ၾိင်ႈထုင်းၸိူဝ်းသိုပ်ႇမႃး တီႈမိူင်းလၢဝ်း

ၾိင်ႈထုင်းတီႈမိူင်းလၢဝ်း သိုပ်ႇပၼ်ၵၼ်မႃးၼႂ်းၵႄႈၵူၼ်းၼႂ်းႁိူၼ်း၊ မူႇဝၢၼ်ႈ၊ ဝတ်ႉ၊ ၸုမ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်း၊ ၸုမ်းယဵမ်ႈယမ် လႄႈ ႁူင်းႁဵၼ်း။ ၸိူဝ်းၼႆႉပဵၼ်ၾိင်ႈထုင်းဢၼ်မီးၸၢတ်ႈပၢၼ်၊ ဢမ်ႇၸႂ်ႈသဵၼ်ႈမၢႆၸိူဝ်းၵိုတ်းတၢႆၶွင်ၸိုင်ႈမိူင်း။ ၵွင်ႉၵၢၼ်ၽိင်ႈငႄႈ ၼႂ်းၵွင်ႉၽွင်းၵၢၼ်ၶေႃႈမုၼ်း၊ ၽိင်ႈငႄႈ လႄႈ ၵၢၼ်တွၼ်ႈတႃႇၵူၼ်းလႄႈ ၵၢၼ်ဢႅဝ်ႇလႄႇ ၸွႆႈထႅမ်ၵၢၼ်ၸတ်းသဵၼ်ႈမၢႆ၊ ၽိုၵ်းၽွၼ်ႉ လႄႈ ၽႄႈၽိင်ႈထုင်း။ ၽူႈႁပ်ႉပုၼ်ႈၽွၼ်းၽိင်ႈငႄႈၸၼ်ႉၸႄႈတွၼ်ႈ လႄႈ ၸၼ်ႉၸႄႈဝဵင်း ႁူမ်ႈၵၼ်တင်းၸုမ်းၵူၼ်းပိုၼ်ႉတီႈ။ ဝတ်ႉ၊ ႁိူၼ်းၵူၼ်း လႄႈ မူႇဝၢၼ်ႈၵမ်ႈၼမ် ယင်းႁပ်ႉပုၼ်ႈၽွၼ်းၵၢၼ်သိုပ်ႇပၼ် လႄႈ ၵၢၼ်ႁဵတ်းၸႂ်ႉတႄႉတႄႉ။ ပၢၼ်ၵႂႃႇၼႂ်းၼိုင်ႈပီ ႁူမ်ႈၵၼ်ဝႆႉလွင်ႈပုတ်ႉထ လႄႈ ရႃႇသီႇၽုၵ်ႇသွမ်ႈ။ ပီမႂ်ႇလၢဝ်းၸတ်းၼႂ်းဝၼ်း 14 ထိုင် 16 လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ၊ မီးၵၢၼ်ၸၢင်ႇၸၢင်ႈႁႂ်ႈၸိုၼ်ႈသႂ်၊ ၵူပ်ႇၵူၼ်းၼႂ်းႁိူၼ်း၊ ပွတ်ႇၸိူၵ်ႈၶေႃႈမုၼ်းတီႈမိုဝ်း၊ ပူႇၸေႃႇ လႄႈ ၵွင်ႇသၢႆး။ Boun Bang Fai ၼႂ်းလိူၼ်မေႇ မီးၵၢၼ်လႆႈၸွမ်းပွႆး၊ ၵူၼ်းၵႂႃႇႁွပ်ႈပွႆး လႄႈ ယိုဝ်းၵွၼ်ႈႁူဝ်မႆႉဢၼ်ၵပ်းၵၢၼ်ၽူၼ် လႄႈ ၵၢၼ်ၽွၼ်းလီ။ Khao Phansa ၸႅတ်ႈပၢၼ်ဝႆႉသၢမ်လိူၼ်ၶွင်ဝႃႇၽူႈၸၢတ်ႈပုတ်ႉထ ၼႂ်းလိူၼ်ၸုၼ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် ၸူႇလၢႆႇ။ Ok Phansa မၢႆထိုင်တီႈသုတ်း၊ ၸတ်းၼႂ်းလိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ၊ မီးၵၢၼ်လႆႈၸွမ်းပွႆးတဵၼ်း လႄႈ Lai Heua Fai ဢၼ်ဢဝ်ႁိူဝ်းတဵၼ်းသႂ်လႆႈၼိူဝ်ၼမ်ႉ။ ပွႆးၸိူဝ်းၸတ်းၵူႈပီတၢင်ႇၸိူဝ်းမီးပွႆးၸေႃႇထူး လႄႈ ပွႆး Vat Phou ၼႂ်းလိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ ဢမ်ႇၼၼ် ၾေႇပရႃႇရီႇ၊ Boun Phavet၊ ပွႆးမၢႆထိုင်ၽီပူႇၽီမွၼ်ႇ၊ ၶႄႇၶႃႈႁိူဝ်း လႄႈ ပွႆးလိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇတီႈ Pha That Luang။ ပီမႂ်ႇ Hmong ၵပ်းၵၼ်ပႃးတင်းမူႇဝၢၼ်ႈၼိူဝ်။ ဝၼ်းပွႆးၵမ်ႈၼမ်ၸွမ်းပၵ်းယဵမ်ႈလိူၼ်ပုတ်ႉထ၊ လႄႈၽူႈၸတ်းပွႆးၸႄႈတွၼ်ႈၸၢင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၽႅၼ်ၵၢၼ်တႅတ်ႈတေႃး။ ၾိင်ႈထုင်းၸၢတ်ႈပၢၼ် လႄႈ ၼႂ်းႁိူၼ်း မီး Baci၊ ဢၼ်ႁွင်ႉပႃးဝႃႈ Su Kwan၊ ပဵၼ်ပွႆးႁွင်ႉၶွၼ်ႈၶႂၢၼ် ဢၼ်မုင်ႈမွင်းႁႂ်ႈၵူၼ်းၵေႃႉလႄႈ ၸုမ်းၵူၼ်းၽၢၼ်ႇၽႅၼ်ႇၵၼ်။ ႁိူၼ်းၵူၼ်းၸၢင်ႈၸတ်းမၼ်းၼႂ်းၵၢၼ်ၵိူတ်ႇ၊ မင်ၵၢၼ်၊ ၶိုၼ်ႈၽၢႆး၊ ပဵၼ်ၶူမ်း၊ ၶိုၼ်းၶႅၼ်းဝၢႆးဢုပၢတ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် ၽွင်းလႅၵ်ႈလၢႆႈၸၢတ်ႈပၢၼ်ယႂ်ႇ။ ၸႃႇၼ်ႇပူႇၸေႃႇ ဢၼ်မီးမွၵ်ႇ လႄႈ ၽၵ်းတူၼ်ႈၵူၺ်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း၊ သမ်ႉပွတ်ႇၸိူၵ်ႈၽႃႉတီႈမိုဝ်း။ Lamvonglao၊ ၵူၼ်းဝူင်းမိူဝ်ႈၽူႈၸၢႆးလႄႈၽူႈယိင်းၵူပ်ႉၵၼ်၊ ၵႆႉမီးၼႂ်းမင်ၵၢၼ် လႄႈ ပွႆးၵူၼ်းမိူင်း။ ၽူႈၸၢႆးၵမ်ႈၼမ်ၵႃႈၼႂ်းဝူင်းၼႂ်း၊ ၽူႈယိင်းၵႃႈၼႂ်းဝူင်းၼွၵ်ႈ၊ လႆႈၵႂႃႇၽၢႆႇတူၵ်းၸွမ်းပၢၼ်ၵူၼ်းၵႂႃႇၵူၼ်းမႃးဢၼ်ၵႂႃႇၶိုၼ်းၵူႈႁွပ်ႈ။ ပုတ်ႉထထေရဝႃတၸတ်းပၵ်းယဵမ်ႈပွႆး၊ ပၢင်ၼႂ်းဝတ်ႉ၊ ႁဵတ်းၵုသူလ် လႄႈ ၸၢတ်ႈပၢၼ်သင်ႇၶ။ ၵၢၼ်ယမ်ၽီ၊ Naga လႄႈ ၽီပူႇၽီမွၼ်ႇ ယူႇႁူမ်ႈၵၼ်တင်းပွႆးပုတ်ႉထ။ Naga ပဵၼ်တူဝ်လၢႆးၼမ်ႉၵူင်ႇ ဢၼ်ၵပ်းၵၼ်တင်းၼမ်ႉ၊ ၽူႈၵႅတ်ႇၶႄ လႄႈ ၽီပူႇၽီမွၼ်ႇ။ ပိူင် Naga မီးၼိူဝ်ၽႅၼ်ႇၽႃႉ၊ ၽႅၼ်ႇသႅဝ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် ၽႅၼ်ႇသႅဝ်ႇဢွၼ်ႇ ဢၼ်ၽႅၼ်ၼိူဝ်ၶိူင်ႈၽႅၼ်မႆႉ။ ၸၢင်ႈၸႂ်ႉႁဵတ်းၽႅၼ်ႇၵူမ်ႇတႃႇလုၵ်ႈဢွၼ်ႇၵိူတ်ႇမႂ်ႇ၊ ၶူဝ်းမင်ၵၢၼ်၊ ၶူဝ်းပွႆး၊ ၶူဝ်းၽိင်ႈငႄႈ၊ ၶူဝ်းတၢင်ႇၵၢၼ်ပဵၼ်တၢင်းၵၢၼ် လႄႈ ၽႅၼ်ႇၸႂ်ႉၼႂ်းပွႆးတၢႆ။ လၢႆးၽႅၼ်ႇ လႄႈ ပိူင်ၽႅၼ်ႇတၢင်ႇၵၼ်ၵႂႃႇၸွမ်းၸုမ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်း လႄႈ ဒေသ။ ၶဝ်ႈမုၼ်းၸုမ်းၵူၼ်း လႄႈ ၶူဝ်းၵိၼ်ပူႇၸေႃႇၶဝ်ႈပႃးၼႂ်းလွင်ႈပွႆး။ ပပ်ႉႁုင်၊ ၶူဝ်းၵိၼ် လႄႈ ၽၢင်ႁၢင်ႈယူတ်းယႃတႃႇၶူဝ်းၵိၼ် ပဵၼ်လွင်ႈတၢင်ႇႁူဝ်ၶေႃႈ။ ၽဵင်း လႄႈ လွင်ႈလၢတ်ႈပၼ်ၵၼ်တၢင်ႇၵၼ်ၸွမ်းဒေသ။ Khaen ပဵၼ်ၶိူင်ႈၽဵင်းပၢၵ်ႇမႆႉ မီးၽႅၼ်ႇလဵၵ်းၼႂ်းၶဝ်၊ ၸႂ်ႉၼႂ်းပွႆးမူႇဝၢၼ်ႈ လႄႈ ၽဵင်းၸွမ်းၵၼ်၊ ၵႃႈၸွမ်းၵၼ်။ Lam လႄႈ Lum ပဵၼ်ၽဵင်းပိုၼ်ႉတီႈဢၼ်ယိူင်းၸႂ်တေႃႇ၊ Sep Nyai လႄႈ Sep Noi ပဵၼ်ၽဵင်းၸၼ်ႉၶူး။ Kaap၊ kon လႄႈ khong ၸိူဝ်းၼႆႉမၢႆထိုင်လၢႆးၵႂၢမ်းၵပ်းၵၼ် ဢမ်ႇၼၼ် လၢႆးပွႆးပိုၼ်ႉတီႈ တႃႇၵႂၢမ်းပူႇ၊ ၵႂၢမ်းၵပ်း၊ လႄႈ ၵႂၢမ်းပူႇမွၼ်ႇ။ ႁိူၼ်းၵူၼ်း၊ ၸုမ်းပိုၼ်ႉတီႈ၊ ႁူင်းႁဵၼ်းပၢင်ႇၽဵင်း၊ ၸုမ်းၽိုၵ်းၽွၼ်ႉ လႄႈ ၽိင်ႈငႄႈ၊ ၸုမ်းလႄႈတက္ကသိုလ် ၸွႆႈသိုပ်ႇပၼ်တင်းၵၢၼ်သွၼ်တၢင်းၵၢၼ် လႄႈ ဢမ်ႇတၢင်းၵၢၼ်။ တူဝ်တၼ်းပိုၼ်ႉတီႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၽၢင်ႁၢင်ႈ လႄႈ ၶၢဝ်းယၢမ်းၾိင်ႈထုင်း။ လွင်ႇပရႃႇပၢင်ႇ လႄႈ ဝဵင်းဝီယႅင်ႇၸၼ် ၵပ်းၵၼ်ၼမ်တင်းပီမႂ်ႇ။ Champasak ၵပ်းၵၼ်တင်း Vat Phou၊ Savannakhet တင်း That Ing Hang၊ Bolikhamxay တင်း Phabath Phonesan လႄႈ ၾိင်ႈထုင်းၵွၼ်ႈၽူၼ်ဢၼ်ၵပ်း Naga၊ မူႇဝၢၼ်ႈၼိူဝ်ၵပ်းၵၼ်တင်းပီမႂ်ႇ Hmong။ ၸုမ်းၵူၼ်းၸွမ်းမႄႈၼမ်ႉ Mekong လႄႈ Nam Khan ၸတ်းပွႆးၼမ်ႉ လႄႈ ပၢင်ၶႄႇၶႃႈႁိူဝ်း။ တူဝ်ယၢင်ႇၸိူဝ်းၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈသဵၼ်ႈမၢႆၸိုင်ႈမိူင်းတဵမ်ထူၼ်ႈ၊ ၸုမ်းၵူၼ်းပိုၼ်ႉတီႈ လႄႈ ၽူႈမီးပုၼ်ႈၽွၼ်းၸႄႈတွၼ်ႈမၵ်းမၼ်ႈလၢႆးၸတ်းၵၢၼ်ၼမ်။ Boun ၵူၼ်းမိူင်းၵမ်ႈၼမ် ၽူႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈလႆႈၵူႈၵေႃႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ပွႆးၼႂ်းႁိူၼ်း၊ ၸုမ်းၵူၼ်း လႄႈ ဝတ်ႉ ၸၢင်ႈလူဝ်ႇၵူၼ်းၸူဝ်း၊ ပဵၼ်ၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်းပိုၼ်ႉတီႈ ဢမ်ႇၼၼ် မီးပုၼ်ႈၽွၼ်းၶိုၵ်ႉတွၼ်း။ ၵၢၼ်ၶဝ်ႈႁူမ်ႈၵမ်ႈၼမ်လူဝ်ႇႁဵတ်းၸွမ်းပၵ်းဝတ်ႉ၊ ၼုင်ႈၶူဝ်းထုၵ်ႇမႅၼ်ႈ လႄႈ ထိင်းသိမ်းၶူဝ်းပူႇၸေႃႇ လႄႈ ၶိူင်ႈပွႆး။ မိူင်းလၢဝ်းဢမ်ႇမီးၽူႈမီးပုၼ်ႈၽွၼ်းၸိုင်ႈမိူင်းၵေႃႉလဵဝ် ဢၼ်ၵုမ်းၵမ်ၾိင်ႈထုင်းၵူႈမဵဝ်း၊ လႄႈ ဢမ်ႇမီးလိၵ်ႈဢၼုၺၢတ်ႈၸိုင်ႈမိူင်း ဢမ်ႇၼၼ် ၵၢၼ်တွပ်ႇၶေႃႈထၢမ် တႃႇၶဝ်ႈႁူမ်ႈပွႆးၵူႈဝၼ်း။ ၵႃႈၸႂ်ႉၸၢႆႇဢမ်ႇမီးပိူင်ၵႃႈၸႂ်ႉၸၢႆႇၸိုင်ႈမိူင်းလဵဝ်၊ ၶူဝ်းပူႇၸေႃႇ၊ ၶူဝ်းၼုင်ႈ၊ ၵႃႈတၢင်း လႄႈ ၶူဝ်းႁဵတ်းမိုဝ်း ၶိုၼ်ႈၵပ်းၵၼ်ၸွမ်းႁိူၼ်း၊ ၸုမ်းၵူၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ လႄႈ ပွႆး။ ၽူႈမီးပုၼ်ႈၽွၼ်းၽိင်ႈငႄႈ လၢတ်ႈဝႃႈ ၼႂ်းပီ 2024 မီးလွင်ႈၽိင်ႈငႄႈဢမ်ႇၽႃႈတူဝ် ၼမ်လိူဝ် 340 ၸိူဝ်ႉ ၼႂ်း 11 သႃႇၶႃႇ။ UNESCO လႆႈတႅမ်ႈသႂ်ႇ Khaen ၼႂ်း 2017၊ ၵၢၼ်ၽႅၼ်ႇပိူင် Naga ၼႂ်း 2023 လႄႈ Lamvonglao ၼႂ်း 2024။ ၵၢၼ်ၶၢႆႉၶဝ်ႈဝဵင်း၊ လၢႆးၸၢတ်ႈပၢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈ လႄႈ ၵၢၼ်ၸႂ်ႉၶူဝ်းၼုင်ႈဢၼ်ႁဵတ်းဢဝ် ဢမ်ႇၼၼ် မႂ်ႇ ၸၢင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈၵၢၼ်သိုပ်ႇပၼ်ဢေႇလူင်း။ ႁိူၼ်းၵူၼ်း၊ ၸုမ်းၵူၼ်း၊ ၸုမ်း၊ ႁူင်းႁဵၼ်း၊ ၸုမ်းၽိုၵ်းၽွၼ်ႉ၊ တက္ကသိုလ်၊ ၸုမ်းၽိင်ႈငႄႈ လႄႈ သဵၼ်ႈမၢႆ ၸွႆႈႁႂ်ႈၾိင်ႈထုင်းသိုပ်ႇယူႇ။ ၵၢၼ်ၵႅတ်ႇၶႄလူဝ်ႇၵၢၼ်ၽွမ်ႉၸႂ် လႄႈ ၶဝ်ႈႁူမ်ႈၶွင်ၸုမ်းၵူၼ်း၊ ၾိင်ႈထုင်းၸၢင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈယူႇ ၵူၺ်းၵႃႈယင်းထိင်းသိမ်းလွင်ႈမၢႆၵူၼ်းၸုမ်းလူင်။