Zhvillimi i aftësive në Maqedoninë e Veriut

Arsimi për të rriturit, i quajtur образование на возрасните, dhe të mësuarit gjatë gjithë jetës, i quajtur доживотно учење, mbulojnë zhvillimin e kompetencave pas arsimit fillestar ose krahas punës. Arsimi formal përshtat programet fillore ose të mesme për të rriturit dhe mund të çojë në kualifikim të pjesshëm ose të plotë. Arsimi joformal përdor programe të posaçme modulare që mund të çojnë në kualifikim profesional, modul ose kualifikim të pjesshëm, ose dokumentim të njohurive, aftësive dhe kompetencave. Të mësuarit informal zhvillohet përmes punës, jetës së përditshme dhe mjediseve shoqërore; ai nuk prodhon automatikisht dokument të njohur nga shteti. Kuadri bazohet në Ligjin për Arsimin e të Rriturve, Gazeta Zyrtare 3/2025. Njoftimet e COV-së nga viti 2026 citojnë ndryshimet në Gazetën Zyrtare 111/2026, ndaj teksti ligjor aktual duhet kontrolluar para se të mbështeteni te kërkesa të hollësishme. Ministria e Arsimit dhe Shkencës, Ministria e Ekonomisë dhe Punës, Qendra për Arsimin e të Rriturve (COV), Këshilli për Arsimin e të Rriturve, AVRM, komunat, dhomat, partnerët socialë, Qendra për Arsim dhe Aftësim Profesional dhe Inspektorati Shtetëror i Arsimit kanë përgjegjësi të ndryshme. COV zhvillon dhe mbikëqyr arsimin për të rritur, verifikon programet e posaçme, akrediton ofruesit e arsimit joformal dhe ofruesit e vlerësimit, publikon katalogë dhe regjistra, dhe mbështet trajnimin e këshilltarëve dhe vlerësuesve të validimit. Programi i verifikuar zakonisht përcakton sektorin e kualifikimit, standardin e profesionit dhe kodin, nivelin e Kornizës Maqedonase të Kualifikimeve, kushtet e pranimit, modulet, rezultatet e të nxënit, metodën e vlerësimit, kohëzgjatjen, orët, kreditet, stafin, mjediset, pajisjet dhe llojin e certifikatës. Ofruesit mund të përdorin mësim të zakonshëm, konsultativ-instruktiv, me korrespondencë, të hapur, telemësim, në distancë ose multimedial. Verifikimi i programit nga COV zgjat deri në 30 ditë dhe vlen për pesë vjet. Akreditimi i një ofruesi joformal zgjat gjithashtu deri në 30 ditë dhe ndjek vlefshmërinë e verifikimit të programit përkatës. Akreditimin e ofruesve formalë e trajton Ministria e Arsimit dhe Shkencës dhe për vendimin e saj përcaktohet po ashtu afat maksimal prej 30 ditësh; ankesat zakonisht kanë afat 15-ditor. Validimi i të nxënit joformal dhe informal, i shkurtuar VNFIL, vlerëson aftësitë e fituara jashtë një programi formal shkollor. Ai mund të çojë në kualifikim profesional deri në nivelin Vb ose nivelin I të MQF-së, ose, për disa aplikantë, në certifikatë shkollore në nivelin e arsimit bazë. Qasja e përgjithshme në arsimin për të rriturit fillon në moshën 16 vjeç, me përjashtim në moshën 15 vjeç për një person që nuk vijon arsimin fillor. VNFIL përgjithësisht zbatohet nga mosha 18 vjeç, ndërsa validimi i lidhur me nivelin I të MQF-së ose arsimin bazë mund të zbatohet nga mosha 16 vjeç. Vetëm institucionet publike të akredituara të arsimit fillor ose të mesëm mund të ofrojnë validim. Zbatimi operacional i vitit 2026 përdor shtatë Qendra Rajonale të Arsimit dhe Aftësimit Profesional në Manastir, Tetovë, Kumanovë, Veles, Ohër, Strumicë dhe Shtip; COV dhe Ministria e Arsimit dhe Shkencës kanë trajnuar 19 këshilltarë validimi dhe 20 vlerësues. Nxënësi duhet të nënshkruajë kontratë para fillimit të programit. Ajo duhet të përcaktojë vendin, kohëzgjatjen, programin, detyrat, tarifën dhe njoftimin ligjor. Pjesëmarrësit e punësuar kanë të drejta për ditën e provimit sipas ligjit dhe marrëveshjes kolektive përkatëse. Rimbursimi kur fajin e ka ofruesi dhe përfundimi i kontratës ndjekin rregullat përkatëse të kontratës. Pjesëmarrësit duhet të vijojnë rregullisht, t'ia japin kontratën punëdhënësit kur kërkohet dhe të zbatojnë detyrimet e sigurisë dhe të tjera kontraktore. Certifikata e një kursi privat ose vetëdrejtuar mund ta ndihmojë pjesëmarrësin te një punëdhënës ose ofrues, por nuk ka të njëjtin efekt ligjor si një program i verifikuar, ofrues i akredituar ose validim i përfunduar. Financimi vjen nga buxheti i shtetit, buxhetet komunale, tarifat e pjesëmarrësve, donacionet, huatë dhe projektet. Shteti mbulon arsimin fillor për të rriturit, arsimin e mesëm për personat që kanë përfunduar vetëm arsimin fillor, si dhe mirëmbajtjen ose zhvillimin në ofruesit publikë. Komunat mund të financojnë programe lokale publike. Personat e regjistruar si të papunë me arsim të paktën fillor mund të marrin kualifikim profesional të financuar nga shteti përmes një thirrjeje publike të COV-së, bazuar në nevojat e tregut të punës të AVRM-së, por nuk është identifikuar grant universal individual për arsimim të vazhdueshëm. Pranueshmëria varet nga Plani Operativ vjetor, thirrja publike, statusi i papunësisë ose grupit të synuar dhe kriteret e programit. Një shembull i financuar publikisht për vitin 2026 përfshin programe të arsimit të mesëm për të rriturit në Prilep për trajnim si teknik bujqësor dhe teknik i ushqimit, dhe në Kumanovë për teknik ekonomik, teknik juridik, dizajn tekstili, elektroteknik dhe teknik të makinerive e energjisë. Shembulli planifikon programe katërvjeçare në maqedonisht dhe shqip. Pamja e katalogut të COV-së përmban 245 programe speciale të verifikuara dhe dy të paverifikuara në fusha si kualifikimet, aftësitë, puna elektrike, shëndetësia, shërbimet personale, makineritë, mikpritja dhe turizmi, ndërtimi, tekstilet, transporti dhe bujqësia. Thirrja e vitit 2026 për akreditimin e VNFIL-it përfshin profesione si prodhues bulmeti, bukëpjekës, përgatitës picash, administrator faqesh interneti, elektricist, autoelektricist, drejtues traktori, bletar, pastiçier, barist, kuzhinier, parukier, estetist për kujdesin e duarve dhe këmbëve, instalues sistemesh ngrohjeje dhe klimatizimi, instalues tubacionesh, mekanik, mekanik automjetesh, shtrues dyshemesh dhe pllakash, murator dhe punëtor fasadash, si dhe instalues konstruksionesh të thata. Thirrja e vitit 2026 liston kosto akreditimi të ofruesit prej MKD 7,500 dhe trajnim të vlerësuesve prej MKD 4,000; këto nuk janë tarifa për nxënësit. Tarifa e validimit për nxënësin varet nga kualifikimi dhe caktohet e publikohet nga organet përgjegjëse, ndërsa tarifa e saktë aktuale nuk u gjet në hulumtimin e disponueshëm. Të dhënat e fundit të hollësishme kombëtare për pjesëmarrjen e gjetura janë të vitit 2022: 346,155 persona të moshës 18–69 vjeç morën pjesë në veprimtari arsimore ose të të nxënit gjatë gjithë jetës, me normë prej 27.7%. Shifra e raportuar për arsimin formal ishte 124,001 persona ose 35.8%, ndërsa ajo për arsimin joformal ishte 248,582 ose 71.8%; kategoritë mbivendosen dhe nuk mblidhen. Të nxënit informal u raportua për 626,169 persona; ndër mënyrat joformale, u raportuan trajnim i drejtuar në vendin e punës 48.7%, kurse 37.8% dhe punëtori 29.1%. Dëshmitë aktuale të politikave tregojnë boshllëqe koordinimi, verifikim dhe akreditim të ngadaltë, të dhëna të dobëta për rezultatet dhe financim e qasje të kufizuar.