Ποινικό δίκαιο στη Βόρεια Μακεδονία

Ο Ποινικός Κώδικας, με την ονομασία Кривичен законик ή KZ, είναι η κύρια πηγή για τα ποινικά αδικήματα και τις κυρώσεις στη Βόρεια Μακεδονία. Ακολουθεί την αρχή ότι μια πράξη μπορεί να τιμωρηθεί μόνο αν ο νόμος την είχε ορίσει ως αδίκημα κατά τον κρίσιμο χρόνο. Αν μεταγενέστερος κανόνας είναι ευνοϊκότερος για τον κατηγορούμενο, εφαρμόζεται ο ευνοϊκότερος κανόνας. Φυσικά και νομικά πρόσωπα μπορούν να υπέχουν ποινική ευθύνη υπό τις προϋποθέσεις του KZ. Οι κυρώσεις περιλαμβάνουν φυλάκιση, πρόστιμα, εναλλακτικά μέτρα, μέτρα ασφάλειας, εκπαιδευτικά μέτρα και δήμευση. Η ακριβής συνέπεια εξαρτάται από το αδίκημα, τον δόλο ή την αμέλεια, τη βλάβη, τις προηγούμενες καταδίκες και τις ελαφρυντικές ή επιβαρυντικές περιστάσεις. Ο Κώδικας Ποινικής Δικονομίας, με την ονομασία Закон за кривичната постапка ή ZKP, ρυθμίζει τη διαδικασία από την ποινική καταγγελία έως την έρευνα και τη δίκη. Η Εισαγγελία ηγείται της προκαταρκτικής εξέτασης και της έρευνας, διευθύνει το Υπουργείο Εσωτερικών, την Οικονομική Αστυνομία και την Τελωνειακή Διοίκηση, συλλέγει αποδεικτικά στοιχεία και υποβάλλει αιτήσεις για δικαστικές εντολές όπου ο νόμος απαιτεί δικαστική έγκριση. Μπορεί επίσης να αποφασίσει αναβολή, ποινική διαταγή ή συμφωνία παραδοχής και να καταθέσει και να υποστηρίξει κατηγορητήριο. Το αρμόδιο Βασικό Γραφείο Δημόσιου Εισαγγελέα χειρίζεται το πρώτο εισαγγελικό στάδιο· υποθέσεις οργανωμένου εγκλήματος και διαφθοράς μπορούν να υπαχθούν στο εξειδικευμένο Βασικό Γραφείο Δημόσιου Εισαγγελέα για τη Δίωξη Οργανωμένου Εγκλήματος και Διαφθοράς. Οι εφέσεις εκδικάζονται μέσω ενός από τα Εφετεία σε Bitola, Skopje, Shtip ή Gostivar και τελικά από το Ανώτατο Δικαστήριο. Ένα πρόσωπο μπορεί να καταγγείλει αδίκημα που διώκεται αυτεπαγγέλτως στην αστυνομία ή στην Εισαγγελία. Κρατικά όργανα, δημόσιες επιχειρήσεις και θεσμοί έχουν υποχρέωση καταγγελίας όταν πληροφορούνται τέτοιο αδίκημα. Η καταγγελία πρέπει να προσδιορίζει γνωστά αποδεικτικά στοιχεία και να διατηρεί σχετικά ίχνη, αντικείμενα και δεδομένα. Καταγγελίες για κυβερνοέγκλημα μπορούν να υποβληθούν στη Διεύθυνση Οικονομικού και Ηλεκτρονικού Εγκλήματος της SVR Skopje, σε άλλη μονάδα SVR ή στο cybercrime@moi.gov.mk. Ο κατηγορούμενος θεωρείται αθώος και έχει δικαίωμα σιωπής, επικοινωνίας με δικηγόρο, ενημέρωσης για την κατηγορία και τα αποδεικτικά στοιχεία, αμφισβήτησης αποδεικτικών στοιχείων, παρουσίασης αποδεικτικών στοιχείων υπεράσπισης και άσκησης έφεσης. Έχει επίσης υποχρεώσεις, όπως να συμμορφώνεται με νόμιμες κλήσεις και εντολές και να μην παρεμποδίζει τη διαδικασία. Αποδεικτικά στοιχεία που αποκτήθηκαν παράνομα αποκλείονται. Συμμετέχων που δεν κατανοεί τη γλώσσα της διαδικασίας μπορεί να λάβει δωρεάν διερμηνέα ή μετάφραση. Η προσωρινή κράτηση και άλλοι περιορισμοί της ελευθερίας επιτρέπονται μόνο όσο είναι αναγκαίοι και για το συντομότερο αναγκαίο διάστημα. Την ποινική κύρωση επιβάλλει το δικαστήριο και όχι ο εισαγγελέας ή η αστυνομία. Το πρόσωπο που υπέστη βλάβη, γνωστό ως оштетен, και το θύμα μπορούν να λάβουν πληροφορίες, να συμμετάσχουν στη διαδικασία, να προβάλουν περιουσιακή αξίωση και να ασκήσουν δικαιώματα καταγγελίας ή έφεσης βάσει του ZKP. Τα ευάλωτα θύματα και τα παιδιά που είναι θύματα ή μάρτυρες λαμβάνουν πρόσθετη διαδικαστική προστασία. Θύμα αδικήματος που επισύρει πιθανή ποινή φυλάκισης τουλάχιστον τεσσάρων ετών και υπέστη σοβαρή ψυχοσωματική βλάβη μπορεί να δικαιούται σύμβουλο με κρατική χρηματοδότηση, σύμφωνα με τους εφαρμοστέους κανόνες. Ο Νόμος για την καταβολή χρηματικής αποζημίωσης σε θύματα βίαιων εγκλημάτων ισχύει για αιτήσεις από τις 25 Μαΐου 2023. Η Επιτροπή Χρηματικής Αποζημίωσης μπορεί να επιδικάσει αποζημίωση για θεραπεία και ιατρικά βοηθήματα, απώλεια εισοδήματος, έξοδα κηδείας, απώλεια διατροφής ή αλληλεγγύη, όταν πληρούνται οι νόμιμες προϋποθέσεις και οι απαιτήσεις τεκμηρίωσης. Η αποζημίωση αυτή δεν είναι αυτόματη. Τα παιδιά υπάγονται στον Νόμο για τη Δικαιοσύνη Ανηλίκων. Παιδί είναι πρόσωπο κάτω των 18 ετών και ποινικές κυρώσεις εφαρμόζονται μόνο από την ηλικία των 14 ετών. Ο νόμος διακρίνει παιδιά ηλικίας 14 έως 16 ετών από παιδιά άνω των 16 και κάτω των 18, και προβλέπει επίσης διαδικασίες για παιδιά σε κίνδυνο, συμπεριλαμβανομένων όσων είναι κάτω των 14 ετών. Δικαστής ανηλίκων ή συμβούλιο ανηλίκων εφαρμόζει ηλικιακά κατάλληλα εκπαιδευτικά μέτρα, εναλλακτικά μέτρα ή κυρώσεις με γνώμονα το υπέρτατο συμφέρον του παιδιού. Η κράτηση και η προφυλάκιση αντιμετωπίζονται κατ' εξαίρεση. Οι κανόνες καλύπτουν επίσης νεαρούς ενηλίκους από 18 έως κάτω των 21 ετών και ειδική προστασία για παιδιά-θύματα και παιδιά-μάρτυρες. Η οδική συμπεριφορά μπορεί να οδηγήσει είτε σε τροχαία παράβαση είτε σε ποινική υπόθεση. Οι συνήθεις παραβάσεις ακολουθούν γενικά τη διαδικασία πλημμελήματος, διαταγής πληρωμής ή τροχαίου μέτρου. Ποινική ευθύνη μπορεί να προκύψει βάσει του Άρθρου 297-a του KZ για επικίνδυνη οδήγηση, συμπεριλαμβανομένης συμπεριφοράς με αλκοόλ, οδήγησης χωρίς άδεια, οδήγησης κατά τη διάρκεια ισχύουσας απαγόρευσης, οδήγησης σε απαγορευμένη κατεύθυνση ή υπερβολικής ταχύτητας. Τραυματισμός ή θάνατος μπορεί να οδηγήσει σε περαιτέρω αδικήματα του KZ. Ψηφιακές υποθέσεις μπορεί να αφορούν μη εξουσιοδοτημένη πρόσβαση ή βλάβη σε ηλεκτρονικό σύστημα, ηλεκτρονική πλαστογραφία ή κατάχρηση προσωπικών δεδομένων. Ο Τομέας Ηλεκτρονικού Εγκλήματος του Υπουργείου Εσωτερικών και οι μονάδες Οικονομικού και Ηλεκτρονικού Εγκλήματος χειρίζονται συναφείς αστυνομικές εργασίες, ενώ η Εισαγγελία ασκεί δίωξη. Η ψηφιακή απόδειξη κατάσχεται ή ερευνάται βάσει του ZKP, με δικαστική εντολή όπου απαιτείται. Η λειτουργία κυβερνοασφάλειας MVR-SOC είναι χωριστή από την ποινική δίωξη. Οι ποινικές υποθέσεις δεν έχουν ενιαία διάρκεια ή πάγιο κόστος. Ισχύει το δικαίωμα σε εύλογο χρόνο, αλλά η πραγματική διάρκεια εξαρτάται από τα αποδεικτικά στοιχεία, τον αριθμό συμμετεχόντων, το έργο πραγματογνωμόνων, τις εφέσεις και άλλες περιστάσεις. Τα έξοδα δικηγόρου, πραγματογνώμονα, διερμηνέα και μετακίνησης εξαρτώνται από την υπόθεση και τις εφαρμοστέες εντολές. Η πρωτοβάθμια δωρεάν νομική βοήθεια παρέχει συμβουλές, πληροφορίες και βοήθεια με έντυπα σε επιλέξιμα πρόσωπα που διαμένουν ή βρίσκονται στη Βόρεια Μακεδονία. Η δευτεροβάθμια βοήθεια εξαρτάται από εισοδηματικές και περιουσιακές προϋποθέσεις. Η ποινική υπεράσπιση και εκπροσώπηση ρυθμίζονται από τον ZKP και όχι από τη γενική διαδικασία Δωρεάν Νομικής Βοήθειας. Ισχύουν ο τρέχων KZ, ο ZKP και οι κανόνες δικαιοσύνης ανηλίκων· σχέδια νέων κωδίκων που έχουν αναφερθεί αποτελούν μεταρρυθμιστικά σχέδια και δεν ισχύουν σήμερα.