ၵူပ်ႉၵူႈႁၵ်ႉၵၼ် ၼႂ်းမိူင်းလၢဝ်း

ၵၢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇႁၵ်ႉၵၼ် ဢမ်ႇမီးၶၵ်ႉတွၼ်ႈတႅမ်ႈမၢႆၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ၊ ၵႃႈၸႂ်ႉလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ တႅတ်ႈ ႁိုဝ် ၶွပ်ႇသုၼ်ႇၵူတ်းၽႄ တီႈမိူင်းလၢဝ်း။ ၶေႃႈႁူမ်ႈမင်ႇၵလႃႇဢမ်ႇပဵၼ်တၢင်းၵၢၼ် လႄႈ ဢမ်ႇမီးၸၼ်ႉၵူတ်းသုၼ်ႇတူဝ်။ ၶိူဝ်းႁိူၼ်း ႁိုဝ် ၵူၼ်းထဝ်ႈၸၢင်ႈၶဝ်ႈပႃးတႃႇၶေႃႈယိုၼ်ႈၶူဝ်း၊ ၵၢၼ်ပၼ်ၶူဝ်းၵူပ်ႉၵူႈ လႄႈ ၽႅၼ်ပွႆး ၸွမ်းၾိင်ႈငႄႈပိုၼ်ႉတီႈ။ ၽိုၼ်မၢႆၸၢင်ႈတႅမ်ႈၶေႃႈတူၵ်းလူင်းၶူဝ်းၶွင်/ၶူဝ်းမီးၵႃႈ။ သင်ၶေႃႈႁူမ်ႈတႅၵ်ႇၵၼ် လူၺ်းဢမ်ႇမီးၽွၼ်းတႃႇၶေႃႈတူၵ်းလူင်း၊ ၾိင်ႈငႄႈၸၢင်ႈၸႂ်ႉၵၢၼ်ပၼ်ၶိုၼ်း/ယိပ်းၶူဝ်း လႄႈ ၵႃႈတႅၼ်းၽွၼ်းၵွပ်ႈၸိုဝ်ႈသဵင် ႁိုဝ် ၵၢၼ်တเตรียมပွႆး။ ၶေႃႈတုမ်ႉၵပ်းၸွမ်းၵၢၼ်လိင်ၵွၼ်ႇမင်ႇၵလႃႇ ႁိုဝ် မီးလုၵ်ႈၼုမ်ႇၸၢင်ႈပႃးၵႃႈတႅၼ်း၊ ၵႃႈၵိူတ်ႇ၊ ယႃႈယႃ၊ ၵၢၼ်လုမ်းလႃးလင်ၵိူတ်ႇ လႄႈ ၵႃႈတႅၼ်းၸႂ်။ ၾိင်ႈငႄႈၽိတ်းၵၼ်ၸွမ်းတူင်ႇဝူင်း၊ ဢမ်ႇတႅၼ်းၵၢၼ်တႅမ်ႈမၢႆမင်ႇၵလႃႇ။ မင်ႇၵလႃႇပဵၼ်သဵၼ်ႈတၢင်းတၢင်းၵၢၼ်ဢၼ်မီး။ ၵူပ်ႉၵူႈတေလႆႈပဵၼ်ၽူႈၸၢႆး လႄႈ ၽူႈယိင်း ဢႃႇယုဢမ်ႇတႂ်ႈ 18၊ ႁၵ်ႉၵၼ်၊ ယွမ်းၽွမ်ႉလွတ်ႈလႅဝ်း လႄႈ မုင်ႈမွင်းတေမင်ႇၵလႃႇ။ ၵူႈၵေႃႉလႆႈပဵၼ်ၵူၼ်းလွတ်ႈမင်ႇၵလႃႇ၊ ၽႄမင်ႇၵလႃႇယဝ်ႉ ႁိုဝ် မုၵ်ႉၸၢၼ်ႈ၊ ၼႄသၢၵ်ႈသေႇႁပ်ႉႁွင်း။ ၸၼ်ႉၵူပ်ႉၵူႈၵေႃႉလဵဝ်ၵူၺ်း။ ၵူပ်ႉၵူႈသူင်ႇၽိုၼ်ယွၼ်းတႅမ်ႈတီႈၽူႈတႅမ်ႈမၢႆမင်ႇၵလႃႇ တီႈၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၵူပ်ႉၵူႈၵေႃႉၼိုင်ႈယူႇ၊ လႄႈႁႂ်ႈမီးသၢၵ်ႈသေႇသၢမ်ၵေႃႉ။ မင်ႇၵလႃႇမီးၽွၼ်းၵူတ်းဝၼ်းတႅမ်ႈမၢႆ။ ပွႆးၸၢင်ႈႁဵတ်းၵိုၵ်းၵၢၼ်တႅမ်ႈမၢႆ ၵူၺ်းဢမ်ႇမီးၽွၼ်းၵူတ်းၽႄ။ ဢမ်ႇႁၼ်သဵၼ်ႈၵႃႈၸႂ်ႉတူဝ်ႈမိူင်း; ၵႃႈၶူဝ်းၵူပ်ႉၵူႈ လႄႈ ပွႆးၽိတ်းၵၼ်။ ၵူၼ်းၼွၵ်ႈမိူင်း၊ ၵူၼ်းတၢင်ႇမိူင်း လႄႈ ၵူၼ်းဢမ်ႇမီးၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ၸွမ်းၶၵ်ႉတွၼ်ႈထႅင်ႈၽၢၼ်ႇၽၢႆႇၸႄႈမိူင်း/ရုံးတႅၼ်းၸွမ်း Civil Code Articles 154–157 လႄႈ Decree 184/LP of 2021။ ၶွပ်ႇၵူတ်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈဢၼ်ၵူတ်ႇတူၺ်း ဢမ်ႇပၼ်ၸၼ်ႉၵူပ်ႉၵူႈယူႇၸွမ်း၊ civil partnership ႁိုဝ် partnership တႅမ်ႈမၢႆ။ Civil Code Article 151(1) ႁၢမ်ႈၵူပ်ႉၵူႈၵေႃႉလိင်လဵဝ်ၸႅင်ႈလႅင်း။ ၵူပ်ႉၵူႈဢမ်ႇတႅမ်ႈမၢႆ ဢမ်ႇလႆႈၶွပ်ႇၶူဝ်းမင်ႇၵလႃႇ၊ ၽႄမင်ႇၵလႃႇ ႁိုဝ် ၵၢၼ်ၸွႆႈၵူပ်ႉၵူႈ။ မႄႈပေႃႈဢမ်ႇမင်ႇၵလႃႇယိုၼ်ယၼ်လုၵ်ႈလႆႈလူၺ်းၶေႃႈယွၼ်းႁူမ်ႈ၊ ပေႃႈယွမ်းႁပ်ႉ လႄႈ မႄႈယွမ်းၽွမ်ႉ။ ၵူပ်ႉၵူႈတႅမ်ႈမၢႆမီးသုၼ်ႇၼႂ်းၶိူဝ်းႁိူၼ်းတူဝ်ၵၼ်။ ၶဝ်တႅပ်းတတ်းၶေႃႈၶိူဝ်းႁိူၼ်းၸွမ်းၵၼ်၊ လိူၵ်ႈတီႈယူႇၸွမ်းၵၼ် လႄႈ ၸႂ်ႉၸိုဝ်ႈၽူႈၸၢႆး၊ ၽူႈယိင်း ႁိုဝ် ၸိုဝ်ႈတူဝ်ၽႂ်တူဝ်မၼ်း။ ပုၼ်ႈၽွၼ်းပႃးႁၵ်ႉ၊ ၼပ်ႉယမ်၊ လုမ်းလႃး၊ ၸွႆႈၵၼ် လႄႈ ႁူမ်ႈပုၼ်ႈၽွၼ်းႁဵတ်းလုၵ်ႈလႄႈသွၼ်လုၵ်ႈ။ ၶူဝ်းမီးၵွၼ်ႇမင်ႇၵလႃႇပဵၼ်ၶူဝ်းသုၼ်ႇတူဝ်ပိူင်လူင်။ ၶူဝ်းလႆႈမႃးၽွင်းမင်ႇၵလႃႇပဵၼ်ၶူဝ်းႁူမ်ႈပိူင်လူင်၊ သုၼ်ႇၵူပ်ႉၵူႈတူဝ်ၵၼ်။ ၵူပ်ႉၵူႈၵေႃႉၼိုင်ႈၵူႈမိူဝ်ႈလူဝ်ႇၶေႃႈယွမ်းတၢင်ႇၵေႃႉတႃႇၶၢႆ/ပၼ်ၸႂ်ႉၶူဝ်းႁူမ်ႈ။ ငိုၼ်းၼီႇတႃႇၵႃႈၸႂ်ႉၶိူဝ်းႁိူၼ်းပဵၼ်ငိုၼ်းႁူမ်ႈ၊ ၵူၺ်းငိုၼ်းၼီႇတႃႇၽွၼ်းသုၼ်ႇတူဝ် ၵူႈမိူဝ်ႈပဵၼ်ပုၼ်ႈၽွၼ်းၽူႈၼီႇ။ ၶေႃႈယွမ်းၽွမ်ႉ လႄႈ လွတ်ႈၽေးၵိုင်ႇၵၼ်ၼႂ်း/ၼွၵ်ႈမင်ႇၵလႃႇ။ Penal Code ႁၢမ်ႈၵၢၼ်ၶ่มၶႃႈလိင် Article 248၊ လႅၼ် Article 251၊ လႄႈ ၶ่มၶႃႈလိင်မေး Article 252၊ ၶဝ်ႈပႃးၸႂ်ႉႁႅင်း/ၶู่ ႁိုဝ် မိူဝ်ႈမၼ်းဢမ်ႇတႄႇတူဝ်/ၸႂ်တႃႇၵၢၼ်လိင်။ ၵၢၼ်လိင်ၵပ်းလုၵ်ႈဢွၼ်ႇတႂ်ႈ 12 ၼပ်ႉပဵၼ်ၵၢၼ်ၶ่มၶႃႈ။ ဢႃႇယု 12 ထိုင်တႂ်ႈ 15၊ ၵႃႈၸၢႆႇ ႁိုဝ် ၽွၼ်းတၢင်ႇၸၢင်ႈပဵၼ်တၢင်းၽိတ်း; ဢႃႇယု 15–18၊ လႅၼ်ၸူၼ်၊ ၽူင်ႈၸႂ်၊ ၵႃႈၸၢႆႇ ႁိုဝ် လႅၼ်ၸၢင်ႈပဵၼ်တၢင်းၽိတ်း။ ၵူတ်းၵၢၼ်ႁုၵ်ႉႁၢႆႉတေႃႇၽူႈယိင်း/လုၵ်ႈဢွၼ်ႇၵုမ်းၵၢၼ်တူဝ်၊ ၸႂ်၊ လိင်၊ ၶူဝ်းၶွင်၊ ငိုၼ်း ၼႂ်း/ၼွၵ်ႈၶိူဝ်းႁိူၼ်း။ ၾိင်ႈငႄႈ ႁိုဝ် သႃႇသၼႃႇဢမ်ႇပဵၼ်ၶေႃႈတႅၼ်းတၢင်းတႃႇၵၢၼ်ႁုၵ်ႉႁၢႆႉ။ ၵူၼ်းထူပ်းၵၢၼ်ႁုၵ်ႉႁၢႆႉၸၢင်ႈၵပ်းၽၢႆႇဝၢၼ်ႈ၊ Lao Women’s Union၊ Child Protection and Assistance Network ႁိုဝ် ရဲ။ ႁူင်းယႃယႃႁႅင်းမၢတ်ႇ။ ၽူႈထူပ်းမီးသုၼ်ႇၸႅင်ႈ၊ လႆႈၵၢၼ်တုမ်ႉတေႃႇၵိုင်ႇငၢမ်ႇ၊ ၵုမ်းၵင်ႉၶู่/ၸႂ်ႉႁႅင်း၊ ၵၢၼ်ၸี้ၼႄ၊ တီႈလွတ်ႈၽေးၸူဝ်ႈ၊ ၵၢၼ်သုၶภาพ/ၵူတ်း၊ ႁဵၼ်း/ၽိုၵ်းၵၢၼ်၊ ၶိုၼ်းၶဝ်ႈတူင်ႇဝူင်း လႄႈ ၵႃႈတႅၼ်း။ Lao Women’s Union ပၼ်ၵၢၼ်ၸี้ၼႄ၊ တီႈလွတ်ႈၽေး လႄႈ ၽူႈၸွႆႈၵူတ်းလွတ်ႈၵႃႈၸႂ်ႉတႂ်ႈၵူတ်း။ ၵၢၼ်ၵၢင်ၵၢၼ်ၸႂ်ႉလႆႈၵူၺ်းတႃႇၶေႃႈဢမ်ႇပဵၼ်တၢင်းၽိတ်း ႁိုဝ် ၽိတ်းဢွၼ်ႇဢၼ်တၢမ်ႇၶွၵ်ႈတႂ်ႈၼိုင်ႈပီ၊ လူဝ်ႇၶေႃႈယွမ်းၽွမ်ႉဢၼ်ႁူႉတႄႉ၊ ၽူႈထူပ်းၸၢင်ႈၵိုတ်းလႆႈ။ ၵၢၼ်ႁုၵ်ႉႁၢႆႉလူင်ၵႂႃႇတီႈလုမ်းတြႃး။ ရဲပၼ်ၵၢၼ်ၵုမ်းၵင်ႉၽေးတၼ်းတူဝ်၊ ၶေႃႈမၵ်းမၼ်ႈၽၢႆႇတရႃးတႃႇၵၢၼ်ၵုမ်းၵင်ႉတႄႇတႃႇၼႂ်းဝၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်တၢင်းၵၢၼ်သၢမ်ဝၼ်း; ၵၢၼ်ၵူတ်ႇၸႅတ်ႈၶေႃႈယွၼ်းတီႈရဲၵေႃႈမီးဝၼ်းမုင်ႈမွင်းလဵဝ်ၵၼ်။ မင်ႇၵလႃႇတႅမ်ႈမၢႆၸၢင်ႈသုတ်းတၢင်းၽွမ်ႉၵၼ် ႁိုဝ် ၽၢၼ်ႇလုမ်းတြႃး။ ၽႄမင်ႇၵလႃႇၽွမ်ႉၵၼ်လႆႈ မိူဝ်ႈဢမ်ႇၽိတ်းၵၼ်ၵၢၼ်လုမ်းလႃးလုၵ်ႈ၊ ၶူဝ်းလႆႈမႃး လႄႈ ပုၼ်ႈၽွၼ်းငိုၼ်း။ ၶေႃႈယွၼ်းၽၢၼ်ႇၽၢႆႇႁူဝ်ဝၢၼ်ႈ၊ ၵူပ်ႉၵူႈတင်းသွင်ၵေႃႉမႃးႁူမ်ႈ၊ သၢၵ်ႈသေႇသၢမ်ၵေႃႉ။ ၵၢၼ်ၶိုၼ်းၶေႃႈတူၵ်းလူင်း လႄႈ ၶၢဝ်းပႂ်ႉတႅပ်းတတ်းၸၢင်ႈယၢဝ်းတေႃႇသၢမ်လိူၼ်။ ၸွမ်းၼၼ်ႉသူင်ႇၽိုၼ်ၽၢႆႇၸွမ်းၽူႈတႅမ်ႈမၢႆ လႄႈ လႆႈၽိုၼ်ၽႄမင်ႇၵလႃႇ။ လုမ်းတြႃးၸႂ်ႉမိူဝ်ႈၽိတ်းၵၼ် ႁိုဝ် မီးၶေႃႈတႅၼ်းတၢင်းၵူတ်း မိူၼ်မီးၵူပ်ႉၵူႈတၢင်ႇၵေႃႉ၊ ႁုၵ်ႉႁၢႆႉ/ၵိၼ်ႇသေႃးလူင်၊ ၵိၼ်လဝ်ႈ၊ ၸႂ်ႉယႃႈ၊ လွင်ႈၵၢၼ်လႄႇ/ပွႆးမၢၵ်ႈ၊ ၽၢၵ်ႈႁိူၼ်းၼပ်ႉလိူၼ်၊ ၶၢႆႉၽၢႆႇသႃႇသၼႃႇၸဵမ်ငဝ်းပီပၢႆလူၺ်းဢမ်ႇယွမ်း၊ ႁၢႆတူဝ်၊ ၶွၵ်ႈဢမ်ႇတႂ်ႈႁႃႈပီ၊ ၸဵပ်းႁႅင်း၊ ၸႂ်ပဵၼ်ရောคဢမ်ႇၸၢင်ႈယူႇၶိူဝ်းႁိူၼ်းပံုမှန်၊ ၵၢၼ်လိင်ဢမ်ႇၸၢင်ႈ၊ ႁိုဝ် လႅၼ်/ၸႂ်ႉပႅတ်ႈၶူဝ်းၸူဝ်းႁႂ်ႈယူႇၸွမ်းၵၼ်ဢမ်ႇလႆႈ။ ႁၢမ်ႈပၼ်ငိုၼ်း ႁိုဝ် ၸႂ်ႉႁႅင်းတႃႇႁႂ်ႈလႆႈၽႄမင်ႇၵလႃႇ။ ၽူႈၸၢႆးယွၼ်းၽႄဢမ်ႇလႆႈမိူဝ်ႈမေးမီးဝၢင်းၵႂ်ႈ ႁိုဝ် လုၵ်ႈဢမ်ႇတဵမ်ၼိုင်ႈပီ၊ သင်ဢမ်ႇၸႂ်ႈမေးယွၼ်း။ လင်ၽႄမင်ႇၵလႃႇ၊ လုမ်းတြႃးတႅပ်းတတ်းၽူႈလုမ်းလႃးလုၵ်ႈၸွမ်းၽွၼ်းလီလုၵ်ႈ။ ငိုၼ်းလုမ်းလႃးသိုပ်ႇပၼ်တေႃႇလုၵ်ႈထိုင်ၸၼ်ႉၵူၼ်းလူင်။ ၵူပ်ႉၵူႈၵဝ်ႇဢၼ်ပဵၼ်ရောค ႁိုဝ် ဢမ်ႇၸၢင်ႈလဵင်ႉတူဝ် ၸၢင်ႈယွၼ်းငိုၼ်းၸွႆႈတီႈတၢင်ႇၵေႃႉ မိူဝ်ႈၵေႃႉၼၼ်ႉမီးတၢင်းၸၢင်ႈၸၢႆႇ၊ တေႃႇသွင်ပီ။ ၶူဝ်းမီးၵွၼ်ႇမင်ႇၵလႃႇၶိုၼ်းပဵၼ်ၶွင်ၽူႈပဵၼ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ၊ ၶူဝ်းလႆႈမႃးၽွင်းမင်ႇၵလႃႇၽႄၵၼ်ပုံမှန်။ သင်လုမ်းတြႃးၼႄဝႃႈမီးၵူပ်ႉၵူႈတၢင်ႇၵေႃႉ၊ လႅၼ် ႁိုဝ် ယိပ်းၶူဝ်း၊ ၵူပ်ႉၵူႈၽိတ်းၽၢင်ႈၸၢင်ႈလႆႈၵူၺ်းၼိုင်ႈၽၢၵ်ႈသၢမ်။ ၽူႈလုမ်းလႃးလုၵ်ႈဢွၼ်ႇဢႃႇယုဢမ်ႇတဵမ်ၸၢင်ႈလႆႈၼိုင်ႈၽၢၵ်ႈသၢမ်၊ ၵေႃႉတၢင်ႇၵေႃႉသိုပ်ႇၸွႆႈလုၵ်ႈမိူဝ်ႈငိုၼ်းၼၼ်ႉဢမ်ႇပေႃး။ ၵူပ်ႉၵူႈမႂ်ႇလူဝ်ႇတႅမ်ႈမၢႆမႂ်ႇ။ ဢမ်ႇမီးၶၵ်ႉတွၼ်ႈၽႄၵူတ်းဢၼ်လၵ်းထၢၼ်တႃႇၵၢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇ/ယူႇၸွမ်းဢမ်ႇတႅမ်ႈမၢႆ။ ၵၢၼ်ၸတ်းၵၢၼ်ၼႂ်းဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်း လႄႈ ၸႄႈမိူင်းၽိတ်းၵၼ်။ ၶေႃႈမုၼ်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ LSIS III 2023 ၵုမ်းၵူႈ 18 ၸႄႈမိူင်း ၼႄဝႃႈ 30.5% ၽူႈယိင်းဢႃႇယု 20–24 ၵူပ်ႉၵူႈႁိုဝ်ၶဝ်ႈၼႂ်းၶေႃႈႁူမ်ႈဢွၼ်တႂ်ႈ 18၊ ၼႂ်းဝၢၼ်ႈ 36%၊ ၼႂ်းဝဵင်း 17%၊ ၽိတ်းၵၼ်ၸွမ်းပညာ၊ မၢၵ်ႈမီး လႄႈ ၸုမ်းၽႃႇသႃႇၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ။ မင်ႇၵလႃႇ/ၶေႃႈႁူမ်ႈၸဵမ်ငဝ်း၊ မီးလုၵ်ႈၼုမ်ႇ လႄႈ ၵၢၼ်ႁုၵ်ႉႁၢႆႉတေႃႇၽူႈယိင်း/လုၵ်ႈဢွၼ်ႇ ပဵၼ်ၽေးၵူပ်ႉၵူႈလူင်။ ၽိုၼ်ၵူတ်းလၢဝ်းမူႇမူၼ်းပဵၼ်ၽိုၼ်မီးႁႅင်းၵူတ်း; ၽိုၼ်ဢိင်းၵလဵတ်ႈဢၼ်မီးပဵၼ်တႃႇၶေႃႈမုၼ်း။