သၽႃႇဝ ၼႂ်းမိူင်းလၢဝ်း

ပိုၼ်ႉတီႈသၽႃႇဝလူင်ပိူင်လူင်မီးၶိူဝ်းလွႆ Annamite၊ ႁူဝ်လွႆၽၢႆႇႁွင်ႇ၊ ၼႃးမႄႈၼမ်ႉၶွင်၊ ၼႃးၼမ်ႉၼွင်း၊ ၼွင်ၼမ်ႉ၊ ၶိူဝ်းႁိၼ် karst၊ ထမ်ႈ လႄႈ ၼမ်ႉလႆႈတႂ်ႈလိၼ်။ ၶိူဝ်းမႆႉမီး Annamite Range Moist Forests၊ Indochina Dry Forests လႄႈ Northern Indochina Sub-tropical Moist Forests။ မႄႈၼမ်ႉ Greater Mekong ၵွင်ႉၵၢႆႇတီႈယူႇသတ်း လႄႈ ၸွႆႈၵႃႈၼမ်ႉ၊ ၼွင်ၼမ်ႉ လႄႈ ၵၢၼ်ႁႃၵိၼ်ပိုၼ်ႉတီႈ။ ၶေႃႈမုၼ်းသတ်းပႃးသတ်းၼမ်လိူဝ် 247၊ တွင်းၼမ်ႉ/သတ်းလိၼ် 166၊ ၼူၵ်ႉ 700 ပၢႆ လႄႈ ၵူၼ်ႈၸၢဝ်း 90 ပိူင်။ ၸိူဝ်ႉၽၢႆႇလူဝ်ႇၵုမ်းထိင်းပႃး saola၊ Northern White-cheeked Gibbon၊ Red-shanked Douc Langur၊ Annamite Striped Rabbit၊ Asian Golden Cat၊ Large-antlered Muntjac၊ Asian Elephant၊ ကျား၊ gaur လႄႈ hornbill။ Hin Nam No မီးၸိူဝ်ႉမႆႉမီးသဵင် 1,500 ပိူင်ပၢႆ၊ သတ်းမီးရိုး 536 ပိူင်၊ ၸိူဝ်ႉလิง 10 ထိုင် 11 ပိူင်။ ၸွမ်းတီႈပၢႆးၵုမ်းထိင်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ 94,121 hectare ၼႂ်း 2025၊ ၶဝ်ႈပဵၼ်ၽၢႆႇ UNESCO သၽႃႇဝၵွင်ႉၵၢႆႇ Phong Nha-Ke Bang–Hin Nam No၊ ပိုၼ်ႉတီႈႁူမ်ႈ 217,447 hectare။ ပိူင်ၵုမ်းထိင်းမီးၸၼ်ႉၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ၊ ၸႄႈမိူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်း လႄႈ ဝၢၼ်ႈ။ ၸၼ်ႉပိုၼ်ႉတီႈပႃး National Parks၊ Natural Monuments၊ ပိုၼ်ႉတီႈၵုမ်းထိင်းၸိူဝ်ႉသတ်း/မႆႉ၊ ၶိူဝ်းမႆႉၵုမ်းထိင်းၶူဝ်းပိုၼ်း/ၾိင်ႈငႄႈ၊ လႄႈ Conservation Forest တႃႇၸႂ်ႉၶူဝ်းသၽႃႇဝယိုၼ်းယၢဝ်း။ ၽၢင်ႁၢင်ႈတူဝ်เลขၽိတ်းၵၼ်ၸွမ်းဝၼ်း/registry: WCS တႅမ်ႈ 26 National Protected Areas၊ 6 national parks ၼႂ်း 2024၊ Lao Parks portal တႅမ်ႈ 25 named National Conservation Areas ၵုမ်းၼမ်လိူဝ် 20% မိူင်း။ တႃႇ Nam Mouane–Phou Chomvoy National Park တႄႇထႅင်ႈ August 2026၊ ၵူတ်ႇ registry တၢင်းၵၢၼ် လႄႈ ဝၼ်းရၢႆးငၢၼ်းမီးၵႂၢမ်းမၢႆမိူဝ်ႈတႅၵ်ႈတူဝ်เลข။ ၽွင်းလူင်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ/သၽႃႇဝ၊ ၽၢႆႇမႆႉ လႄႈ ပိုၼ်ႉတီႈၵုမ်းထိင်း၊ ၽၢႆႇၽုၵ်ႇသွမ်ႈ/မႆႉၸႄႈမိူင်း/ၸႄႈဝဵင်း၊ ၽၢႆႇၸတ်းၵၢၼ်၊ ၽၢႆႇဝၢၼ်ႈႁူမ်ႈၵၼ်ၸွမ်းတူင်ႇဝူင်း၊ NGO၊ ၽူႈသုၵ်ႉၶူၼ်ႉ လႄႈ ၶွမ်ႇပၼီႇ။ ၽိုၼ်ၵူတ်းလူင်ပႃး Forestry Law No. 64/NA 13 June 2019၊ Government Decree No. 219/GOV 20 June 2023 တႃႇ Conservation Forests၊ Wildlife Law မႂ်ႇ 2023၊ လႄႈ ၵူတ်း CITES/ၵႃႉသတ်း။ Totally Protected Zones ပုံမှန်ႁၢမ်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း၊ မီးၶေႃႈယၢၼ်ႇတႃႇၵုမ်းၵၢၼ်၊ လမ်းတၢင်း၊ သုၵ်ႉၶူၼ်ႉ လႄႈ ecotourism ဢၼ်မီးၶႂၢင်ႇ။ Controlled Use Zones လႄႈ buffer zones ၸၢင်ႈပၼ် NTFP၊ ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ႁိုဝ် ၸႂ်ႉမႆႉယိုၼ်းယၢဝ်းၸွမ်းၽႅၼ်ဢၼ်ၸႂ်ႉ။ Village Use Forests ၸွႆႈၶေႃႈလူဝ်ႇဝၢၼ်ႈ/ႁိူၼ်း၊ ၵူၺ်းၵူတ်းၼႆႉဢမ်ႇပၼ်ထႅင်ႈမႆႉသၽႃႇဝတႃႇၵၢၼ်ၵႃႉ။ NTFP ပႃးတူၼ်ႈ/ပွင်ႇတူၼ်ႈ၊ မၢၵ်ႇ၊ မဵတ်ႉ၊ ယၢင်၊ မႆႉပူၵ်ႇ၊ ၽိုင်၊ ၽိုင်ၽိုင်၊ ၼမ်ႉၽိုင်၊ ႁူမ်ႈလႄႈယႃႈမႆႉ။ List I–III ၽႄၸွမ်းၵၢၼ်ႁႃယၢပ်ႇ၊ ၽေး၊ CITES လႄႈ ၶေႃႈတူဝ်/ၸႂ်ႉ။ သတ်းလႄႈ ၶူဝ်းၼမ်ႉမီးၵူတ်းၽၢႆႇထႅင်ႈ။ ၵၢၼ်ၸွႆႈၶိင်ႇသၽႃႇဝ၊ carbon၊ ပၼ်ငိုၼ်းတႃႇၽွၼ်းသၽႃႇဝ၊ သုၵ်ႉၶူၼ်ႉ၊ ပညာ လႄႈ မူၼ်ႈတူဝ်ၸၢင်ႈၶဝ်ႈပႃးၼႂ်းၵၢၼ်ၵုမ်းထိင်း။ တူင်ႇဝူင်းပိုၼ်ႉတီႈၸၢင်ႈႁဵတ်း Conservation Contract ၼႂ်းၽၢႆႇၵုမ်းထိင်း လႄႈ ၽၢႆႇဝၢၼ်ႈ၊ ႁပ်ႉႁွင်းတီႈ District Agriculture and Forestry Office၊ ၽၢႆႇၸႄႈဝဵင်း certificate။ Village Forestry Management Plans၊ ၶွပ်ႇတီႈ၊ ဝၢၼ်ႈၽူႈထိင်း/ၵႅၼ်ႇမႆႉ၊ ၵုမ်းၽႆး၊ ၵုမ်းၵင်ႉၶဝ်ႈၽိတ်းၶွပ်ႇ လႄႈ ၵၢၼ်ႁႃၵိၼ် ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၢၼ်ၵုမ်းထိင်းတင်းၵၢၼ်ပိုၼ်ႉတီႈ။ ၽူႈၵႂႃႇတူၺ်းၸၢင်ႈမီး trek၊ ထမ်ႈ၊ ၼမ်ႉတူၵ်း၊ မႄႈၼမ်ႉ၊ kayak၊ တင်ႈၶမ်ႈ၊ သဵၼ်ႈလႆႈ၊ zip line၊ homestay လႄႈ ecolodge။ ၵႃႈၶဝ်ႈ လႄႈ ၶေႃႈၶဝ်ႈထိုင်ဢမ်ႇၽိုၼ်ၵၼ်တူဝ်ႈမိူင်း။ ၸွမ်း park၊ zone၊ management plan၊ ၵူတ်းပိုၼ်ႉတီႈ၊ ၸၢင်ႈၸွမ်းၶူင်းၵၢၼ်/ၸႄႈမိူင်း။ ၽူႈသုၵ်ႉၶူၼ်ႉလူဝ်ႇၶႂၢင်ႇၵွၼ်ႇတီႈၽၢႆႇၵုမ်းထိင်း Conservation Forest၊ လႄႈသူင်ႇရၢႆးငၢၼ်းၽိုၼ်ၼႂ်း 60 ဝၼ်းလင်ယဝ်ႉသုၵ်ႉၶူၼ်ႉ။ ၶေႃႈမုၼ်း/ၵၢၼ်ရုံးၸၢင်ႈမီးၵႃႈၸႂ်ႉ။ ၵၢၼ် tourism သၽႃႇဝလူဝ်ႇႁဵတ်းၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈမၵ်းမၼ်ႈ၊ ၸွမ်း management plan၊ ၵူတ်း လႄႈ ၵၢၼ်တူၺ်း။ Concession ပုံမှန်လူဝ်ႇသုၵ်ႉၶူၼ်ႉၵူၼ်း/ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီး လႄႈ သၽႃႇဝ၊ ဢုပ်ႇ/ၽွမ်ႉတူင်ႇဝူင်းထုၵ်ႇတုမ်ႉ၊ feasibility study၊ environmental impact assessment၊ action plan လႄႈ benefit-sharing။ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈယိုၼ်ယၼ် concession ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ; ၸႄႈမိူင်း/ၸႄႈဝဵင်းၸတ်းၶေႃႈမၵ်းမၼ်ႈၼႂ်းၼႃႈတီႈၶဝ်။ concession ၽုၵ်ႇမႆႉ ႁိုဝ် NTFP ဢၼ်ယႂ်ႇလိူဝ် 10,000 hectare ၸၢင်ႈယူႇထိုင် 50 ပီ၊ မီးတၢင်းလိူၵ်ႈတေႃႇထႅင်ႈ 30 ပီလႂ် ၸွမ်းၵၢၼ်ၵူတ်ႇတူၺ်းၵူႈၵေႃႉ။ ပညာသၽႃႇဝတၢင်းၵၢၼ်ၶဝ်ႈပႃးၵၢၼ်ႁႂ်ႈၵူၼ်းႁူႉ၊ ၽႅၼ်ႁဵၼ်းႁူင်းႁဵၼ်း၊ ၵၢၼ်ၸိူဝ်ႉၽၢႆႇ/ၼမ်ႉ/သတ်း၊ ပၼ်ၶေႃႈၸတ်းၵၢၼ်၊ ၽိုၵ်းၵၢၼ်ပၢႆးတႃႇ၊ ၵဵပ်းၶေႃႈမုၼ်း လႄႈ တူၺ်းၶိုၼ်း။ ၸၼ်ႉဝၢၼ်ႈၽိုၵ်းၶွပ်ႇ၊ ႁၢင်ႈလၵ်းတူၼ်ႈ၊ ၵုမ်းၽႆး လႄႈ ႁႄႉၵၢၼ်ၶဝ်ႈၽိတ်းၶွပ်ႇ။ ၽေးသၽႃႇဝပႃးၽႆးမႆႉ၊ ရောคတူၼ်ႈ/သတ်း၊ လိၼ်လူင်း၊ ၼမ်ႉၵႂ်ႈ/ၼွင်ၼမ်ႉလူႉ၊ ၸိူဝ်ႉၽၢႆႇၶဝ်ႈမႃးလူင်ႉ၊ ၶၢဝ်းၾိၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈ။ ၽေးသၽႃႇဝၽိတ်းၵၼ်ၸွမ်းၵၢၼ်ၸတ်းၽေးပုဂ္ဂိုလ်။ ၶေႃႈၽိတ်းၵၼ်လူင်ပႃးတတ်းမႆႉ၊ တီႈသတ်းတႅၵ်ႇၵၼ်၊ ၵႃႉသတ်းဢမ်ႇၵူတ်း၊ လႃႇ၊ ၸႂ်ႉၶူဝ်းသၽႃႇဝၼမ်၊ လႅၵ်ႈၸႂ်ႉတီႈ၊ ၵေႃႇသၢင်ႈ၊ ၵၢၼ်လႅင်းၾႆး/မႆႉ/သိူဝ်ႈ၊ လႄႈ ၶေႃႈၽိတ်းၵၼ်ၵႄႈ tourism၊ ၵၢၼ်ၸႂ်ႉပိုၼ်ႉတီႈ၊ ၵုမ်းထိင်းၼမ်ႉ လႄႈ ၸိူဝ်ႉၽၢႆႇ။ Mitigation hierarchy ႁႂ်ႈႁႄႉၵွၼ်ႇ၊ ယွမ်းၽွၼ်းတုမ်ႉ၊ ၵုမ်းၶိုၼ်း၊ လႄႈ ၸႂ်ႉ offset မိူဝ်ႈပဵၼ်လႆႈ၊ ၶေႃႈမုင်ႈမွင်း no net loss ႁိုဝ် net gain။ ၶူဝ်းမႆႉပဵၼ်ၶွင်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ၊ ၵၢၼ်ၸႂ်ႉပိုၼ်ႉတီႈၸွမ်းတီႈမၵ်းမၼ်ႈ လႄႈ ၸွမ်းၽႅၼ်ၸႂ်ႉယိုၼ်းယၢဝ်း/ၵူတ်း။ ၽိတ်းၵူတ်းၸၢင်ႈလႆႈၵၢၼ်သွၼ်ၶိုၼ်း၊ ၶေႃႈသတိ၊ ၵၢၼ်ၵုမ်းၽူႈႁဵတ်း၊ တၢမ်ႇငိုၼ်း၊ ၵႃႈတႅၼ်းတၢင်းၵူတ်း ႁိုဝ် တၢမ်ႇၶွၵ်ႈ။