Biznesi në Mal të Zi

Sipërmarrësi i vetëpunësuar, i quajtur preduzetnik, është person fizik që ushtron veprimtari në emrin e vet dhe përgjigjet me të gjithë pasurinë e tij. Shoqëria me përgjegjësi të kufizuar, e quajtur DOO, është person juridik më vete dhe mund të krijohet me kapital minimal prej 1 EUR. Format e tjera përfshijnë AD, OD, KD, degën e një shoqërie të huaj dhe format më të reja SE dhe EEIG sipas ndryshimeve në Ligjin për Shoqëritë që zbatohen plotësisht nga 1 janari 2026. Forma e përshtatshme varet nga përgjegjësia, pronësia, drejtimi, financimi dhe veprimtaria e planifikuar. Dosja e regjistrimit zakonisht përcakton formën ligjore, veprimtarinë kryesore sipas klasifikimit kombëtar të veprimtarive, selinë e regjistruar, aktin e themelimit ose statutin dhe personat e autorizuar për të përfaqësuar biznesin. Regjistri Qendror i Subjekteve të Biznesit, i njohur si CRPS, funksionon në kuadër të Poreska uprava. Regjistrimi i një shoqërie krijon personalitetin e saj juridik dhe lidhet me regjistrimin e përgjithshëm tatimor dhe numrin e identifikimit tatimor, të njohur si PIB. Sistemet eFirma dhe IRMS mbështesin themelimin, ndryshimet dhe lëshimin e ekstrakteve e vërtetimeve. Që nga viti 2026, themelimi elektronik mbulon edhe shoqëritë e reja, pjesët e shoqërive dhe themeluesit e huaj jorezidentë, me identifikim me video dhe dokumente elektronike të disponueshme në procesin përkatës. Aplikimi për DOO mund të kërkojë aktin e themelimit, statutin, miratimin e bordit kur zbatohet dhe dëshminë e pagesës. Një preduzetnik zakonisht paraqet dokument identifikimi ose pasaportë, aplikimin dhe tarifat e kërkuara. Personat e huaj pa regjistrim në IRMS mund të kenë nevojë së pari për regjistrim paraprak pranë Poreska uprava përmes evidencijastranacaulIRMS@tax.gov.me dhe paraqitjen e pasaportës ose lejes së qëndrimit apo punës përpara përfundimit të regjistrimit në CRPS ose në portal. Afati për vendimmarrje është deri në pesë ditë pune për themeluesit vendas dhe deri në dhjetë ditë pune në rastet e tjera; në praktikë procesi mund të jetë më i shpejtë, shpesh një ose dy ditë pune. Kostot zyrtare të regjistrimit nuk paraqiten në mënyrë të njëtrajtshme në burimet publike dhe mund të ndryshojnë gjatë kalimit te sistemi elektronik. Një informacion i Qendrës së Shërbimeve Publike rendit 5 EUR për Poreska uprava dhe 3 EUR për Službeni list për një DOO, ndërsa një informacion në Biznis.gov.me rendit 10 EUR për regjistrimin e preduzetnik dhe 12 EUR për publikimin. Para paraqitjes, konfirmoni tarifat aktuale të CRPS dhe IRMS. Shërbimet noteriale, llogaria bankare, kontabiliteti, programi fiskal dhe licencat specifike të sektorit mund t’i shtohen shumës totale. Gjatë veprimtarisë, biznesi regjistron ndryshimet pranë CRPS, mban informacionin e kërkuar për shoqërinë dhe pronësinë, përgatit pasqyrat financiare dhe dorëzon deklaratat tatimore përmes IRMS ose Poreska uprava. Shoqëritë si DOO dhe AD zakonisht kanë detyrimin të regjistrojnë pronarët e tyre realë; preduzetnik përjashtohet nga ky detyrim regjistrimi. Regjistrimet dhe ndryshimet për pronarët realë kryhen përmes eFirma ose IRMS brenda afatit përkatës tetëditor dhe pa tarifë. Fiskalizimi mbulon shitjet me para në dorë dhe pa para në dorë të mallrave dhe shërbimeve, përfshirë lëshimin e kuponit fiskal përmes konfigurimit përkatës ROF ose SEP. Normat e tatimit mbi vlerën e shtuar përfshijnë normën standarde 21%, normën e reduktuar 7% dhe normën zero, por pragjet e regjistrimit dhe përjashtimet duhen verifikuar veçmas. Tatimi mbi të ardhurat e shoqërive është 9%. Tatimi minimal global prej 15% zbatohet vetëm për grupet ndërkombëtare dhe grupet e mëdha kombëtare që plotësojnë pragun prej 750 milionë EUR të të ardhurave të konsoliduara. Programet e mbështetjes publikohen nga Ministarstvo ekonomskog razvoja përmes biznis.gov.me/Programi, ndërsa aplikimet bëhen përmes programi.gov.me kur ka thirrje të hapur. Programi i vitit 2026 mbulonte kapacitetet e prodhimit ushqimor dhe metalurgjik, si dhe sipërmarrjen e grave, por afati i tij i 20 korrikut 2026 ka kaluar. Grantet, rimbursimet, subvencionet dhe trajnimet varen nga kushtet e secilës thirrje dhe nuk japin të drejtë automatike. Ndryshimet e pronësisë ose drejtimit, transferimet e pjesëve ose aksioneve, ndryshimet e statusit, bashkimet dhe ndarjet regjistrohen përmes CRPS dhe mund të sjellin edhe pasoja tatimore. Sipas udhëzimit përkatës të Poreska uprava, transferimi i aksioneve mund të shkaktojë tatim 15% mbi fitimet kapitale për një person fizik. Likuidimi vullnetar përdor një vendim, njoftime në CRPS dhe Službeni list, emërimin e likuiduesit, mbrojtjen e kreditorëve, shlyerjen e detyrimeve dhe çregjistrimin. Procedurat e paaftësisë paguese shqyrtohen nga Privredni sud Crne Gore përmes falimentimit ose riorganizimit. Paaftësia e përhershme për të paguar ose mbingarkesa me borxhe mund të justifikojë nisjen e procedurave; mosshlyerja për 45 ditë pas maturimit, së bashku me ndërprerjen e plotë të pagesave për 30 ditë radhazi, është një tregues në kuadrin e hulumtuar. Një biznes me borxhe nuk mund të largohet thjesht nga regjistri pa i trajtuar ato. Regjistrimi i punonjësve dhe çështjet e ligjit të punës i përkasin kuadrit të punësimit, ndërsa bankat ofrojnë infrastrukturë për llogaritë dhe pagesat, jo një proces të veçantë regjistrimi biznesi. Për një veprimtari të caktuar mund të kërkohen miratime shtesë nga autoriteti profesional ose vendor përgjegjës.