Надградување на вештини во Северна Македонија

Образованието на возрасните и доживотното учење опфаќаат развој на компетенции по или за време на почетното образование и работата. Формалното образование ги приспособува основните или средношколските програми за возрасни и може да доведе до делумна или целосна квалификација. Неформалното образование користи модуларни посебни програми што може да доведат до стручна квалификација, модул или делумна квалификација, или документирани знаења, вештини и компетенции. Неформалното учење се развива преку работата, секојдневниот живот и социјалните средини; тоа автоматски не создава државно признаен документ. Рамката се заснова на Законот за образование на возрасните, Службен весник 3/2025. Известувањата на ЦОВ од 2026 година наведуваат измени во Службен весник 111/2026, па пред да се потпрете на детално барање проверете го тековниот текст на законот. Министерството за образование и наука, Министерството за економија и труд, Центарот за образование на возрасните (ЦОВ), Советот за образование на возрасните, АВРСМ, општините, коморите, социјалните партнери, Центарот за стручно образование и обука и Државниот просветен инспекторат имаат различни одговорности. ЦОВ го развива и следи образованието на возрасните, ги верификува посебните програми, ги акредитира давателите на неформално образование и давателите на валидација, објавува каталози и регистри и ја поддржува обуката на советници и оценувачи за валидација. Верификуваната програма вообичаено наведува сектор на квалификацијата, стандард и шифра на занимањето, ниво во Македонската рамка на квалификации, услови за упис, модули, исходи од учењето, начин на оценување, времетраење, часови, кредити, кадар, простор, опрема и вид на сертификат. Давателите може да користат редовна, консултативно-инструктивна, дописна, отворена, теле-, далечинска или мултимедијална настава. Верификацијата на програмата од ЦОВ трае најмногу 30 дена и важи пет години. Акредитацијата на давател на неформално образование исто така трае најмногу 30 дена и следи според важноста на верификацијата на соодветната програма. Формалните даватели ги акредитира Министерството за образование и наука, со утврден максимален рок за одлука од 30 дена; жалбите вообичаено имаат рок од 15 дена. Валидацијата на неформално и информално учење (VNFIL) ги оценува вештините стекнати надвор од формална училишна програма. Таа може да доведе до стручна квалификација до ниво Vб или I од Македонската рамка на квалификации, или, за некои кандидати, до училишна диплома на ниво на основно образование. Општиот пристап до образование за возрасни започнува на 16 години, со исклучок на возраст од 15 години за лице што не посетува основно образование. VNFIL вообичаено важи од 18 години, додека валидацијата поврзана со ниво I од Македонската рамка на квалификации или основно образование може да важи од 16 години. Само акредитирани јавни основни или средни училишта може да спроведуваат валидација. Оперативното воведување во 2026 година користи седум регионални центри за стручно образование и обука во Битола, Тетово, Куманово, Велес, Охрид, Струмица и Штип; ЦОВ и Министерството за образование и наука обучиле 19 советници и 20 оценувачи за валидација. Ученикот мора да потпише договор пред почетокот на програмата. Договорот треба да ги наведе местото, времетраењето, програмата, обврските, надоместот и правната поука. Вработените учесници имаат права за деновите на испити според законот и применливиот колективен договор. Враќањето пари и раскинувањето на договорот по вина на давателот се уредуваат со применливите договорни правила. Учесниците мора редовно да присуствуваат, да му го достават договорот на работодавачот кога е потребно и да ги почитуваат безбедносните и другите договорни обврски. Сертификат од приватен или самостојно организиран курс може да му помогне на ученикот кај работодавач или давател, но нема ист законски ефект како верификувана програма, акредитиран давател или завршена валидација. Финансирањето доаѓа од државниот буџет, општинските буџети, надоместоците од учесниците, донации, заеми и проекти. Државата ги покрива основното образование за возрасни, средното образование за лица што завршиле само основно образование и одржувањето или развојот кај јавните даватели. Општините може да финансираат локални јавни програми. Регистрирани невработени лица со најмалку основно образование може да добијат стручна квалификација финансирана од државата преку јавен повик на ЦОВ врз основа на потребите на пазарот на трудот утврдени од АВРСМ, но не е утврден универзален индивидуален грант за континуирано образование. Подобноста зависи од годишниот оперативен план, јавниот повик, статусот на невработеност или целната група и критериумите на програмата. Пример за јавно финансирање во 2026 година опфаќа средношколски програми за возрасни во Прилеп за агротехничар и прехранбен техничар, а во Куманово за економски техничар, правен техничар, текстилен дизајн, електротехничар и машинско-енергетски техничар. Во примерот се планирани четиригодишни програми на македонски и албански јазик. Снимката од каталогот на ЦОВ содржи 245 верификувани и две неверификувани посебни програми во области како квалификации, вештини, електротехника, здравство, лични услуги, машини, угостителство и туризам, градежништво, текстил, транспорт и земјоделство. Повикот за акредитација за VNFIL во 2026 година вклучува занимања како производител на млечни производи, пекар, пица-мајстор, администратор на веб-страници, електричар, автоелектричар, тракторист, пчелар, слаткар, бариста, готвач, фризер, козметичар за нега на раце и стапала, монтер на греење и климатизација, цевководен инсталатер, механичар, автомеханичар, поставувач на подови и плочки, ѕидар и фасадер и монтер на сува градба. Повикот од 2026 година наведува трошок за акредитација на давател од 7.500 МКД и обука на оценувач од 4.000 МКД; ова не се надоместоци за учениците. Надоместот за валидација на ученикот зависи од квалификацијата и го утврдуваат и објавуваат надлежните органи, но во достапното истражување не е најдена точната тековна тарифа. Најновите детални национални податоци за учество се од 2022 година: 346.155 лица на возраст од 18 до 69 години учествувале во образование или активности за доживотно учење, односно 27.7%. Наведената бројка за формално образование е 124.001 лице или 35.8%, а за неформално образование 248.582 или 71.8%; категориите се преклопуваат и не се собираат. Информално учење пријавиле 626.169 лица; меѓу неформалните начини на учење, насочената обука на работното место изнесувала 48.7%, курсевите 37.8%, а работилниците 29.1%. Тековните политики укажуваат на празнини во координацијата, бавна верификација и акредитација, слаби податоци за резултатите и ограничено финансирање и пристап.