Φύση στη Βόρεια Μακεδονία

Τα ορεινά συστήματα Σαρ, Κόραμπ, Μπίστρα, Μπάμπα και Γκαλίτσιτσα περιλαμβάνουν δάση, αλπικά λιβάδια, ενδιαιτήματα γλυκού νερού, υγροτόπους, σπήλαια και ιδιαίτερα γεωλογικά χαρακτηριστικά. Η λίμνη Οχρίδα είναι τεκτονική αρχαία λίμνη, ηλικίας περίπου 2 έως 3 εκατομμυρίων ετών, με περισσότερα από 200 ενδημικά είδη, μεταξύ των οποίων 17 ενδημικά είδη ψαριών. Η Οχρίδα, οι Πρέσπες και η Δοϊράνη είναι διασυνοριακές λίμνες με οικολογική αξία που υπερβαίνει τη Βόρεια Μακεδονία. Η χώρα διαθέτει επίσης σημαντικούς υγροτόπους και το δάσος οξιάς Deep River στο Μαύροβο. Το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Χωροταξικού Σχεδιασμού, ιδίως το Τμήμα Φύσης, είναι αρμόδιο για την εθνική προστασία της φύσης. Το Υπουργείο ορίζει προστατευόμενες περιοχές, προτείνει φορείς διαχείρισης και εποπτεύει την εφαρμογή. Ο δείκτης για την περίοδο 1990–2024 καταγράφει 70 προστατευόμενες περιοχές συνολικής έκτασης 352,136 εκταρίων, δηλαδή 13.86% της χώρας. Δημοσιευμένο υλικό αναφέρει επίσης αντικρουόμενο αριθμό 68 περιοχών και 13.84%, επομένως έχει σημασία η πηγή και η ημερομηνία αναφοράς όταν χρησιμοποιούνται τα στατιστικά. Οι αναφερόμενες κατηγορίες περιλαμβάνουν εθνικά πάρκα, φυσικά μνημεία, φυσικά πάρκα, προστατευόμενα τοπία και περιοχές πολλαπλών χρήσεων. Τα τέσσερα εθνικά πάρκα είναι το Μαύροβο, το Πελιστέρ, η Γκαλίτσιτσα και το Σαρ Όρος. Καθένα διαθέτει δημόσιο φορέα διαχείρισης, σχέδιο διαχείρισης και ετήσιο πρόγραμμα, ενώ οι δήμοι και άλλες τοπικές αρχές επηρεάζουν επίσης την εφαρμογή των μέτρων. Οι διεθνείς χαρακτηρισμοί προσθέτουν κανόνες και ευθύνες. Η περιοχή της Οχρίδας αποτελεί Μνημείο Φυσικής και Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCO και καλύπτει 94,728.6 εκτάρια, ενώ η περιοχή Οχρίδας–Πρεσπών έχει αναγνώριση UNESCO ως Άνθρωπος και Βιόσφαιρα. Οι λίμνες Πρέσπα, Δοϊράνη και Οχρίδα είναι περιοχές Ramsar συνολικής έκτασης 46,821 εκταρίων. Οι χαρακτηρισμοί αυτοί δεν αντικαθιστούν τις εθνικές άδειες ή τους κανόνες πάρκων. Δεν τεκμηριώνεται πλήρως θεσμοθετημένο εθνικό δίκτυο Natura 2000· οι δυνητικές περιοχές, τα προσχέδια καταλόγων και οι εργασίες GIS για Natura ή Emerald στηρίζουν μια συνεχιζόμενη διαδικασία προσέγγισης και όχι ολοκληρωμένο σύστημα. Η Βόρεια Μακεδονία έχει μεγάλο ποσοστό λειψάνων και ενδημικών ειδών. Το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Χωροταξικού Σχεδιασμού αναφέρει περίπου 23,019 ταξινομικές μονάδες, μεταξύ των οποίων περίπου 3,200 αγγειόφυτα, 13,379 ασπόνδυλα και 555 σπονδυλωτά. Μόνο στο Πελιστέρ έχουν καταγραφεί 1,307 taxa χλωρίδας και 88 είδη δέντρων, μεταξύ των οποίων το Pinus peuce. Ο βαλκανικός λύγκας, Lynx lynx balcanicus, είναι κρισίμως κινδυνεύον είδος· ο Εθνικός Κόκκινος Κατάλογος αναφέρει 32 ενήλικα άτομα, συγκεντρωμένα κυρίως στις δυτικές περιοχές μεταξύ Σαρ και Γκαλίτσιτσα. Απειλές αποτελούν η έλλειψη λείας, ο κατακερματισμός ενδιαιτημάτων, οι συγκρούσεις με οχήματα, οι παγίδες και η ψώρα. Η καφέ αρκούδα κατατάσσεται ως ευάλωτη. Ο Εθνικός Κόκκινος Κατάλογος έχει ολοκληρωθεί για τα αμφίβια, τα ερπετά και τα φυτά αγγείων προτεραιότητας, ενώ η κάλυψη των άλλων ομάδων παραμένει μερική. Η χρήση δασών, βοσκοτόπων, αλιευμάτων, υδάτινων πόρων και μη ξυλωδών δασικών προϊόντων επιτρέπεται μόνο σύμφωνα με το εφαρμοστέο καθεστώς προστασίας, τις ζώνες και τους τομεακούς κανόνες. Για τη συλλογή προστατευόμενων ή απειλούμενων φυτών, μυκήτων, ζώων ή μερών ζώων απαιτείται άδεια του Υπουργείου Περιβάλλοντος και Χωροταξικού Σχεδιασμού. Η επιστημονική έρευνα της φύσης απαιτεί ξεχωριστή άδεια. Το διεθνές εμπόριο CITES, που αφορά διεθνώς ρυθμιζόμενα είδη και δείγματα, υπάγεται στο Υπουργείο ως Διαχειριστική Αρχή μέσω του συστήματος EXIM ή της ηλεκτρονικής πύλης. Οι αιτήσεις μπορούν επίσης να υποβληθούν σε γραφείο πρωτοκόλλου, ταχυδρομικά ή ηλεκτρονικά. Οι δημοσιευμένες πληροφορίες για τέλη διαφέρουν ανά υπηρεσία: σε σελίδες του Υπουργείου αναφέρονται 50 ή 1,000 MKD για συλλογή ή εξαγωγή, ενώ η υπηρεσία CITES αναφέρει συνολικά 1,050 MKD. Συνεπώς, πρέπει να ελέγχεται το ακριβές τέλος και ο χρόνος επεξεργασίας της συγκεκριμένης υπηρεσίας, επειδή δεν έχει καθοριστεί ενιαία αξιόπιστη εθνική προθεσμία. Οι δραστηριότητες αναψυχής περιλαμβάνουν πεζοπορία, παρατήρηση της φύσης, σηματοδοτημένα μονοπάτια και ενημερωτικά κέντρα πάρκων. Οι κανόνες εξαρτώνται από την προστατευόμενη περιοχή και τη ζώνη, ενώ δεν τεκμηριώνεται ενιαίο εθνικό τέλος εισόδου. Για παράδειγμα, οι οδηγίες του Μαυρόβου κατευθύνουν τους επισκέπτες σε σηματοδοτημένα μονοπάτια και απαγορεύουν το κάμπινγκ, τις φωτιές, τη συλλογή δειγμάτων και την αλλοίωση υδάτινων σωμάτων. Το σχέδιο διαχείρισης και οι αναρτημένες οδηγίες κάθε πάρκου καθορίζουν τους πρακτικούς κανόνες της τοποθεσίας. Έχουν καταγραφεί και παραδοσιακές αλιευτικές πρακτικές στη Δοϊράνη, συμπεριλαμβανομένης της χρήσης πουλιών και παγίδων, αλλά η δραστηριότητα εξακολουθεί να υπόκειται στους εφαρμοστέους κανόνες για τη λίμνη, την αλιεία και την προστασία. Κίνδυνοι για τη φύση περιλαμβάνουν πυρκαγιές, ξηρασία, πτώση της στάθμης των υδάτων, διάβρωση, πλημμύρες, κατολισθήσεις και σεισμούς, επειδή μπορεί να βλάψουν τα ενδιαιτήματα και τους πληθυσμούς ειδών. Η Διεύθυνση Προστασίας και Διάσωσης χειρίζεται επιχειρήσεις καταστροφών και διάσωσης· η προστασία της φύσης αφορά τις οικολογικές επιπτώσεις και την αποκατάσταση μετά από αυτά τα γεγονότα. Σημαντικές συγκρούσεις προκύπτουν από έργα ενέργειας, μεταφορών και κατασκευών, εξόρυξη, γεωργία, δασοκομία, αστική και βιομηχανική ανάπτυξη, μαζικό τουρισμό, άντληση νερού, εκτροπή ποταμών και υδροηλεκτρική ενέργεια. Η απώλεια υγροτόπων, η ρύπανση, οι πυρκαγιές, τα εισβλητικά είδη και η εγκατάλειψη της εκτατικής βόσκησης επηρεάζουν επίσης τα ενδιαιτήματα. Ανάλογα με το έργο και τη διαδικασία, οι φορείς υλοποίησης μπορεί να χρειάζονται γνωμοδότηση για τη φύση ή εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων. Τα πρωτόκολλα παρατήρησης πεδίου και παρακολούθησης βιοποικιλότητας του Υπουργείου του 2021 καλύπτουν φυτά, βρύα, θηλαστικά, πτηνά, αμφίβια, ερπετά, ψάρια, καραβίδες, ασπόνδυλα, μύκητες, λειχήνες και δασικά, ανοιχτά και υγροτοπικά ενδιαιτήματα. Το Εθνικό Πληροφοριακό Σύστημα για τη Φύση, ο Κόκκινος Κατάλογος, το GIS και το κτηματολόγιο υποστηρίζουν την καταγραφή και τις αποφάσεις διαχείρισης. Η συνέχεια της παρακολούθησης, η ελλιπής κάλυψη ταξινομικών ομάδων και ενδιαιτημάτων, η χρηματοδότηση και η θεσμική ικανότητα παραμένουν πρακτικοί περιορισμοί. Το Υδροβιολογικό Ινστιτούτο στην Οχρίδα συμβάλλει στην παρακολούθηση του οικοσυστήματος της Οχρίδας, ενώ τοπικές κοινότητες και αρχές συμμετέχουν στον χαρακτηρισμό και τη διαχείριση προστατευόμενων περιοχών.