Gjuha në Maqedoninë e Veriut

Peizazhi gjuhësor i Maqedonisë së Veriut ndërthur një standard maqedonas në mbarë vendin me përdorim shumëgjuhësh të mbrojtur me ligj. Regjistrimi i popullsisë rezidente i vitit 2021 shënoi maqedonishten si gjuhë amtare për 61.38% të banorëve, shqipen për 24.34%, turqishten për 3.41%, romishten për 1.73%, boshnjakishten për 0.85%, serbishten për 0.61% dhe vllahishten, e quajtur edhe arumanisht, për 0.17%; 7.20% e banorëve u regjistruan përmes burimeve administrative. Shifrat për gjuhën e përdorur në familje ishin: maqedonishtja 62.36% ose 1,145,327 persona, shqipja 24.18% ose 444,026, turqishtja 3.35% ose 61,596, romishtja 1.53% ose 28,088, boshnjakishtja 0.84% ose 15,509, serbishtja 0.27% ose 4,993 dhe vllahishtja 0.10% ose 1,795. Maqedonishtja dhe alfabeti i saj cirilik janë standardi për administratën publike kombëtare. Ligji për Gjuhën Maqedonase i vitit 2024 parashikon Këshillin për Gjuhën Maqedonase, redaktorë gjuhësorë të licencuar dhe një inspektorat. Maqedonishtja njihet gjithashtu si trashëgimi kulturore jomateriale, ndërsa po përgatitet një strategji kombëtare për vitet 2027–2031. Ligji për Përdorimin e Gjuhëve i vitit 2019 përcakton shqipen si gjuhën e dytë zyrtare kombëtare sipas rregullit të 20%. Turqishtja, romishtja, boshnjakishtja, serbishtja dhe vllahishtja nuk fitojnë automatikisht të njëjtin status kombëtar nën këtë prag, por mund të përdoren zyrtarisht në nivel vendor dhe të mbështeten në arsim, media ose kulturë. Në procedurat administrative, gjyqësore, policore, shëndetësore, arsimore, kulturore dhe zgjedhore shtetërore, personat mund të përdorin maqedonishten ose shqipen sipas kushteve ligjore përkatëse. Gjykatat, prokuroritë dhe autoritetet duhet të mundësojnë përdorimin e lejuar të gjuhës, ndërsa vendimet ose dosjet mund të jenë dygjuhëshe kur e kërkon ligji. Në nivel komunal, një gjuhë e folur nga të paktën 20% e popullsisë vendore mund të bëhet zyrtare bashkë me alfabetin e saj; nën këtë prag, autoritetet vendore mund të miratojnë vendim që lejon përdorimin e saj. Rregulli vendor dhe institucioni që trajton çështjen përcaktojnë mundësinë konkrete të përdorimit. Institucionet i mbulojnë shpenzimet e përkthimit në çështjet gjyqësore dhe procedurale, dhe nuk përcaktohet tarifë e veçantë për gjuhën ose afat i posaçëm gjuhësor. Shkollat mund të ofrojnë mësim në maqedonisht, shqip, turqisht, serbisht ose boshnjakisht. Maqedonishtja mbetet lëndë edhe për nxënësit që mësojnë në një gjuhë tjetër. Shkollat mund të ofrojnë gjithashtu lëndë për gjuhën dhe kulturën për komunitetet rome, vllahe, boshnjake, turke dhe serbe. Një gjuhë e dytë zyrtare mund të futet në klasat IV deri në IX kur plotësohen kushtet ligjore dhe shkollore, ndërsa rregullat përkatëse parashikojnë mësim në shqip për nxënësit me gjuhë tjetër mësimore në klasat VI deri në IX. Kuadri arsimor mund të lejojë grupe me më pak se 15 nxënës, por mundësia varet sërish nga shkolla, komuna, mësuesit në dispozicion dhe formimi i grupit. Në vitin 2026, një tekst shkollor i gjuhës rome për klasën e 6-të u shërbeu më shumë se 2,300 nxënësve në 13 shkolla në 7 komuna. Mediat publike ofrojnë nivele të ndryshme qasjeje gjuhësore. Radio Televizioni Maqedonas ka një shërbim radiofonik në maqedonisht, një shërbim në shqip, një shërbim në turqisht dhe programe në gjuhët e komuniteteve të tjera joshumicë. Ai mban gjithashtu kapacitete redaktoriale për serbishten, romishten dhe vllahishten, ndërsa kanali i dytë televiziv transmeton në shqip. Shtrirja dhe rregullsia e mbulimit ndryshojnë sipas gjuhës dhe shërbimit redaktorial. Mbrojtja e gjuhëve realizohet gjithashtu përmes letërsisë, fjalorëve, leksikografisë, arkivave dialektore, festivaleve, shkollave dhe programeve kulturore. Ministria e Kulturës dhe Turizmit, Akademia e Shkencave dhe Arteve e Maqedonisë dhe Instituti për Gjuhën Maqedonase “Krste Misirkov” i mbështesin këto funksione. Dialektet vendore maqedonase dokumentohen në grupet perëndimore, lindore, veriore, periferike dhe qendrore përmes hartave, materialeve audio, monografive dhe fjalorëve. Dialektet përdoren kryesisht në mënyrë joformale dhe kulturore dhe nuk kanë status të pavarur administrativ. Rregullat gjuhësore ndikojnë edhe në pjesëmarrje. Puna parlamentare dhe aktet ligjore përdorin maqedonishten dhe gjuhën që përmbush pragun prej 20%. Komisioni Shtetëror i Zgjedhjeve ofron qasje në ueb në shqip dhe funksion përkthimi në shqip, ndërsa e drejta e votës nuk varet nga gjuha. Megjithatë, duhet kontrolluar në nivel vendor nëse ka ndihmë praktike në vendvotim ose institucion të caktuar. Meqë nuk është përcaktuar ende vendim përfundimtar i Gjykatës Kushtetuese për shqyrtimin e legjislacionit gjuhësor të viteve 2024–2026, zbatimi dhe rreziqet ligjore mund të ndryshojnë mes institucioneve dhe komunave.