Монгол Улс дахь хөдөлмөр эрхлэлт

Монгол Улсад албан ёсны хөдөлмөр эрхлэлт нь ажилтан, ажил олгогчийн хоорондын хөдөлмөрийн харилцаагаар үүснэ. Гэр бүл, хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам, Хөдөлмөр, халамжийн үйлчилгээний ерөнхий газар (GOLWS; Хөдөлмөр, халамжийн үйлчилгээний ерөнхий газар), аймаг, нийслэл, дүүрэг, сум, хорооны хөдөлмөр, халамжийн үйлчилгээ, хөдөлмөрийн улсын байцаагч, нийгмийн даатгалын байгууллага, ажлын байрны маргаан шийдвэрлэх байгууллагууд хөдөлмөр эрхлэлтийн захиргааны өөр өөр асуудлыг хариуцна. Ажил хайгчдад үзүүлэх үйлчилгээ ерөнхийдөө үнэ төлбөргүй. GOLWS болон аймаг, нийслэл, дүүрэг, сум, хорооны үйлчилгээ зөвлөгөө, мэргэжил сонголтын мэдээлэл, хөдөлмөрийн зах зээлийн мэдээлэл, ажилд зуучлал, сургалт, ур чадварын үнэлгээ үзүүлж болно. 2024 онд Улаанбаатарт Job Center-ийн дөрвөн байршил ажиллаж байсан бөгөөд 2025 онд E-job болон Job Center-ийн хүртээмжийг нэмэгдүүлж байв. Ажил эхлэхээс өмнө ажил олгогч нь ажил үүрэг, хөдөлмөрийн нөхцөл, цалинг танилцуулна. Хөдөлмөрийн гэрээг ерөнхийдөө бичгээр байгуулж, ажилтанд нэг хувийг өгөх ёстой. Эхэнд нь бичгээр байгуулах боломжгүй онцгой нөхцөл үүсвэл ихэвчлэн ажлын 10 өдрийн дотор бичгээр үйлдэх ёстой. Гэрээнд ажил, албан тушаал, үүрэг, ажлын байр, цалин, хөдөлмөрийн нөхцөлийг тусгана. Өөрчлөлт хийхэд хоёр талын зөвшөөрөл шаардлагатай. Ажил олгогч гэрээнээс гадуурх ажил даалгахдаа ажилтны зөвшөөрөл авч, тухайн ажлын хөлсийг урьдчилан төлөх ёстой. Ажил үүргийн бодит байдал нь хөдөлмөр эрхлэлт бол зөвхөн нэрийг нь өөрчилж хувиараа хөдөлмөр эрхлэлт гэж үзэж болохгүй. Хөдөлмөрийн гэрээ ерөнхийдөө хугацаагүй байна. Хугацаатай гэрээг дагалдан ажиллах, туршилтын хугацаа, улирлын ажил, эзгүй байгаа ажилтныг орлох, түр ажил, хугацаа эсвэл санхүүжилтээр хязгаарлагдсан төсөл зэрэг тохиолдолд байгуулж болно. Хугацаатай хөдөлмөрийн харилцаа хоёр жилээс удаан үргэлжилбэл ихэвчлэн хугацаагүй болно. Туршилтын хугацаа гурван сар хүртэл үргэлжилж, нэг удаа дахин гурван сар хүртэл сунгаж болно; цалин тухайн ажлын тогтоосон хөлснөөс бага байж болохгүй. Энгийн дагалдан ажиллах хугацаа мөн гурван сар хүртэл бөгөөд нэг удаа гурван сараар сунгаж болно. Мэргэжлийн чиглэлийн дадлага хоёр жил хүртэл үргэлжилж, нэг удаа нэг жил хүртэл сунгаж болох ба үндсэн цалин нь ижил төстэй байнгын ажлын цалингийн 70 хувиас багагүй байна. Мэргэжлийн боловсрол, сургалтын дадлагад гурван талт гэрээгээр гурван жил хүртэл оролцож болох бөгөөд цалин хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээнээс багагүй байна. Гэхдээ энэ нь байнгын ажлын байр автоматаар бий болгохгүй. Цагийн ажил долоо хоногт 32 цагаас хэтрэхгүй бөгөөд хөдөлмөрийн ижил эрх эдэлнэ. Гэрээс болон зайнаас ажиллахыг хуулиар зөвшөөрдөг. Гадаадын иргэн Хөдөлмөрийн шилжилт хөдөлгөөний тухай хууль болон холбогдох ажиллах зөвшөөрөл, C визийн журмыг мөрдөх шаардлагатай; зөвшөөрөл авахад ажил олгогч болон төрийн оролцоо бий. Хөдөлмөр эрхлэлтийн үйлчилгээ ажилд зуучлахад тусалж болох ч тухайн ажлын байр байгаа эсэхийг ажил олгогчийн бодит шаардлага шийднэ. Хэвийн ажлын цаг долоо хоногт 40, өдөрт найман цаг байна. Ажлын нийт цаг долоо хоногт 56 хүрч болох бөгөөд илүү цаг өдөрт дөрвөн цагаас хэтрэхгүй. Ажилтанд өдөр бүр ерөнхийдөө дор хаяж 12 цаг амрах, нэгээс доошгүй цаг хооллох завсарлага авах эрхтэй. Ээлжийн хуваарийг дор хаяж 48 цагийн өмнө мэдэгдэнэ. Шөнийн ажил 22:00-06:00 цагийн хооронд бөгөөд шөнийн цагаар ажилласны дараагийн өдөр амралт олгоно. Дуудлагын жижүүрийг сард найман удаа хүртэл хийлгэж болох бөгөөд ерөнхийдөө дор хаяж 24 цагийн өмнө мэдэгдэнэ. Ажил олгогчийн байранд жижүүрлэвэл нэмэгдэл хөлс 50 хувиас, өөр байранд жижүүрлэвэл 30 хувиас багагүй байна. Уул уурхай, олборлох ажилд өдөрт 12 цаг хүртэл ажиллаад 14 өдөр ажиллаж, 14 өдөр амрах ээлжийн хуваарь хэрэглэж болно; холбогдох дүрмийн дагуу ажил олгогч замын хугацаа, зардлыг хариуцна. 2025 оны 4 дүгээр сарын 1-нээс хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ цагт 4,715 MNT, сард 792,000 MNT болсон. Салбарын доод хэмжээ үүнээс өндөр байж болно. Ажил олгогч ерөнхийдөө цалинг сар бүр тогтсон өдөр хоёр буюу түүнээс олон удаа олгож, цалингийн бүрэлдэхүүн, суутгалыг харуулсан баримт өгнө. Илүү цаг болон амралтын өдрийн ажлын хөлс хэвийн хөлсний 1.5 дахин, шөнийн ажлынх 1.2 дахин, нөхөн амралт олгоогүй нийтээр амрах баярын өдрийн ажлынх хэвийн хөлсний хоёр дахинаас багагүй байна. Цалин хоцроосон өдөр бүр төлөгдөөгүй дүнгийн 0.3 хувийн алданги үүснэ. Нийгмийн даатгал, татвар суутгасны дараах цэвэр цалингаас хууль ёсны суутгал ерөнхийдөө 20 хувиар хязгаарлагдана; хүүхдийн тэтгэлэг болон зөвшөөрөгдсөн олон төрлийн суутгал нийлээд 50 хувьд хүрч болно. Ажилтан ажил аюултай, илүү цаг хуулийн хязгаараас хэтэрсэн эсвэл цалин 30-аас дээш хоног хоцорсон үед нэн даруй мэдэгдэж болно. Энэ эрхийг хуулийн дагуу хэрэгжүүлсний төлөө ажилтанд сахилгын шийтгэл ногдуулж болохгүй. Жилийн амралт зургаан сар ажилласны дараа эдэлнэ. Суурь эрх нь ажлын 15 өдөр; насанд хүрээгүй болон хөгжлийн бэрхшээлтэй ажилтанд 20 өдөр байна. Ажилласан жилээс хамаарч 6-10, 11-15, 16-20, 21-25, 26-31 болон 32-оос дээш жилд тус тус 3, 5, 7, 9, 11 эсвэл 14 ажлын өдөр нэмэгдэнэ. Хэвийн бус нөхцөлд ажилласнаар 5, 7, 9, 12, 15 эсвэл 18 өдөр нэмэгдэж болно. Жилийн амралтын нэг тасралтгүй хэсэг дор хаяж ажлын 10 өдөр байна. Жирэмсний амралт 120 өдөр, ихэр хүүхэд төрүүлсэн бол 140 өдөр байна. Эцэгт дор хаяж 10 хоногийн цалинтай амралт олгоно. Хүүхэд асрах чөлөөг хүүхэд гурван нас хүрэх хүртэл авч болох ба ажилтан өмнөх эсвэл ижил төстэй ажилдаа буцаж орно. Зургаан сар хүрээгүй хүүхэдтэй, эсвэл нэг нас хүрээгүй ихэр хүүхэдтэй ажилтанд хөхүүлэх, хүүхэд асрах цалинтай завсарлага өдөрт нийт хоёр цаг; 6-12 сартай хүүхэдтэй эсвэл тусгай асаргаа шаардлагатай хүүхэдтэй бол нэг цаг байна. Жирэмсэн болон гурваас доош насны хүүхэд асарч буй ажилтныг ерөнхийдөө зөвшөөрөлгүйгээр шөнийн болон илүү цагийн ажил, томилолт, баярын өдрийн ажилд дайчлахгүй; хуульд заасан үл хамаарах нөхцөл үйлчилж болно. Монголын хөдөлмөрийн хамгаалал нь харьяалал, хэл, арьс өнгө, нас, хүйс, жирэмслэлт, эх болох байдал, хөгжлийн бэрхшээл, бэлгийн чиг баримжаа, хүйсийн баримжаа, үйлдвэрчний эвлэлийн гишүүнчлэлээр ялгаварлан гадуурхахыг хориглоно. Дарамт, хүчирхийлэл, бэлгийн дарамтыг хориглодог. Ажилтан удирдлага, үйлдвэрчний эвлэл эсвэл төрийн бус байгууллага, ажлын байрны маргаан шийдвэрлэх байгууллага, хөдөлмөрийн хяналт, Хүний эрхийн Үндэсний Комисс эсвэл шүүхэд гомдол гаргаж болно. Ажил олгогч эх хувийн үнэмлэх, паспорт, гэрчилгээг барьцаа болгон авч үлдэж болохгүй. 25-аас доошгүй ажилтантай ажил олгогч ажлын байрны дор хаяж 4 хувийг хөгжлийн бэрхшээлтэй хүнд нөөцлөх үүрэгтэй. Хөдөлмөр эрхлэх насны доод хязгаар 15; 18-аас доош насны ажилтан долоо хоногт 30 цагаас илүү ажиллахгүй, шөнийн болон илүү цагийн ажил хийхгүй. 15-18 насныхантай гурван талт гэрээ байгуулна. Албан журмын нийгмийн болон эрүүл мэндийн даатгал гар дээр авах цалинг бууруулна. Ажилтны нийгмийн даатгалын шимтгэл 9.5 хувь бөгөөд үүнд тэтгэврийн даатгал 8.5, тэтгэмжийн даатгал 0.8, ажилгүйдлийн даатгал 0.2 хувь багтана. Мэргэжлээс шалтгаалах эрсдэлээс хамаарч ажил олгогчийн шимтгэл 10.5, 11.5 эсвэл 12.5 хувь байна. 2026 онд эрүүл мэндийн даатгал 4 хувь бөгөөд ажилтан, ажил олгогч тэнцүү хуваан төлнө. Цалин хөлсний албан татвар нь ерөнхийдөө нийгмийн болон эрүүл мэндийн даатгалын шимтгэлийг хассан татвар ногдох орлогын 10 хувь. Ажилтан шимтгэлийн түүхээ шалгаж, залруулга хүсэж болно. Ажил олгогч эдгээр дүнг сар бүр суутгаж, төлж, тайлагнана. Ажилтан ажлаас гарахдаа ерөнхийдөө 30 хоногийн өмнө бичгээр мэдэгдэнэ; талууд эрт гарах өдөр тохиролцож болно. Ажил олгогч байгууллага татан буугдах эсвэл ажлын байр цомхотгох, сануулга болон боломжит сайжруулах хугацааны дараа мэргэжил, ур чадвар эсвэл гүйцэтгэл хангалтгүй байх, эрүүл мэндийн шалтгаанаар ажиллах боломжгүй бөгөөд шилжүүлэх ажил олдохгүй байх, зөрчлийг давтан эсвэл ноцтой гаргах, итгэл алдсан эсвэл эд хөрөнгөтэй холбоотой үндэслэл, хуурамч мэргэшлийн баримт зэрэг шалтгаанаар гэрээг цуцалж болно. Татан буулгах, цомхотгох, мэргэшил хангалтгүй эсвэл эрүүл мэндийн шалтгаанаар ажиллах боломжгүй тохиолдолд хуулиар дор хаяж 30 хоногийн мэдэгдэл шаарддаг. Заасан үндэслэлээр олгох тэтгэмж нь 6-24 сар ажилласан бол нэг сарын үндсэн цалин, 2-5 жил бол хоёр, 5-10 жил бол гурав, 10-аас дээш жил бол дөрвөн сарын цалингаас багагүй байна. Ажил олгогч шилжүүлэн хүлээлцэхээс өмнө ажлаас чөлөөлөх шийдвэрийг бичгээр гаргаж, эцсийн цалин, нэмэгдэл хөлсийг тооцон олгож, даатгалын бүртгэлийг шинэчилнэ. Хүсэлт гаргаснаас хойш ажлын таван өдрийн дотор ажилласан тодорхойлолт олгоно. Ажлаас чөлөөлөх, гэрээ дуусах эсвэл шилжүүлэгтэй холбоотой маргааныг ерөнхийдөө 30 хоногт багтаан гаргана. Хөдөлмөрийн эрхийн бусад маргаанд ерөнхийдөө 90 хоногийн хугацаа үйлчилнэ. 20-оос доошгүй ажилтантай ажлын байр дотоод маргаан шийдвэрлэх комисстой байх ёстой; комисс асуудлыг ажлын 10 өдрийн дотор шийдвэрлэхийг зорьдог. Шүүхэд хандах боломж хэвээр байна. Ажилгүйдлийн тэтгэмж нь хөдөлмөр эрхлэлтийн өөрийнх нь хүрээнд бус, ажилгүйдлийн даатгалын тогтолцоонд хамаарна. Ерөнхийдөө ажилгүйдлийн даатгалд нийтдээ дор хаяж 24 сар шимтгэл төлсөн, үүнээс бүртгүүлэхийн өмнөх есөн сар тасралтгүй шимтгэл төлсөн, мөн идэвхтэй ажил хайж буй байх шаардлагатай. Малчин, малчны туслах, өрхийн ажил нь орон нутагт чухал хөдөлмөр эрхлэлтийн хэлбэрүүд юм. Хөдөлмөрийн стандарт малчны туслах, гэр цэвэрлэгчид ерөнхийдөө үйлчилнэ; сайн дурын даатгалын зохицуулалт байж болно. Малчны туслахын цалингийн бэлэн бусаар олгох хэсэг 30 хувиас хэтрэхгүй. Тохиролцоогүй бол амралтын болон баярын өдрүүдэд ажлын байранд амьдрахыг шаардахгүй. Уул уурхайн ээлж, зайнаас ажиллах, залуучууд болон мэргэжлийн боловсролын замнал, хөгжлийн бэрхшээлтэй хүний хүртээмж, эмэгтэйчүүдийн хөдөлмөр эрхлэлт, ахмад ажилтны хүртээмж зэрэг нь бодит ялгааг бий болгодог. Албан гэрээний нөхцөл, цалингийн бүртгэл, даатгалын бүртгэл болон хариуцсан орон нутгийн үйлчилгээг хөдөлмөрийн ерөнхий дүрмээс тусад нь шалгах хэрэгтэй.