000.000 người bị ảnh hưởng, thiệt hại hơn 12.577 nghìn tỷ kip, 111 người thiệt mạng và 5 người mất tích. Lũ lụt năm 2018 ảnh hưởng đến hơn 2.300 bản và khoảng 616.000 người. Công tác chuẩn bị gồm đánh giá rủi ro, xác định vùng hiểm họa và lập bản đồ, xây dựng kế hoạch theo ngành và địa phương, củng cố hạ tầng cơ bản, nâng cao nhận thức cộng đồng, tập huấn, diễn tập sơ tán và lập kế hoạch nơi trú ẩn. Bộ Nông nghiệp và Môi trường (MAE), thông qua Cục Khí tượng và Thủy văn (DMH), hiện phụ trách chuyên môn về quan trắc khí tượng thủy văn, cảnh báo thời tiết nguy hiểm, theo dõi mực nước và dự báo lũ. Trung tâm Cảnh báo sớm Quốc gia (NEWC) hỗ trợ các chức năng cảnh báo. Có hơn 160 trạm khí tượng thủy văn đang hoạt động trong cả nước, trong đó có 70 trạm được thiết lập thông qua SEADRM I, nhưng công tác bảo trì, phạm vi địa lý và truyền dữ liệu vẫn không đồng đều. Cảnh báo thường được chuyển từ cấp quốc gia qua các tỉnh và huyện đến các bản. Thông báo có thể được gửi qua cuộc gọi hoặc SMS trên điện thoại di động, radio, truyền hình, báo chí, mạng xã hội, trưởng bản truyền đạt, loa phóng thanh và xe máy. Cộng đồng ở vùng xa, nông thôn và dân tộc thiểu số có thể nhận cảnh báo muộn hơn hoặc qua ít kênh hơn. Lào không có thời gian cảnh báo trước cố định hoặc phạm vi tiếp cận được bảo đảm trên toàn quốc, vì thời điểm phụ thuộc vào hiểm họa, dữ liệu quan trắc, kết nối liên lạc và việc truyền tin tại địa phương. Vì vậy, cộng đồng nên kết hợp thông báo chính thức với chỉ dẫn địa phương từ chính quyền bản và các ban quản lý thiên tai. Công tác phối hợp có sự tham gia của Ủy ban Quản lý thiên tai Quốc gia (NDMC), các ban quản lý thiên tai trung ương, ban quản lý thiên tai cấp tỉnh, huyện và bản, chính quyền địa phương và trưởng bản. Bộ Lao động và Phúc lợi xã hội (MoLSW), trong đó có Cục Phúc lợi xã hội (DSW), thực hiện các chức năng quản lý thiên tai và hỗ trợ, còn Văn phòng Quản lý thiên tai Quốc gia (NDMO) hỗ trợ công tác phối hợp liên quan. Các cơ quan quốc phòng và an ninh công cộng, y tế, nông nghiệp, giáo dục, tài chính và viễn thông có thể tham gia tùy theo sự kiện. Bộ Công chính và Vận tải cùng Cục Đường thủy phụ trách công trình kiểm soát lũ, bờ sông và đường thủy đô thị. Hội Chữ thập đỏ Lào, các cơ quan Liên Hợp Quốc và tổ chức phi chính phủ quốc tế hỗ trợ thông qua cơ chế phối hợp do chính phủ dẫn dắt. Thẩm quyền sơ tán tùy thuộc vào quy mô sự kiện. Người đứng đầu huyện, người đứng đầu đô thị hoặc thị trưởng có thể công bố sơ tán nhiều bản. Thống đốc tỉnh hoặc Thống đốc Thủ đô Viêng Chăn có thể công bố sơ tán nhiều huyện. Với sự kiện ảnh hưởng nhiều tỉnh, Chính phủ quyết định trên cơ sở đề xuất của ủy ban quốc gia liên quan. Cơ quan ở cùng cấp ban hành thông báo sơ tán. Các ban xác định khu vực an toàn hoặc tạm thời, địa điểm trú ẩn và phương án sơ tán; diễn tập giúp kiểm tra các phương án này. Người bị ảnh hưởng được kỳ vọng tuân theo kế hoạch sơ tán, báo cáo thiệt hại chính xác, cung cấp thông tin hữu ích cho tìm kiếm và cứu nạn, đồng thời chuyển tài sản có giá trị đến nơi an toàn nếu có thể. Ứng phó tức thời bắt đầu bằng việc bảo đảm an toàn cá nhân, hỗ trợ khẩn cấp, tìm kiếm và cứu nạn, đánh giá nhanh thiệt hại và nhu cầu, xem xét tuyên bố khu vực bị thiên tai ảnh hưởng và khẩn trương sửa chữa hạ tầng thiết yếu. Khi đường sá, cầu cống hoặc liên lạc bị hư hại, có thể cần đến sáng kiến tại địa phương. Sự kiện nghiêm trọng có thể kích hoạt Trung tâm Điều hành Khẩn cấp, nơi trú ẩn tạm thời, phân phát thực phẩm, nước uống hoặc nước không dùng để uống, dịch vụ y tế khẩn cấp, quần áo, vật dụng thiết yếu khác, hỗ trợ vận tải và kho bãi. Các cơ chế IACP năm 2026 hỗ trợ ứng phó lũ lụt gió mùa quy mô lớn và các quy trình ứng phó lũ nhỏ hơn, nhưng bổ trợ cho cơ chế phối hợp do chính phủ dẫn dắt. Phạm vi và thời điểm ứng phó phụ thuộc vào sự kiện; bằng chứng hiện có không xác lập thời gian dịch vụ tối thiểu hoặc tối đa theo luật định. Người bị ảnh hưởng bởi thiên tai có thể nhận thực phẩm, nước uống, quần áo, chỗ trú tạm thời, dịch vụ y tế công cộng và dịch vụ cơ bản, cùng tin tức hoặc thông tin liên quan. Khung quản lý thiên tai quy định việc hỗ trợ đặc biệt cho phụ nữ mang thai, trẻ em, người khuyết tật và người cao tuổi. Hỗ trợ cũng có thể gồm phục hồi sinh kế, sửa chữa nơi ở và bố trí đào tạo nghề. Việc tiếp cận thường bắt đầu qua trưởng bản, ban quản lý thiên tai của bản, ủy ban cấp huyện hoặc tỉnh, chính quyền địa phương hoặc trung tâm cứu trợ. Bằng chứng hiện có không cho thấy Lào có mức tiền mặt phổ quát hoặc cổng đăng ký trực tuyến cá nhân áp dụng trên toàn quốc; hình thức hàng hóa, dịch vụ và tiền mặt tùy thuộc vào sự kiện và chương trình hỗ trợ. Viện trợ nước ngoài cần có đề xuất thông qua ủy ban trung ương và quyết định của Chính phủ. Theo luật, nhân sự, thiết bị, thuốc men và hàng cứu trợ quốc tế được tạo điều kiện tiếp nhận và miễn thuế, phí. Phục hồi được tiến hành sau đánh giá nhu cầu sau thiên tai, lập kế hoạch phục hồi, triển khai, giám sát và kiểm tra. Kế hoạch phục hồi cấp tỉnh có thể được đưa vào kế hoạch kinh tế xã hội và ngân sách hằng năm để Hội đồng Nhân dân cấp tỉnh xem xét. Phục hồi liên tỉnh hoặc sau sự kiện nghiêm trọng có thể cần quyết định của Chính phủ và Quốc hội. Công tác phục hồi có thể bao gồm phục hồi sinh kế và sửa chữa hoặc xây dựng lại hạ tầng cơ bản. Nếu một đơn vị vận hành gây ra thiên tai, đơn vị đó chịu trách nhiệm khắc phục, phục hồi và bồi thường dưới sự giám sát của ủy ban. Thời gian thực hiện phụ thuộc vào nguồn kinh phí và năng lực triển khai. Tài chính cho công tác quản lý thiên tai có thể đến từ Quỹ Quản lý thiên tai do DSW và MoLSW quản lý, Quỹ Dự phòng Quốc gia và Quỹ Dự trữ Nhà nước thuộc Bộ Tài chính, Quỹ Phúc lợi xã hội và Quỹ Bảo trì đường bộ. Có thông tin cho biết Quỹ Quản lý thiên tai được cấp vốn ở mức tối thiểu, khiến công tác ứng phó một phần phụ thuộc vào các nguồn lực công khác và nhà tài trợ. Người dân thường không phải trả phí thường xuyên để nhận cứu trợ khẩn cấp. Công trình kiểm soát lũ, bờ sông, đường sá, cầu cống, trường học, cơ sở y tế, điện, hệ thống nước và hạ tầng nông nghiệp vẫn là trọng tâm của công tác giảm thiểu rủi ro, trong khi hạn chế tài khóa và giao thông bị gián đoạn có thể cô lập các khu vực xa xôi. An toàn đập và quản lý nước cũng cần được chú ý tại những nơi có liên quan.