Historia në Maqedoninë e Veriut

Dëshmitë për periudhat më të hershme përfshijnë vendbanime të neolitit, epokës së bronzit dhe epokës së hekurit, vendbanime mbi hunj në Liqenin e Ohrit dhe sitin arkeologjik të Kokinos. Antikiteti përfshinte bashkësi politike paeone dhe maqedonase të lashta, zgjerimin e Filipit II dhe Aleksandrit në shekullin e katërt p.e.s., transformimet helenistike dhe pushtimin romak në vitin 148 p.e.s. Roma e përfshiu këtë zonë në provincën e Maqedonisë, ndërsa Antikiteti i Vonë solli sundimin bizantin pas vitit 395 e.s. Territori i Maqedonisë së sotme të Veriut nuk përkon me shtrirjen e plotë të asnjë mbretërie të lashtë maqedonase. Vendosja sllave u zgjerua gjatë shekujve të gjashtë dhe të shtatë. Krishterimi në shekullin e nëntë krijoi kontekstin për misionet e lidhura me Kirilin dhe Metodin, si dhe për veprimtarinë e Klimentit dhe Naumit. Shkolla Letrare e Ohrit u bë një qendër e rëndësishme e shkrim-leximit sllav. Shteti i lidhur me Samuelin ekzistoi rreth shekujve të dhjetë dhe fillimit të njëmbëdhjetë, e më pas sundimi bizantin, bullgar dhe serb ndryshoi disa herë. Përfshirja në Perandorinë Osmane nisi në shekullin e katërmbëdhjetë dhe vazhdoi deri në vitin 1912. Regjistrat osmanë, si regjistrat tatimorë, dokumentet gjyqësore, dekretet perandorake dhe dokumentet e vakëfeve, tregojnë ndryshimet administrative, urbane, rurale, fetare dhe demografike. Kategoritë osmane të mileteve nuk duhen trajtuar si të barasvlershme me identitetet moderne kombëtare. Gjatë shekujve të tetëmbëdhjetë dhe nëntëmbëdhjetë, shkollat, shtypshkrimi, juridiksioni kishtar dhe projektet politike konkurruese greke, bullgare, serbe dhe maqedonase ndikuan në jetën publike. Organizata e Brendshme Revolucionare Maqedonase, e njohur zakonisht si IMRO ose VMRO, u themelua në vitin 1893. Kryengritja e Ilindenit dhe Republika e Kruševës pasuan në vitin 1903. Luftërat Ballkanike të viteve 1912–1913 dhe zgjidhja e Bukureshtit e ndanë rajonin më të gjerë të Maqedonisë; zona e Vardarit u bë pjesë e Serbisë dhe më vonë e shtetit jugosllav. Centralizimi ndërmjet dy luftërave, migrimi dhe konfliktet rreth gjuhës dhe arsimit ndikuan te popullsia. Lufta e Parë Botërore e preku gjithashtu zonën përmes Frontit të Selanikut. Gjatë Luftës së Dytë Botërore, pushtimi dhe ndarja administrative, rezistenca dhe bashkëpunimi me pushtuesin e ndryshuan jetën e përditshme. Shkatërrimi i bashkësive hebraike është pjesë e kësaj historie dhe kërkon vëmendje të veçantë ndaj aktorëve vendas, autoriteteve pushtuese dhe dokumenteve të mbijetuara. Kuvendi i parë i ASNOM-it më 2 gusht 1944 krijoi kuadrin institucional për republikën maqedonase të pasluftës. Brenda Jugosllavisë, Republika Popullore dhe më vonë Republika Socialiste e Maqedonisë përjetuan standardizimin e gjuhës maqedonase në vitin 1945, industrializimin, modernizimin socialist dhe sundimin njëpartiak. Kisha Ortodokse Maqedonase shpalli autoqefalinë në vitin 1967, një zhvillim me rëndësi të vazhdueshme fetare dhe historike. Republika mbajti referendumin e pavarësisë më 8 shtator 1991 dhe miratoi kushtetutën më 17 nëntor 1991. Ajo u anëtarësua në Kombet e Bashkuara më 8 prill 1993 me një emërtim të përkohshëm. Konflikti i armatosur i vitit 2001 çoi në Marrëveshjen Kornizë të Ohrit, e cila trajtoi masat e armëpushimit, decentralizimin, përdorimin e gjuhëve dhe organizimin e një administrate publike shumëetnike. Marrëveshja e Prespës u nënshkrua më 17 qershor 2018 dhe hyri në fuqi më 12 shkurt 2019; emri zyrtar i shtetit u bë Republika e Maqedonisë së Veriut për të gjitha përdorimet, ndërsa emërtimet e gjuhës maqedonase dhe të kombësisë mbetën. Maqedonia e Veriut u anëtarësua në NATO më 27 mars 2020. Ohri lidh disa periudha përmes Lihnidosit, bazilikave të hershme të krishtera, arkitekturës së shenjtë bizantine, shtresës urbane osmane dhe kujtesës moderne. UNESCO i regjistroi vlerat natyrore të rajonit të Ohrit në vitin 1979, vlerat kulturore në vitin 1980 dhe e zgjeroi regjistrimin përtej kufirit në vitin 2019. Një përcaktim nga UNESCO nuk zgjidh pretendime historike ose ligjore. Kuadri i Prespës dallon referencat historike dhe kulturore greke e maqedonase dhe parashikon një komitet dypalësh ndërdisiplinor për historinë, arkeologjinë dhe arsimin, përfshirë shqyrtimin e teksteve shkollore dhe materialeve mësimore për referenca irredentiste ose revizioniste. Kërkimet historike në Maqedoninë e Veriut përdorin Arkivin Shtetëror të Republikës së Maqedonisë së Veriut, Muzeun e Republikës së Maqedonisë së Veriut, Institutin e Historisë Kombëtare, Muzeun Arkeologjik, Administratën për Mbrojtjen e Trashëgimisë Kulturore, muzetë, dëshmitë arkeologjike dhe botimet shkencore. Sipas informacionit arkivor të dhënë, Arkivi Shtetëror ofron qasje publike në sallën e leximit dhe bibliotekë në ditët e punës nga ora 09:00 deri në 14:00. Studiuesit zakonisht duhet të përcaktojnë fondin ose regjistrin përkatës dhe të ndjekin procedurën e kërkesës së arkivit; kopjet e certifikuara kërkohen veçmas dhe tarifohen sipas listës përkatëse të çmimeve, ndërsa informacioni i dhënë nuk përmend tarifë të përgjithshme për sallën e leximit. Qasja varet nga fondi, gjuha, gjendja e ruajtjes dhe kërkesat e autorizimit. Një rrëfim i besueshëm i ndan dëshmitë arkeologjike, dokumentet arkivore, interpretimet e mëvonshme dhe kujtesën kolektive. Ai shmang zbatimin e kufijve, kategorive etnike ose identiteteve kombëtare moderne mbi shoqëritë e lashta dhe mesjetare. Pretendimet për vazhdimësi që përfshijnë maqedonasit e lashtë, Samuelin, Kirilin dhe Metodin, Goce Dellçevin, IMRO-n, Ilindenin, Luftën e Dytë Botërore, pushtimin, rezistencën, refugjatët, asimilimin ose përvojën e pakicave duhet të përcaktojnë aktorët, periudhën, bazën burimore dhe traditën historiografike përkatëse.