Монгол дахь иргэний эрх зүй

Монголын иргэний эрх зүй голчлон 2002 оны Иргэний хууль болон холбогдох хуульд үндэслэнэ. Хувийн талуудын эрх тэгш байдал, хувь хүний бие даасан байдал, өмчийн хамгаалалт, гэрээний эрх чөлөө, хөндлөнгөөс үл оролцох зарчим, тохиролцоо эсвэл шүүхээр хохирол нөхөн төлүүлэхийг хүлээн зөвшөөрдөг. Олон улсын гэрээ тухайн асуудалд үйлчлэх үед давуу хүчинтэй. Монголын зөрчилдөөний хэм хэмжээ зөвшөөрч, хэрэглэх нь Монголын хуульд харшлахгүй бол гадаадын хууль харилцааг зохицуулж болно. Хүн төрснөөс нас барах хүртэл иргэний эрх зүйн чадвартай. Бүрэн чадамж ерөнхийдөө 18 наснаас эхэлнэ. Шаардлагатай эцэг эх эсвэл асран хамгаалагчийн зөвшөөрөлтэйгөөр шүүх 16–17 настай хүнийг эрх зүйн бүрэн чадамжтай болгож болно. 14–17 настай хүн ерөнхийдөө хэсэгчилсэн чадамжтай. Хуулийн этгээд Улсын бүртгэлд орсноор эрх зүйн чадвартай болж, татан буугдан бүртгэлээс хасагдсанаар дуусна. Гадаадын иргэн, харьяалалгүй хүн хуульд заасан хязгаарлалтаас бусдаар Монгол Улсын иргэнтэй адил иргэний эрх зүйн чадвартай. Хүн өөрөө, хууль ёсны төлөөлөгчөөр эсвэл өмгөөлөгчөөр дамжуулан үйлдэл хийж болно. Гүйлгээнээс хамаарч гэрээг амаар, бичгээр, нотариатаар гэрчлүүлж эсвэл цахимаар байгуулж болно. Хууль шаардсан үед цахим гэрээнд цахим эсвэл тоон гарын үсэг хэрэглэнэ. Түгээмэл хэлбэрт худалдах, арилжих, бэлэглэх, зээл, түрээс, санхүүгийн түрээс, газар түрээслэх, франчайз, барьцаа, ипотекийн барьцаа, батлан даалт орно. Талууд үүргээ зохих ёсоор, тохирсон хугацаанд, шударгаар биелүүлэх ёстой. Зөрчил гарвал үүрэг гүйцэтгүүлэх, хохирол нөхөн төлүүлэх эсвэл гэрээний арга хэмжээ авах боломжтой. Одоо эзэмшиж буй бүх хөрөнгийг шилжүүлэх хэлцлийг нотариатаар гэрчлүүлнэ. Гэр бүлийн хөрөнгийн гэрээг бичгээр байгуулж нотариатаар гэрчлүүлэх ёстой. Талууд хэрэглэх хуулиа сонгож болох боловч сонгоогүй бол гэрээний төрлөөс хамаарсан анхдагч дүрэм үйлчилнэ. Ерөнхий хөөн хэлэлцэх хугацаа 10 жил; гэрээний нэхэмжлэлд ерөнхийдөө 3 жил, үл хөдлөх эд хөрөнгийн гэрээний нэхэмжлэлд 6 жил байна. Өмч төрийн эсвэл хувийн өмчлөлд байж болно. Төрийн өмч улс, нутгийн захиргаа, шашны байгууллага эсвэл хамтын нийгэмлэгийн өмч байж болно. Хувийн өмч нэг хүн эсвэл хэд хэдэн хүний хамтын өмч байж болно. Өмчлөлд ерөнхийдөө эзэмших, ашиглах, захиран зарцуулах, хамгаалуулах эрх орно. Үл хөдлөх эд хөрөнгийн эрх болон узуфрукт, барьцаа, ипотекийн барьцаа зэрэг холбогдох эрхийг улсын нэгдсэн бүртгэлд бүртгэнэ. Газар ерөнхийдөө төрийн өмч хэвээр. Газрын тусгай хуваарилалтын дүрмээр гэр бүлийн хэрэгцээ, хөдөө аж ахуй зэрэг зориулалтаар хувийн газар өмчлөх эрх Монгол Улсын иргэнд олдоно; Иргэний хууль гадаадын этгээдэд газар өмчлөх ерөнхий эрх үүсгэхгүй. Газар шилжүүлэх, худалдах, арилжих, бэлэглэх, барьцаалах ажиллагаа хуулиар зохицуулагдаж, Улсын бүртгэл, Газрын алба, сум, дүүргийн Засаг дарга оролцож болно. Бүртгэл, хил зааг, зөвшөөрөгдсөн ашиглалт эрх зүйн байдлыг тодорхойлно. Түгээмэл зардалд улсын тэмдэгтийн хураамж, нотариатын төлбөр, үнэлгээ, бүртгэлийн хураамж орно. Өмчийн хохирлын нэхэмжлэлд ерөнхийдөө таван жилийн хөөн хэлэлцэх хугацаа үйлчилнэ. Гэр бүлийн харилцааг голчлон Гэр бүлийн тухай хууль, Иргэний хууль, иргэний байдлын бүртгэлийн дүрэм зохицуулна. Гэрлэхэд ерөнхийдөө хоёр тал 18 нас хүрсэн, чөлөөтэй зөвшөөрсөн, гэрлэлтийг улсын бүртгэлийн байгууллага эсвэл Монголын дипломат төлөөлөгчийн газарт бүртгүүлсэн байх шаардлагатай. Гэрлэсний эрх, үүрэг бүртгэлээс эхэлнэ. Гэрлэлт цуцлах асуудлыг шүүх шийдвэрлэж, ерөнхийдөө эхлээд эвлэрүүлэхээр оролдон, хэргийг гурван сар хүртэл хойшлуулж болно. Хүчирхийлэл эсвэл ноцтой хохирлын тохиолдолд энэ шатыг алгасаж болно. Эвлэрүүлэн зуучлал эсвэл тохиролцоогоор хүүхдийн асрамж, тэтгэлэг, хамтын өмчийг шийдэж болно. Эцэг эх тохиролцоогүй бол шүүх хүүхдийн нас, асаргаа, амьдрах орчин, талуудын чадамж ба зан байдал, хүчирхийллийн нөхцөлийг харгалзана. Долоо ба түүнээс дээш настай хүүхдийн саналыг харгалзана. Эхнэр, нөхөр, эцэг эх, хүүхэд харилцан тэжээн тэтгэх үүрэгтэй байж болно. Хүүхдийн тэтгэлгийн доод хэмжээнд тусгай дүрэм үйлчилнэ. 11-ээс доош насны хүүхдэд бүсийн амьжиргааны доод түвшний ерөнхийдөө 50%-ийг олгоно. 11–16 настай, эсвэл сургуульд суралцаж буй тохиолдолд 18 хүртэлх настай хүүхдэд ерөнхийдөө амьжиргааны доод түвшнээс багагүй хэмжээ олгоно. Төлбөр төлөгч зөвхөн цалин эсвэл түүнтэй адил орлого авдаг бол сарын цалингаас суутгах хэмжээ ерөнхийдөө 50%-иар хязгаарлагдана. Хуульд заасан нөхцөлд эхнэр, нөхөр эсвэл төрөл садны тэтгэлэг бүсийн амьжиргааны доод түвшнээс багагүй байна. Нотариатаар гэрчлүүлсэн тэтгэлгийн гэрээгээр шүүгчийн шууд захирамж, шийдвэр гүйцэтгэл хийлгэх боломжтой. Хүүхэд үрчлүүлэхэд эцэг эхийн бичгээр, нотариатаар гэрчлүүлсэн зөвшөөрөл шаардлагатай; долоон настай болон түүнээс дээш хүүхэд мөн зөвшөөрнө. Үрчлүүлэх хүсэлтийг сум, дүүргийн Засаг даргад гаргаж, ерөнхийдөө хуанлийн 20 хоногт шийдвэр гарсны дараа иргэний гэр бүлийн бүртгэлд оруулна. Гадаадын үрчлэгч ихэвчлэн өөрийн улсын эрх бүхий байгууллагаар дамжина; зургаан сар оршин суусан тохиолдлын онцгой нөхцөл үйлчилж болно. Асран хамгаалалт ерөнхийдөө 14-өөс доош насны, харгалзан дэмжих ажиллагаа 14–17 настай хүүхдэд хамаарна. Сум, дүүргийн Засаг дарга асран хамгаалагч, харгалзан дэмжих зохицуулалтыг томилж, хянана. Бүртгэл, нотариат, шүүхийн зардал гарч болно. Төлбөрийн чадваргүй хүүхдийн тэтгэлэг нэхэмжлэгч үнэ төлбөргүй хууль зүйн туслалцаанд хамрагдаж болно. Өв залгамжлал гэрээслэл эсвэл хуулиар тогтоосон дарааллаар явагдана. Өвлүүлэгч нас барсан эсвэл нас барсанд тооцсон өдөр өв нээгдэж, ихэвчлэн нас барсан хүний сүүлчийн оршин суугаа газар эсвэл өв хөрөнгийн гол байрлалд тооцно. Хуулийн өвлөгчид ерөнхийдөө эхнэр, нөхөр, үрчилсэн болон төрсөн хүүхэд, эцэг эх эсвэл үрчлэн авсан эцэг эхийг тэнцүү хувиар багтаана. Тэд байхгүй, татгалзсан эсвэл эрхгүй бол өвөө, эмээ, ах эгч, дүү, ач зээ, дараа нь бусад үр удамд шилжиж болно. Хөгжлийн бэрхшээлтэй, асрамжид байсан хүн тэнцүү хувь авах эрхтэй байж болно. Хамт амьдардаг өвлөгч нотариат эсвэл сум, багийн Засаг даргад гурван сарын дотор нотариатаар гэрчлүүлсэн татгалзал гаргаагүй бол өв хүлээн авсан гэж ерөнхийдөө тооцно. Бусад өвлөгч өвийг эзэмших, захиран удирдах эсвэл нэг жилийн дотор нотариат, сум, багийн Засаг даргад хүсэлт гаргаж хүлээн авч болно. Хугацаа хоцорвол эрхээсээ татгалзсан гэж ерөнхийдөө үзэх ч үндэслэлтэй шалтгаанаар шүүх хугацааг сэргээж болно. Өвлөх эрхийн гэрчилгээг ерөнхийдөө нэг жилийн дараа олгох бөгөөд хугацаанаас өмнөх онцгой тохиолдол бий. Зээлдүүлэгч ерөнхийдөө нэг жилийн дотор шаардлага гаргана. Өвлөгчид тохиролцож өв хуваарилж болох бөгөөд маргааныг шүүх шийдвэрлэнэ. Иргэний хариуцлага гэрээний зөрчил эсвэл эрх, амь нас, эрүүл мэнд, нэр төр, ажил хэргийн нэр хүнд, хөрөнгөд санаатай эсвэл болгоомжгүй үйлдлээр хохирол учруулснаас үүсч болно. Эд хөрөнгийн хохирлыг засах, солих, сэргээх эсвэл мөнгөөр нөхөн төлнө. Материаллаг хохирол нотлоогүй байсан ч гүтгэлгийн мэдээлэлд материаллаг бус хохирлын нөхөн төлбөр хэрэглэж болно. Барааны доголдолд гэрээгүй байсан ч хариуцлага үүсч болно; харин хэрэглэгчийн асуудлын үндсэн горим нь хэрэглэгчийн эрхийг хамгаалах дүрэм юм. Нас барах эсвэл хөдөлмөрийн чадвараа алдахад тогтмол төлбөр үүсч болно. Үндэслэлгүйгээр хөрөнгөжих, өөр хүний үүргийг биелүүлэхийг мөн зохицуулдаг. Ерөнхий хөөн хэлэлцэх хугацаа 10 жил; эд хөрөнгийн хохиролд таван жилийн хугацаа түгээмэл үйлчилнэ. Монголын иргэний хэргийг Улсын дээд шүүх, аймаг болон нийслэлийн давж заалдах шатны шүүх, сум, сум дундын, дүүргийн анхан шатны шүүх шийдвэрлэнэ. Аймаг нь мужийн түвшний засаг захиргааны нэгж юм. Нэхэмжлэлийг тал эсвэл төлөөлөгч, түүний дотор өмгөөлөгч бичгээр гаргана. Нотолгоонд талуудын тайлбар, гэрчийн мэдүүлэг, баримт бичиг, эд мөрийн баримт, шинжээчийн дүгнэлт, дуу болон дүрсний бичлэг орж болно. Тал нэхэмжлэх, цуглуулах нотлох баримтын үндсэн үүрэгтэй ч шүүх баримт гаргуулах эсвэл цуглуулах боломжтой. Хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаа, баримт бичгийг монгол хэлээр явуулна. Монгол хэл ойлгохгүй оролцогч орчуулагч хүсэж болох бөгөөд гадаад хэл дээрх нотлох баримтыг ерөнхийдөө нотариатаар баталгаажуулсан, эрх бүхий монгол орчуулгатай хүргүүлнэ. Давж заалдах гомдлыг хэргийг шийдвэрлэсэн шүүхээр дамжуулан өгнө. Гурван шүүгчийн бүрэлдэхүүнтэй давж заалдах шат хэрэг хүлээн авснаас хойш ерөнхийдөө 30 хоногт хянана. Улсын дээд шүүх харьяалах хүрээнд хяналтын журмаар хянана. Нэхэмжлэгч улсын тэмдэгтийн хураамжийг ерөнхийдөө урьдчилж төлнө. Нэхэмжлэл хангагдвал хариуцагч нөхөн төлөх үүрэгтэй байж болно. Шүүхийн зардалд шинжээч, орчуулагч, гэрч, үзлэг, хадгалалт, замын зардал орж болох ба хураамж тариф, ажиллагаанаас хамаарна. Төлбөрийн чадваргүй хүн хууль зүйн үнэ төлбөргүй зөвлөгөө авах боломжтой; тодорхой хамгаалагдсан хэрэг, тухайлбал төлбөрийн чадваргүй хүүхдийн тэтгэлгийн нэхэмжлэлд үнэ төлбөргүй өмгөөлөл тусгайлан олгож болно. Хууль зүйн туслалцаа үзүүлэх байгууллага, салбар, төв байгууллагын улсын өмгөөлөгч холбогдох шалгуурын хүрээнд тусална. Талууд арбитрын гэрээ байгуулсан бол арбитр ашиглаж болно. Нотариат гэрчлэл, гарын үсэг, өвийн ажиллагаа, зарим эд хөрөнгийн үйлдлийг хариуцна. Эцсийн иргэний шийдвэр, хялбаршуулсан журмын шүүгчийн захирамж, шаардлага хангасан гадаад эсвэл олон улсын шүүхийн шийдвэр, арбитрын шийдвэр, нотариатаар гэрчлүүлсэн акт эсвэл хуулийн бусад захирамжийг албадан гүйцэтгэж болно. Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх ерөнхий газар, шийдвэр гүйцэтгэгч нар гүйцэтгэлийг хариуцна. Ердийн иргэний шийдвэрийн гүйцэтгэх хугацаа дөрвөн жил. Гадаад, олон улсын, арбитрын, нотариатын ангиллын шийдвэрт ерөнхийдөө гурван жилийн хугацаа; гүйцэтгэх ажиллагааг баталсан шүүгчийн захирамжид хоёр жилийн хугацаа үйлчилнэ. Асрамжийн үүрэг, тогтмол төлбөрт үргэлжилсэн тусгай дүрэм бий. Үндэслэлтэй саатлын улмаас хугацаа алдсан зээлдүүлэгч шүүхээс сэргээх хүсэлт гаргаж болно. Зээлдүүлэгч, өр төлөгч шийдвэр гүйцэтгэх ажиллагаанд оролцож, хэрэгтэй танилцах, хуулбар, тайлбар авах, хүсэлт гаргах, шийдвэр гүйцэтгэгчээс татгалзуулах хүсэлт гаргах эрхтэй. Арга хэмжээнд мэдэгдэл, орлогоос суутгах, эд хөрөнгийн мэдүүлэг, эрэн сурвалжлах, бүртгэл лавлах, хөрөнгө царцаах эсвэл лацдах, барьцаа хураах, банкны хөрөнгийг битүүмжлэх, худалдах эсвэл дуудлага худалдаа, үл хөдлөх хөрөнгийг удирдах, зорчих эрх хязгаарлах зэрэг орж болно. Мэдүүлэг гаргах хугацаа ерөнхийдөө долоо хоног. Гүйцэтгэлийн арга хэмжээг ихэвчлэн 06:00–22:00 цагт явуулна. Өр төлөгчийг улсын өртэй этгээдийн бүртгэлд оруулж болно. Үндсэн төлбөр MNT 50,000,000-аас дээш эсвэл асрамжийн үүргийн төлбөр гурав сараас илүү хугацаанд хоцорсон, зугтах, хөрөнгө нуух, оргон зайлах эрсдэл байгаа үед зорчих эрх хязгаарлаж болно. Хадгалалт, тээвэр, үнэлгээ, борлуулалт, эрэн сурвалжлах, харилцааны зардлыг эхлээд шийдвэр гүйцэтгэх байгууллагаар дамжуулан тооцож, зээлдүүлэгчид зардал үүсгэж болно. Шийдвэр гүйцэтгэгчийн захирамжийг хуулийн хугацаанд маргаж болох бөгөөд цагдаа эрэн сурвалжлах, аюулгүй байдалд тусалж болно. Шүүх, арбитр, нотариат, иргэний бүртгэл, хуулийн этгээд, өмчийн бүртгэлийн үйлчилгээ тус бүр улсын тэмдэгтийн хураамж эсвэл бусад төлбөртэй байж болно. Хэмжээ нь нэхэмжлэлийн үнэ, хэлцлийн үнэ эсвэл үйлчилгээний тарифаас хамаарах бөгөөд нэг нийтлэг тарифгүй. Хууль зүйн туслалцаанд хамрагдах эсэх нь голчлон төлбөрийн чадваргүй байдлаас хамаарна. Үүнийг гэр бүл, хөдөлмөр, нийгмийн халамжийн нэгдсэн сангийн мэдээллээр эсвэл баг, хорооны Засаг даргын баримт болон орлого ядуурлын шугамаас доогуур гэдгийг нотлон үнэлж болно. Иргэний маргаан бүрт бүрэн үнэ төлбөргүй төлөөлөх үйлчилгээ автоматаар олгогдохгүй.