Монгол Улсын хөдөлмөрийн эрх зүй

Монгол Улсын шинэчилсэн Хөдөлмөрийн тухай хууль нь хөдөлмөрийн гэрээгээр ажиллах үндсэн зохицуулалт бөгөөд ажил Монгол Улсад хийгдэх, эсвэл талууд харилцан Монголын хуулийг дагахаар тохирсон үед мөн үйлчилнэ. Энэ тогтолцоо мэргэжлийн аюулгүй байдал, хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ, нийгмийн даатгалын хуультай хамт ажилладаг. Хөдөлмөрийн тухай хуулийн англи хувилбар албан бус; заавал дагаж мөрдөх тайлбарт монгол эхийг баримтална. Төрийн албаны дүрэм тусдаа үйлчилж, холбогдох тохиолдолд Хөдөлмөрийн тухай хууль нэмэлтээр үйлчилнэ. Эрх зүйн эрэмбэд Хөдөлмөрийн тухай хууль нь бусад хууль, захиргааны акт, салбарын болон салбар дундын хамтын хэлэлцээ, хамтын гэрээ, хөдөлмөрийн гэрээ, дотоод хөдөлмөрийн журмын дээгүүр ерөнхийдөө байрлана. Доод түвшний дүрэм хуулиар олгосон хамгаалалтыг хууль ёсоор хасаж болохгүй бөгөөд зөрчилтэй нөхцөлийг ажилтанд илүү таатай дүрмээр шийдвэрлэнэ. Гэр бүл, хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам, Үндэсний гурван талт хороо, орон нутгийн хөдөлмөрийн байгууллага, сум, хорооны хөдөлмөрийн ажилтан, хөдөлмөрийн улсын байцаагч, үйлдвэрчний эвлэл, Хүний эрхийн Үндэсний Комисс, хөдөлмөрийн маргаан шийдвэрлэх байгууллага, шүүх тус тус өөр үүрэгтэй. Ажилтан бодитоор ажиллаж эхэлсэн үеэс хөдөлмөрийн харилцаа ерөнхийдөө эхэлнэ. Ажил олгогч, ажилтан бичгээр гэрээ байгуулж, ажилтанд хувийг өгөх ёстой. Гэрээнд ажил, үүрэг, ажлын байр, цалин, хөдөлмөрийн нөхцөлийг тусгана. Эхэнд нь гарын үсэг зурахад хүчинтэй шалтгаан саад болсон бол ажил олгогч ажлын 10 өдрийн дотор бичгээр үйлдэнэ. Хугацаагүй гэрээ бол ердийн хэлбэр. Хугацаатай гэрээг дагалдан ажиллах, туршилт, улирлын ажил, орлон ажиллах, түр ажлын байр, эсвэл хугацаа, санхүүжилтээр хязгаарлагдсан ажил зэрэг заасан нөхцөлд байгуулна. Цагийн ажил долоо хоногт 32 цагаас хэтрэхгүй. Гэрээс болон зайнаас ажиллахыг зөвшөөрөх бөгөөд бусадтай адил хөдөлмөрийн эрхтэй. Ажил олгогч нь иргэн байх хөдөлмөрийн гэрээнд ажил, амралтын хуваарь, цалин олгох өдөр, байршлыг тусгана. Орон нутгийн хөдөлмөрийн байгууллага эсвэл сумын Засаг даргын Тамгын газар зөвлөгөө, бүртгэлийн тусламж үзүүлж болно. Малчны туслах болон өрхийн цэвэрлэгээний ажилтан бичгээр гэрээ, хэвийн амьдрах нөхцөл, хүчирхийлэл, дарамтаас ангид орчин, долоо хоногт 24 цагаас дээш тасралтгүй амралт авах ёстой бөгөөд сайн дурын нийгмийн даатгалд хамрагдах боломжтой. Малчны туслахын бэлэн бус цалин хөлс нийт цалингийн 30 хувиас хэтрэхгүй. Ердийн ажлын цаг долоо хоногт 40, өдөрт 8 цагаас хэтрэхгүй. Долоо хоногийн туйлын дээд хэмжээ 56 цаг бөгөөд илүү цаг өдөрт 4 цагаас хэтрэхгүй. Ажил олгогч цагийн бүртгэл хөтөлнө. Ажилтан ерөнхийдөө өдөрт 12 цагаас доошгүй амарч, дор хаяж нэг цаг хооллох завсарлага авна; энэ нь ихэвчлэн цалингүй. Бямба, ням эсвэл өөр хоёр дараалсан өдөр амарна. Шөнийн ажил 22:00-06:00 цагт хамаарна. Ажил олгогч ээлж эхлэхээс 48-аас доошгүй цагийн өмнө мэдэгдэж, хэвийн ээлж 8 цагаас хэтрэхгүй. Дуудлагын ажлыг 24-өөс доошгүй цагийн өмнө мэдэгдэж, сард 8 цаг хүртэл хязгаарлана; ажил олгогчийн тогтоосон байршилд хийвэл хөлсний дор хаяж 50 хувь, өөр газар хийвэл 30 хувийн нэмэгдэлтэй байна. Уул уурхай, олборлолтын ээлжид өдөрт 12 цаг хүртэл ажиллаж, 14 өдөр дараалан ажиллаад 14 өдөр амрах зохицуулалт хэрэглэж болно. Ажил олгогч энэ хуваарьтай холбоотой замын зардлыг төлнө. Илүү цагийг хуулийн онцгой байдал эсвэл зайлшгүй үндэслэлээр л зөвшөөрнө. Жирэмсэн ажилтан эсвэл гурваас доош насны хүүхэдтэй эцэг, эх зөвшөөрөөгүй бол илүү цаг ажиллахгүй. Насанд хүрээгүй хүн илүү цаг, шөнийн ажил эсвэл уул уурхайн ээлж хийхгүй. Долоо хоногийн амралтын өдөр болон баярын өдөр илүү цагаар ажиллавал дундаж цалингийн дор хаяж 1.5 дахин, шөнийн ажилд 1.2 дахин, нөхөн амралт олгоогүй баярын өдрийн ажилд хоёр дахин цалин олгоно. Жилийн амралт зургаан сар ажилласны дараа эдэлнэ. Үндсэн эрх ажлын 15 өдөр; 18 нас хүрээгүй болон хөгжлийн бэрхшээлтэй ажилтанд 20 өдөр. Ажилласан жил, хэвийн бус нөхцөлөөс хамаарч нэмэлт өдөр олгоно. Хэвийн нөхцөлд 6, 11, 16, 21, 26, 32 жил ажилласны дараах нэмэгдэл 3, 5, 7, 9, 11, 14 өдөр. Хэвийн бус нөхцөлд 5, 7, 9, 12, 15, 18 өдөр байна. Жилийн амралтын нэг тасралтгүй хэсэг дор хаяж ажлын 10 өдөр байна. Амралтын цалинг дундаж цалингаас тооцно. Яаралтай ажил саад болж амралтаа авч чадаагүй бол холбогдох дүнг 1.5 дахинаас багагүй нөхөн олгоно. Жирэмсний амралт 120 өдөр, ихэр хүүхэдтэй бол 140 өдөр. Нярай хүүхэд төрсний дараа эцэгт дор хаяж 10 хоногийн цалинтай чөлөө олгоно. Хүүхэд асрах чөлөө хүүхэд гурван нас хүрэх хүртэл үргэлжилж болно. Зургаан сар хүрээгүй хүүхэдтэй эсвэл ихэр хүүхэдтэй ажилтанд ажлын өдөрт хөхүүлэх, хүүхэд асрах завсарлага хоёр цаг; 6-12 сартай хүүхэдтэй эсвэл тусгай асаргаа шаардлагатай хүүхэдтэй бол нэг цаг байна. Жирэмсэн ажилтан эсвэл гурваас доош насны хүүхэдтэй эцэг, эхийг зөвшөөрөлгүйгээр албан томилолтод явуулж болохгүй. Ижил үнэ цэнтэй ажилд ижил цалин үйлчилнэ. Ажил олгогч цалинг ил тод тооцож, сар бүр тогтсон өдөр хоёроос доошгүй удаа олгон, цалингийн задаргаа, суутгалыг мэдэгдэнэ. Энгийн мэргэшилгүй ажлын хуулийн доод хэмжээ одоогоор сард 792,000 MNT буюу цагт 4,715 MNT; хамгийн сүүлд бүрэн баталгаажсан албан ёсны хэмжээ 2025 оны 4 дүгээр сарын 1-нээс хэрэгжсэн. Яам 2026 оны наймдугаар сарын 17-нд 1,000,000 MNT болгох санал нийтэлсэн боловч хүчин төгөлдөр акт, хэрэгжих огноог баталгаажуулаагүй тул энэ дүнд найдахаасаа өмнө мөрдөх хэмжээг шалгах хэрэгтэй. Салбарын дүрэм өндөр доод хэмжээ тогтоож болно. Ажил олгогч аюулгүй, эрүүл ахуйн шаардлага хангасан ажлын байр бүрдүүлж, эрсдэлээс сэргийлэн, мэргэжлийн аюулгүй ажиллагааны сургалт, шаардлагатай үзлэг, хувийн хамгаалах хэрэгслийн төлбөрийг хариуцна. Ажилтан эрсдэлийн мэдээлэл авах, аюултай ажлыг зогсоох, ажил олгогчид мэдэгдэх эрхтэй. Мэргэжлийн аюулгүй ажиллагааны дүрэм хувиараа хөдөлмөр эрхлэгч, иргэд хоорондын гэрээний ажилтан, дадлагажигч, хоршооны гишүүн, гадаадын болон харьяалалгүй ажилтанд мөн хамаардаг ч бодит хамгаалалт нь байдал, баримтжуулалтаас шалтгаалж өөр байж болно. Үйлдвэрлэлийн осол, мэргэжлээс шалтгаалах өвчнийг нийгмийн даатгалын тусдаа хууль зохицуулна. Осол ажиллах чадварыг дор хаяж 30 хувь алдвал тэтгэвэр авах боломж үүсэж болно. Чадвар алдалт тогтоосноос хойш ерөнхийдөө 14 хоногийн дотор хүсэлт гаргана; нийгмийн даатгалын байгууллага тэтгэврийг 20 хүртэл хоног, түр чадвар алдалтын тэтгэмжийг 14 хоног, нас барсан ажилтны ар гэрийн тэтгэмжийг 24 цагт шийдвэрлэж болно. 25-аас доошгүй ажилтантай ажил олгогч хөгжлийн бэрхшээлтэй хүнийг 4 хувийн квотоор ажиллуулах ёстой. Шаардлагатай ажлын байрыг нөхөөгүй ажил олгогч дутуу ажлын байр бүрд холбогдох сарын хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээг Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн хөдөлмөр эрхлэлтийг дэмжих санд төлнө. Харьяалал, хэл, арьс өнгө, нас, хүйс, нийгмийн болон гэрлэлтийн байдал, хөрөнгө чинээ, шашин шүтлэг, үзэл санаа, улс төрийн үзэл бодол, үйлдвэрчний эвлэлийн гишүүнчлэл, эрүүл мэнд, жирэмслэлт, эх болох байдал, бэлгийн чиг баримжаа, хүйсийн баримжаа буюу илэрхийлэл, хөгжлийн бэрхшээл, гадаад төрхөөр ялгаварлан гадуурхахыг хориглоно. Албадан хөдөлмөр, дарамт, хүчирхийлэл, бэлгийн дарамт, хүүхдийн хөдөлмөр, ажилтнаас эх баримт бичгээ барьцаанд тавихыг шаардахыг хориглодог. 15 нас хүрээгүй хүнийг ажиллуулахыг хориглоно. 13-15 насны хүүхэд хууль ёсны төлөөлөгчийн зөвшөөрөлтэй, боловсрол, эрүүл мэндэд хохиролгүй, зөвхөн хөнгөн аюулгүй ажил хийж болно. 18 нас хүрээгүй ажилтан долоо хоногт 30 цагаас илүү ажиллахгүй. Заасан ноцтой үндэслэл болон татан буулгах тохиолдлоос бусад үед ажил олгогч жирэмсэн ажилтан эсвэл гурваас доош насны хүүхэдтэй эцэг, эхийг өөрийн санаачилгаар ажлаас чөлөөлж болохгүй. Ажилтан ажил олгогчийн зөвшөөрөлгүйгээр үйлдвэрчний эвлэл байгуулах, гишүүнээр элсэх, хуралдах, хамтын хэлэлцээ хийх эрхтэй. Үйлдвэрчний эвлэл ажилтныг төлөөлөхгүй бол нийт ажилтнууд төлөөлөгч сонгож болно. Хамтын гэрээ хуульд заасан доод нөхцөлийг сайжруулж болох ч тэдгээртэй зөрчилдсөн нөхцөл хүчин төгөлдөр бус. Хамтын гэрээний хэлэлцээ ажлын 10, хамтын хэлэлцээр ажлын 15 өдрийн дотор эхлэх ёстой. Хууль ёсны ажил хаялт нь хэлэлцээ, зуучлал, арбитрын дараа, олонхийн өргөн дэмжсэн санал авч, ерөнхийдөө ажлын таван өдрийн өмнө бичгээр мэдэгдэх шаардлагатай. Нийгэмд зайлшгүй хэрэгтэй үйлчилгээнд ажил хаялтыг хязгаарлаж болно. Хууль ёсны ажил хаясан ажилтныг ажил олгогч ажлаас чөлөөлөх эсвэл сахилгын шийтгэл ногдуулах эрхгүй. Ашиг сонирхлын маргаан ихэвчлэн тохиролцоо, хөдөлмөрийн зуучлагч, хөдөлмөрийн арбитрын дарааллаар шийдвэрлэгдэнэ. Зуучлагчийн саналыг ажил олгогч ажлын гурван өдөрт хариулна. Зуучлал ажлын таван өдөр үргэлжилж, нэг удаа дахин тав хүртэл хоногоор сунгаж болно. Гурван арбитрчтай арбитрыг ажлын гурван өдөрт байгуулж, ажлын 10 өдөрт шийднэ; ажлын тав хүртэл өдрөөр сунгах боломжтой. Зуучлал, арбитрын явцад ажил хаях, ажил олгогч ажил зогсоохыг хориглоно. Эрхийн маргааныг ажил олгогчийн түвшний комисс эсвэл сум, дүүргийн гурван талт хороонд шилжүүлж болно. Ажлаас чөлөөлөх, гэрээ дуусах, шилжүүлэх, ээлжийн хуваарь өөрчлөхтэй холбоотой сорилтыг ерөнхийдөө 30 хоногт, хөдөлмөрийн эрхийн бусад маргааныг 90 хоногт багтаана. Эрүүл мэндийн хохирлын нөхөн төлбөр, хууль бус ажлаас чөлөөлөх, гэрээ дуусах, шилжүүлэг, ээлжийн шийдвэртэй холбоотой асуудлыг шүүх шийдвэрлэнэ. Ажилтан талууд эрт гарах өдөр тохироогүй бол 30 хоногийн өмнө бичгээр мэдэгдэж ажлаас гарч болно. Ажил олгогч байгууллага татан буугдах эсвэл орон тоо цомхотгох, сануулга болон бодит сайжруулах хугацааны дараах мэргэшил, гүйцэтгэлийн хангалтгүй байдал, эмчээр тогтоогдсон чадваргүй байдал ба тохирох шилжүүлэх ажилгүй байх, сахилгын зөрчлийг давтан эсвэл ноцтой гаргах, итгэл алдсан байдал, хуурамч мэргэшлийн баримт зэрэг үндэслэлээр цуцалж болно. Олноор ажлаас чөлөөлөхөд мэдэгдэл, хэлэлцээ шаардагдах бөгөөд ажлаас чөлөөлөх нь мэдэгдлээс хойш дор хаяж 30 хоногийн дараа болно. Хуулиар тогтоосон тэтгэмж нь 6-24 сар ажилласан бол нэг, 2-5 жил бол хоёр, 5-10 жил бол гурав, 10-аас дээш жил бол дөрвөн сарын үндсэн цалингаас багагүй; хууль эсвэл хамтын гэрээнд илүү дүн заасан байж болно. Хүсэлт гаргавал ажил олгогч ажлын таван өдрийн дотор тодорхойлолт өгнө. Хөдөлмөрийн улсын байцаагч урьдчилан мэдэгдэлгүйгээр ажлын байранд нэвтрэх, баримт бичгийн хуулбар авах, хүнээс ярилцлага авах, залруулах арга хэмжээ шаардах, нөхөн төлбөрийн арга хэмжээ авахыг даалгах, амь нас, эрүүл мэндэд аюултай ажлыг зогсоох эрхтэй. Ажилтан, үйлдвэрчний эвлэл гомдол гаргаж болох бөгөөд гомдол гаргагчийн нэрийг нууцалж болно. Практик баримтын бүрдэлд гэрээ, цалингийн баримт, цагийн бүртгэл, амралтын хүсэлт, сануулга, ажлаас чөлөөлөх мэдэгдэл, ажлын байрны зурвас, эмнэлгийн болон аюулгүй байдлын баримт багтана. Эдгээр баримт нь цалин, ажлын цаг, аюулгүй байдал, ялгаварлан гадуурхалт, төлөөлөл, ажлаас чөлөөлөх маргааныг ялган, хамаарах хууль ёсны хугацааг хадгалахад тусална.