Стручно образование и практична обука во Северна Македонија

Стручното образование и обука, вообичаено скратено СОО, се уредени со Законот за стручно образование и обука во Службен весник на Република Северна Македонија бр. 3/25 и измената бр. 74/25. Министерството за образование и наука (МОН), Центарот за стручно образование и обука (ЦСОО), училиштата за стручно образование, регионалните центри, работодавачите, стопанските комори и општините ги делат надлежностите во системот. Центарот за образование на возрасните (ЦОВ) поддржува програми за возрасни и потврдување на учењето стекнато надвор од формалното образование. Не е потврдено постоење на посебен национален систем на чираци, споредлив со одделна законска патека. Главниот локален еквивалент е дуалното образование, заедно со учење преку работа. Ученикот посетува училиште и практично се обучува кај работодавач. Пред почетокот на практичната обука, работодавачот и училиштето склучуваат писмен тристран договор; ако ученикот е малолетен, потпишува родител или старател. Работодавачот е проверен, а менторот на работното место вообичаено има најмалку три години искуство во соодветниот сектор и обука за ментор. Лице со мајсторски испит може да биде ментор и без таа обука. Стручното образование и обука опфаќаат општо образование, стручна теорија и практична обука. Програмите опфаќаат области како електротехника и информатичка технологија, градежништво, здравствена и социјална заштита, земјоделство, машинство, транспорт и складирање, текстил, угостителство и туризам, шумарство и дрвна индустрија, трговија, хемија и технологија, меѓу другото. Главните патеки се разликуваат според времетраењето и можностите за продолжување. Стручното оспособување трае до две години, а може да прима кандидати со завршено основно образование или, во некои случаи, со незавршено основно образование заедно со паралелно основно образование; води до квалификација од ниво 1. Програмата за занимање трае три години, прима ученици по основното образование, вклучува училишна и практична настава кај работодавач и води до квалификација од ниво 2. Четиригодишна техничка програма може да се започне по основно образование или стручно оспособување, води до квалификација од ниво 3 и овозможува продолжување во постсредно или повисоко стручно образование; за високо образование е потребна државна матура. Постсредното СОО следува по средното образование и води до квалификација од ниво 4, вклучувајќи специјалистички и мајсторски патеки. Тоа не гарантира автоматски место или вработување. Запишувањето во државните училишта се врши преку годишен конкурс. Конкурсот за 2026/27 година го објавило МОН. Достапните профили, местата, правилата за рангирање, наставниот јазик и локацијата зависат од училиштето и општината, па треба да се провери тековниот оглас за избраната програма. Водичот за квалификации е достапен преку kvalifikacii.crso.gov.mk. Тригодишна програма обично завршува со завршен испит. Четиригодишна програма завршува со државна матура или завршен испит. Признатите документи вклучуваат уверение за стручно оспособување, диплома за завршен испит, диплома за државна матура, специјалистичка диплома и диплома за мајсторски испит. За време на дуалната обука, договорот го утврдува надоместокот. Измената од 2025 година ја укина претходната фиксна формула од 6%, 9% и 12%, па сегашниот износ не е утврден со таа формула. Работодавачот ја обезбедува практичната програма, безбедносните мерки, надзорот и надоместокот. Учениците ги имаат заштитите од работното право и безбедноста при работа, зимските и летните распусти и договорните правила за престанок на ангажманот. Од нив се очекува редовно да посетуваат практична обука, да ги следат законските упатства на училиштето и работното место, да ги завршат внатрешните и надворешните оценувања, да ги штитат доверливите информации и да ги почитуваат безбедносните правила. Возрасните ученици може да стекнат прва стручна квалификација преку формални програми во акредитирани установи или неформални модуларни програми засновани врз стандарди за занимања и квалификации. Програмите за возрасни ги утврдуваат времетраењето, обврските и таксите во договорот со учесникот. Јавни повици може да финансираат избрани програми за средно образование за возрасни. Учесниците обично имаат најмалку 16 години, со исклучок на 15-годишна возраст за лице што не посетувало основно образование. Регионалните центри и ЦОВ може да потврдуваат неформално и информално учење. Уверението и додатокот ги наведуваат завршените модули и исходите од учењето. Потврдувањето е специфично за квалификацијата; не значи автоматска еквивалентност или гаранција за вработување. Утврдени се седум регионални центри во Битола, Тетово, Куманово, Велес, Охрид, Струмица и Штип, а осмиот е планиран до 2028 година. Во учебната 2025/26 година, во СОО биле запишани 43.187 ученици, од кои околу 13.371 во дуално образование, односно околу 30 проценти. Имало 76 училишта за СОО, од кои 67 имале дуални паралелки, а околу 700 компании имале меморандуми за соработка. Дуалното образование било приоритет за 2026/27 година. Овие бројки го опишуваат учеството во наведените учебни години и не гарантираат дека секое занимање или општина нуди место во дуално образование.