E drejta civile në Mal të Zi

Burimet kryesore përfshijnë Zakon o obligacionim odnosima për kontratat dhe përgjegjësinë, Zakon o svojinsko-pravnim odnosima për pronësinë dhe të drejtat e tjera mbi pronën, Porodični zakon për çështjet familjare, Zakon o nasljeđivanju për trashëgiminë dhe ligje të veçanta për gjykimin civil, procedurat jashtëkontestimore, përmbarimin dhe punën noteriale. Rregullat kombëtare të së drejtës civile zakonisht zbatohen në të gjithë Malin e Zi, ndërsa kompetenca territoriale e gjykatës, organizimi i zyrave dhe praktikat e regjistrave mund të ndryshojnë lokalisht. Ministria e Drejtësisë mbikëqyr politikat dhe institucionet përkatëse ligjore, por gjykata ose autoriteti kompetent varet nga çështja dhe vendndodhja e saj. Personat fizikë dhe juridikë mund të kenë të drejta e detyrime, të lidhin kontrata dhe të marrin pjesë në procedura. Zotësia juridike, përfaqësimi, kujdestaria dhe zotësia procedurale mund të varen nga mosha, statusi dhe veprimi konkret. Çështjet e fëmijëve dhe kujdestarisë zakonisht përfshijnë Porodični zakon, Zakon o vanparničnom postupku dhe Qendrën kompetente për Punë Sociale. Shoqëritë dhe organizatat e tjera përdorin Regjistrin Qendror të Subjekteve të Biznesit, i njohur si CRPS, dhe eFirma për regjistrim e paraqitje të lidhura. Personat e huaj mund të kenë të drejta sipas ligjit malazez dhe traktateve ndërkombëtare të zbatueshme. Avokatët, përkthyesit, noterët dhe tarifat gjyqësore mund t’i shtojnë kostot; palët duhet të ruajnë dokumentet dhe të respektojnë afatet procedurale. Kontratat bëhen detyruese, përmbushen, ndryshohen ose përfundojnë sipas transaksionit dhe Zakon o obligacionim odnosima. Kërkesat civile mund të lidhen me mospërmbushjen, zgjidhjen e kontratës, dëmshpërblimin, pasurimin e padrejtë, që do të thotë mbajtje e një përfitimi pa bazë të vlefshme ligjore, ose dëmin jashtëkontraktor. Afatet e parashkrimit varen nga lloji i kërkesës. Forma noteriale kërkohet vetëm për transaksionet e përcaktuara me ligj. Një marrëveshje joformale nuk mund të zëvendësojë në mënyrë të sigurt formën e kërkuar ose regjistrimin e nevojshëm për krijimin apo transferimin e një të drejte mbi pasuri të paluajtshme. E drejta e pronësisë mbulon pronësinë, posedimin, bashkëpronësinë, servitutet, që janë të drejta për të përdorur një pronë tjetër për qëllim të përcaktuar, të drejtat e garancisë dhe fitimin, transferimin ose mbrojtjen e pronës. Për tokën dhe ndërtesat, Administrata e Pasurive të Paluajtshme, regjistri kadastral, List nepokretnosti, eKatastar dhe Geoportal japin informacion kyç për regjistrimin dhe pronën. Noteri mund t’i dorëzojë dokumentet elektronikisht kur procedura e lejon. Blerësi duhet të kontrollojë pronësinë, barrët, të drejtat e bashkëpronarëve dhe të drejtat e mundshme bashkëshortore përpara nënshkrimit ose pagesës. Vendimi i regjistrit është çështje administrative, ndërsa mosmarrëveshja për titullin ose pronësinë bazë është çështje civile për gjykatën kompetente. E drejta familjare mbulon martesën, divorcin, marrëdhëniet prind-fëmijë, birësimin, kujdestarinë, mbajtjen financiare dhe pasurinë familjare. Gjykata kompetente dhe Qendra për Punë Sociale mund të kenë role të ndryshme, ndërsa interesi më i mirë i fëmijës udhëheq vendimet që lidhen me fëmijët. Bashkësitë e jetës të së njëjtës gjini rregullohen me ligj të veçantë dhe nuk duhen trajtuar si identike me rregullat e përgjithshme të martesës. E drejta trashëgimore mbulon trashëgiminë ligjore, testamentet, të drejtat e trashëgimtarëve të detyrueshëm, pranimin ose heqjen dorë nga trashëgimia, borxhet e pasurisë trashëgimore dhe marrëdhënien mes trashëgimisë dhe marrëveshjeve të mbajtjes së përjetshme. Ostavinski postupak, që do të thotë procedurë për pasurinë trashëgimore, trajtohet nga gjykata kompetente dhe shpesh i besohet noterit; Notarska Komora Crne Gore mban Regjistrin e Testamenteve. Përgjegjësia civile mund të lindë nga kontrata ose nga dëmi i paligjshëm jashtë kontratës. Paditësit zakonisht i duhen prova për dëmin, lidhjen shkakësore dhe bazën ligjore të kërkesës. Kontratat, faturat, të dhënat mjekësore, fotografitë, raportet teknike dhe korrespondenca mund të jenë relevante. Dëmshpërblimi civil mund të ekzistojë krahas çështjes penale ose administrative, por ndjekja dhe ndëshkimi penal i përkasin fushave të tjera të së drejtës. Procesi i zakonshëm gjyqësor civil përdor Zakon o parničnom postupku. Zakon o vanparničnom postupku mbulon çështjet e statusit, familjes, pasurisë trashëgimore dhe çështje të tjera pa mosmarrëveshje tradicionale mes palëve kundërshtare. Sistemi gjyqësor përfshin gjykatat themelore, gjykatat e larta, Privredni sud, Gjykatën e Apelit dhe Gjykatën Supreme, por juridiksioni dhe kompetenca territoriale varen nga kërkesa. Palët kanë qasje në gjykatë, barazi të armëve, shqyrtim publik dhe të paanshëm dhe gjykim brenda një kohe të arsyeshme. Tarifat gjyqësore ndjekin tarifën e zbatueshme dhe pala humbëse mund të detyrohet të mbulojë disa shpenzime. Mali i Zi nuk kërkon në përgjithësi avokat për çdo kërkesë civile, ndonëse përfaqësimi profesional mund të ndihmojë kur faktet, provat ose mjetet juridike janë të ndërlikuara. Ndërmjetësimi është proces vullnetar zgjidhjeje ku një ndërmjetës i trajnuar i ndihmon palët të negociojnë pa imponuar vendim. Qendra për Zgjidhjen Alternative të Mosmarrëveshjeve ofron rrugën përkatëse, ndërsa efekti ligjor dhe zbatueshmëria e marrëveshjes varen nga forma e saj dhe procedura e përdorur. Licenca e ndërmjetësit lëshohet nga Ministria e Drejtësisë për pesë vjet; aplikimi për licencë është pa tarifë dhe synimi për vendimmarrje është 15 ditë. Ndërmjetësimi mund të ulë kohën dhe kostot kur palët duan marrëveshje, por nuk zëvendëson urdhrin e kërkuar gjyqësor, formën e detyrueshme ose regjistrimin. Përmbarimi sipas Zakon o izvršenju i obezbjeđenju zakonisht kërkon titull përmbarimor. Javni izvršitelj, që do të thotë përmbarues publik, ose gjykata merret me përmbarimin, sipas masës së rezervuar me ligj. Masat mund të prekin llogaritë bankare, pagat, pasurinë e luajtshme ose të paluajtshme, detyrimet e dorëzimit ose të drejtat e garancisë. Zbatohen kundërshtime, mjete juridike dhe përjashtime, ndërsa borxhi mund të rritet nga interesi, tarifat dhe shpenzimet e përmbarimit. Zbatohet ligji i miratuar dhe tarifat aktuale; ndryshimet e raportuara si projekt nuk e ndryshojnë rregullin derisa të miratohen. Aplikantët që kualifikohen mund të kërkojnë ndihmë juridike falas përmes shërbimit përkatës pranë gjykatës themelore në vendbanimin ose qëndrimin e tyre. Mund të kualifikohen personat me të ardhura të ulëta, fëmijët pa përkujdesje prindërore, personat me aftësi të kufizuara, viktimat e dhunës në familje ose trafikimit dhe personat e huaj ose pa shtetësi që plotësojnë kushtet, në varësi të provave të kërkuara. Ndihma mund të mbulojë këshillën juridike, hartimin e dokumenteve, përfaqësimin, ndërmjetësimin, procedurat e përmbarimit publik dhe kostot gjyqësore. Dokumentet në gjuhë të huaj mund të kërkojnë përkthyes gjyqësor të certifikuar, ndërsa kopjet e certifikuara, apostila ose legalizimi varen nga dokumenti dhe përdorimi i synuar. Tarifat aktuale të gjykatës, noterit, përkthyesit, regjistrit dhe përmbarimit duhen kontrolluar përpara veprimit.