Сонгуулийн ерөнхий хороо (СЕХ) нь Монгол Улсын байнгын, бие даасан үндэсний сонгуулийн байгууллага юм. СЕХ парламентын болон Ерөнхийлөгчийн сонгууль, ард нийтийн санал асуулгыг зохион байгуулна; орон нутгийн сонгуулийн хороод мэргэжил, арга зүйн чиглэлээр СЕХ-нд захирагдан ажиллана. Санал авах байрны хороог байнгын бус, тухайн сонгууль бүрд байгуулна. Улсын Их Хурал (УИХ) 126 суудалтай. Сонгогчид 13 нутаг дэвсгэрийн тойргоос хамгийн олон санал авсан 78 гишүүн, улс даяарх нам эсвэл эвслийн жагсаалтаас 48 гишүүн сонгоно. Пропорциональ суудал авах босго намд 4%, хоёр намын эвсэлд 5%, гурав ба түүнээс олон намын эвсэлд 7% байна. Жагсаалтын 48 суудлыг зөрүүг тэнцүү хуваарилах, хамгийн их үлдэгдлийн аргаар пропорциональ хуваарилна. 2024 оны парламентын сонгуульд МАН 68, АН 42, ХҮН 8, Үндэсний эвсэл 4, Иргэний Зориг Ногоон нам 4 суудал авсан. Ерөнхийлөгчийг нууц санал хураалтаар шууд сонгоно. Нийт саналын талаас илүүг авсан нэр дэвшигч ялна; үгүй бол эхний хоёр нэр дэвшигч 14 хоногийн дотор хоёр дахь шатанд өрсөлдөнө. Хоёр дахь шатанд ч олонхын санал аваагүй бол шинэ сонгууль явуулна. Ерөнхийлөгчид нэр дэвшигч Монгол Улсын уугуул иргэн, 50 нас хүрсэн, Монголд таваас доошгүй жил байнга оршин суусан байх ёстой. Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа зургаан жил, дахин сонгогдохгүй. 2021 оны сонгуулийн дараах ээлжит сонгууль 2027 онд болох бөгөөд яг огноог УИХ тогтооно. Орон нутгийн сонгуулиар аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын (ИТХ) төлөөлөгчдийг сонгоно. Нэг эсвэл олон мандаттай тойрогт хамгийн олон санал авсан нэр дэвшигчид ялна. Орон нутгийн ээлжит бүрэн эрхийн хугацаа дөрвөн жил; 2024 оны орон нутгийн санал хураалт 10 дугаар сарын 11-нд болсон. Сонгогч Монгол Улсын иргэн, 18 нас хүрсэн, эрх зүйн бүрэн чадамжтай, сонгогчдын нэрийн жагсаалтад орсон байх ёстой. Шүүхээр эрх зүйн чадамжгүйд тооцогдсон, хорих ял эдэлж буй хүнийг хасна. Сонгогчдын нэрийн жагсаалтыг иргэний бүртгэлийн тогтолцоо гаргана. Парламентын сонгуулийн жагсаалтыг сонгуулийн жилийн 5 дугаар сарын 1-нээс, Ерөнхийлөгчийн сонгуулийнхийг 4 дүгээр сарын 1-нээс цахимаар нийтэлнэ. Сонгогч санал хураалтаас 14 хүртэл хоногийн өмнө засвар хүсэж болох бөгөөд засварыг ерөнхийдөө санал хураалтаас гурав хоногийн өмнө хийж болно. Парламентын сонгуулийн нэр дэвшигч дор хаяж 25 настай байна. Орон нутгийн төлөөлөгчийн нэр дэвшигч мөн 25-аас доошгүй настай, холбогдох аймаг, нийслэл, сум, дүүрэгт дор хаяж 180 хоног тасралтгүй байнга бүртгэлтэй байсан байх ёстой. Нам, эвсэл, бие даагч парламентын сонгуульд оролцож болно. Оролцох хүсэлт гаргах нам, эвсэл санал хураалтаас дор хаяж 60 хоногийн өмнө СЕХ-нд хүсэлтээ өгөх ёстой. Сурталчилгаанд нам, нэр дэвшигчийн мөрийн хөтөлбөр болон сонгуулийн зардлын тусгай данс ашиглана. Нам, эвсэл санал хураалтаас хойш 45 хоногийн дотор, нэр дэвшигч 30 хоногийн дотор зардлаа тайлагнана. Хувийн аудиторууд болон Төрийн аудитын байгууллага тайланг шалгана. Сонгогч санал өгөхөд төлбөр төлөхгүй; харин сурталчилгааны зардал, хандив хуулийн хязгаартай бөгөөд бэлэн мөнгөний хандивыг хориглоно. Сонгуулийн өдөр архи худалдах, олон нийтийн арга хэмжээ, дотор болон гаднах худалдаа, үйлчилгээний үйл ажиллагааг сонгуулийн дүрмээр хязгаарлана. Дотоодын санал авах ажиллагаа ихэвчлэн Улаанбаатарын цагаар 07:00–22:00 үргэлжилнэ. Сонгогч байнгын оршин суугаа газрын хэсэгт очиж, үнэмлэхээ үзүүлэн, сонгогчдын бүртгэлтэй биометр эсвэл хурууны хээгээр тулгана. Төхөөрөмж эсвэл хурууны хээний шалгалт амжилтгүй бол сонгуулийн ажилтан үнэмлэх болон гар бүртгэлийн журмыг ашиглаж болно. Сонгогч гарын үсэг зурж, нууц бүхээгт саналын хуудсаа тэмдэглэн, нууцлалын хавтас ашиглаж, автомат тоологч эсвэл саналын хайрцагт хийнэ. Тэмдэглэгээний алдаа гарсан эсвэл төхөөрөмж уншиж чадахгүй бол хуудсаа хийхээс өмнө нэг удаа солиулж болно. Эрүүл мэнд, хөгжлийн бэрхшээл эсвэл боловсролын шалтгаанаар хязгаарлагдсан сонгогч өөрөө сонгосон насанд хүрсэн хүнээр туслуулж болно. Туслагч хоёроос олон сонгогчид тусалж болохгүй бөгөөд сонгуулийн ажилтан, нэр дэвшигч, ажиглагч байж болохгүй. Хэсгийн байранд брайлын хавтас, тэргэнцэртэй нэвтрэх боломж, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний бүхээг байна. Биечлэн очиж чадахгүй, эрх бүхий сонгогч, үүнд зарим томилолттой эсвэл эмнэлгийн шалтгаантай хүн, эмнэлгийн эсвэл албан ёсны нотолгоотой хүсэлт гаргаж, өмнөх өдөр 09:00–20:00 цагт битүүмжилсэн зөөврийн саналын хайрцгаар санал өгч болно. Гадаадад байгаа иргэн санал хураалтаас 40–20 хоногийн өмнөх бүртгэлийн хугацаанд дипломат төлөөлөгчийн газарт бүртгүүлж, парламентын сонгуульд тухайн газар дөрөв хүртэл өдөр санал өгч болно. Санал хураалтын дараа төхөөрөмж үр дүнгийн хуудас гаргаж, дүнг нэн даруй дамжуулна. Ажиглагчид хуулбар авна; хэсэг бүр гар хяналтын тооллого явуулах бөгөөд ажиглагч, хэвлэл мэдээлэл, сонгогчийн төлөөлөгч оролцож болно. Төхөөрөмж эвдэрвэл нөөц төхөөрөмж эсвэл гар ажиллагааны журмыг ашиглана. Саналын баримтыг лацдаж архивлах бөгөөд нээхэд шүүхийн шийдвэр, СЕХ-ны төлөөлөгч, хоёроос доошгүй хараат бус гэрч, цагдаагийн хяналт шаардлагатай. Ажиглагч нам, эвсэл, нэр дэвшигчийг төлөөлөх, эсвэл СЕХ-нд бүртгэлтэй иргэний нийгэм, гадаад, олон улсын байгууллагад харьяалагдаж болно. Тэд лац шалгах, үйл явцыг ажиглах, зөрчил мэдээлэх, үр дүнгийн хуудас болон саналын дүрсний мэдээлэл авах эрхтэй. Гомдол ерөнхийдөө доод шатны сонгуулийн хорооноос дээд шатны хороо, дараа нь СЕХ руу явна. Хорооны шийдвэрийг ерөнхийдөө долоо хоногийн дотор маргаж болно. Сонгуулийн тухай хуулийн 74 дүгээр зүйлийн дагуу гаргасан СЕХ-ны сонгуулийн үр дүнг Үндсэн хуулийн цэцэд; СЕХ-ны бусад шийдвэрийг Захиргааны хэргийн давж заалдах шатны шүүхэд, шаардлагатай бол Улсын дээд шүүхэд хандана. Сонгуулийн үр дүн засгийн газар байгуулах хязгаарлагдмал үйл явцыг эхлүүлнэ. СЕХ парламентын үр дүнг 15 хоногийн дотор хүргүүлнэ. Ерөнхийлөгч олонх болсон нам, эвсэл эсвэл олонх бүрдүүлэх боломжтой эвслийн үндсэн дээр Ерөнхий сайдад нэр дэвшигчийг тав хоногийн дотор УИХ-д өргөн мэдүүлнэ. УИХ Ерөнхий сайдыг томилсноор Засгийн газрын бүрэн эрх эхэлнэ. Тойргийн нэр дэвшигчийг цөөн тэмдэглэсэн парламентын саналын хуудсыг хүчингүй болгох дүрмийн талаар Үндсэн хуулийн цэц, УИХ-ын 93 дугаар тогтоолтой холбоотой зөрүүтэй шийдвэрийн дараа эрх зүйн маргаан үргэлжилж байгаа тул 2028 оны сонгуулийн өмнө дахин шалга. Ерөнхийлөгчийн тухай хуулийн бүрэн эрхийн хугацааг 2026 оны 6 дугаар сарын 19-ний нэмэлт өөрчлөлтөөр зургаан жил болгон зассан.
Монгол дахь сонгууль
Монгол Улс парламентын, Ерөнхийлөгчийн болон орон нутгийн сонгууль явуулдаг. Парламентын сонгууль 78 тойргийн суудал, улсын хэмжээнд пропорциональ аргаар хуваарилах 48 суудал бүхий холимог тогтолцоотой; Ерөнхийлөгчийн сонгууль хоёр шаттай шууд санал хураалттай. Сонгуулийн эрхтэй Монгол Улсын иргэд хуваарилсан хэсэгтээ саналаа өгч, сонгуулийн хороод бүртгэл, санал хураалт, тооллого, гомдлыг зохион байгуулна.
VivAVia can make mistakes. Check important information.