Državno uređenje Crne Gore

Ustav Crne Gore određuje zemlju kao jedinstvenu i nedjeljivu državu. Potvrđeni i objavljeni međunarodni ugovori i opšteprihvaćena pravila međunarodnog prava dio su unutrašnjeg pravnog poretka, imaju prvenstvo nad domaćim zakonodavstvom i mogu se neposredno primjenjivati. Svi su dužni da poštuju Ustav i zakone i plaćaju poreze i dažbine utvrđene zakonom. Građani ostvaruju suverenost neposredno i preko izabranih predstavnika; stranci i građani imaju prava i obaveze propisane primjenjivim zakonom, dok učešće stranaca u lokalnoj samoupravi zavisi od zakona. Skupština Crne Gore ima 81 poslanika koji se biraju na četiri godine. Donosi ustavne promjene i zakone, usvaja državni budžet i završni račun, razvojne i prostorne planove i strategije nacionalne bezbjednosti i odbrane, nadzire Vojsku i službe bezbjednosti, potvrđuje međunarodne ugovore, odlučuje o državnom zaduživanju i zajmovima i bira ili razrješava Vladu. Skupština bira i sudije Ustavnog suda, vrhovnog državnog tužioca, Zaštitnika ljudskih prava i sloboda, rukovodstvo Centralne banke i Senat Državne revizorske institucije. Redovna zasijedanja obično traju od marta do jula i od oktobra do decembra. Šest hiljada birača može podnijeti građansku zakonodavnu inicijativu. Pravila o referendumu prvenstveno pripadaju oblasti izbora; predlog za referendum može, prema ustavnom okviru, podnijeti najmanje 10% biračkog tijela. Predsjednik Crne Gore bira se neposredno, tajnim glasanjem, na pet godina i može imati najviše dva mandata. Predsjednik predstavlja državu, proglašava zakone, raspisuje parlamentarne izbore, predlaže mandatara za sastav Vlade i kandidate za Ustavni sud, predlaže Zaštitnika, imenuje ambasadore na predlog Vlade nakon mišljenja nadležnog skupštinskog odbora i komanduje Vojskom preko Savjeta za odbranu i bezbjednost. Taj savjet čine predsjednik, predsjednik Skupštine i predsjednik Vlade, a njime predsjedava predsjednik države. Vlada se sastoji od predsjednika Vlade, najmanje jednog potpredsjednika Vlade i ministara. Vodi unutrašnju i vanjsku politiku, izvršava zakone, donosi podzakonske akte i predlaže budžet, završni račun, razvojne i prostorne planove i strategije nacionalne bezbjednosti i odbrane. Istražena struktura 44. Vlade obuhvata sedam potpredsjednika Vlade, 25 ministarstava i dva ministra bez portfelja. Generalni sekretarijat koordinira rad Vlade, strateško planiranje, usklađivanje s pravnom tekovinom Evropske unije i informisanje javnosti. Državnu upravu čine ministarstva i drugi organi uprave. Zakon ili uredba Vlade mogu povjeriti neke javne poslove lokalnoj samoupravi ili drugom pravnom licu. Ministarstvo javne uprave pokriva reformu uprave, državnu službu, digitalnu transformaciju, elektronsku upravu, elektronsku identifikaciju, usluge povjerenja, otvorene podatke, elektronsku demokratiju, javne konsultacije, elektronske peticije i pristupačnost. Upravna inspekcija nadzire državnu i lokalnu upravu, upravne postupke, obaveze državnih službenika i dužnosti prema građanima, uključujući zabranu diskriminacije. Pritužba u vezi s državnim službenikom prvo se može podnijeti rukovodiocu organa; ako se traži pisani odgovor, rok za njega je 15 dana. Žalba u prvostepenom upravnom postupku podnosi se organu koji je donio rješenje. Protiv odluke Vlade za koju nije dozvoljena upravna žalba može se pokrenuti upravni spor. Crna Gora ima 25 jedinica lokalne samouprave: glavni grad Podgoricu, Prijestonicu Cetinje i opštine Andrijevica, Bar, Berane, Bijelo Polje, Budva, Gusinje, Danilovgrad, Žabljak, Kolašin, Kotor, Mojkovac, Nikšić, Petnjica, Plav, Pljevlja, Plužine, Rožaje, Tivat, Tuzi, Herceg Novi, Šavnik, Ulcinj i Zeta. Opština je pravno lice s izabranom skupštinom opštine i predsjednikom opštine ili gradonačelnikom, službama uprave, sopstvenom imovinom i budžetom, vlastitim prihodima i pristupom državnoj imovini. Opštine obavljaju poslove iz sopstvene nadležnosti, dok se lokalno finansiranje, fiskalno ujednačavanje i namjenski grantovi uređuju zasebno. Vlada može razriješiti lokalni organ tek nakon više od šest mjeseci neobavljanja poslova. Skupštine opština donose lokalna planska dokumenta. Sudsku vlast čine samostalni i nezavisni sudovi. Mreža redovnih sudova obuhvata Vrhovni sud, Apelacioni sud, Upravni sud, Privredni sud, više sudove i osnovne sudove. Sudski savjet bira i razrješava sudije i predsjednike sudova, utvrđuje broj sudija, postupa po pritužbama i pitanjima imuniteta i predlaže sredstva za sudove. Državno tužilaštvo je jedinstven i samostalan organ koji obuhvata Vrhovno, Specijalno, viša i osnovna državna tužilaštva. Tužilački savjet upravlja tužilačkim sistemom. Specijalno državno tužilaštvo postupa u predmetima organizovanog kriminala, korupcije na visokom nivou, pranja novca, terorizma i ratnih zločina. Ustavni sud je posebna ustavna institucija sa sedam sudija, koje imaju mandat od devet godina. Ocjenjuje saglasnost zakona i drugih akata s Ustavom i primjenjivim međunarodnim ugovorima, rješava sukobe nadležnosti i određene ustavne žalbe i može ispitivati navodne povrede Ustava od strane predsjednika. Ustavnoj žalbi obično prethodi iscrpljivanje djelotvornih pravnih sredstava. Svako može podnijeti inicijativu za ocjenu ustavnosti. Odluke Ustavnog suda objavljuju se, uglavnom su obavezujuće i izvršne. Izborni sporovi i sporovi u vezi s referendumom prvenstveno pripadaju oblasti izbora. Nezavisni nadzor obuhvata Zaštitnika ljudskih prava i sloboda, koji se uobičajeno naziva Ombudsmanom, Državnu revizorsku instituciju i Agenciju za sprečavanje korupcije. Ombudsman ima mandat od šest godina i prima pritužbe na državne organe, lokalnu upravu, lokalne organe, javne službe i organe koji vrše javna ovlašćenja. Njegov rad obuhvata ljudska prava, sprečavanje torture, diskriminaciju, prava djece, ranjive grupe i rodnu ravnopravnost. Državna revizorska institucija sprovodi vrhovnu reviziju zakonitosti i uspješnosti upravljanja državnom imovinom, obavezama, budžetima, subjektima koji se finansiraju iz javnih sredstava i državnom svojinom, te godišnje izvještava Skupštinu. Agencija za sprečavanje korupcije bavi se sukobom interesa, poklonima, sponzorstvima, donacijama, prihodima i imovinskim kartonima, planovima integriteta, zaštitom zviždača i javnog interesa, nadzorom lobiranja i povezanim upravnim ili prekršajnim postupcima. Javni prihodi potiču od poreza, dažbina i drugih zakonom dopuštenih izvora; porezi i dažbine mogu se uvesti samo zakonom. Centralna banka je nezavisna i štiti monetarnu i finansijsku stabilnost i bankarski sistem. Ministarstvo finansija prijavilo je opšti državni dug od 5.133,5 miliona EUR, odnosno 59,9% bruto domaćeg proizvoda, na dan 31. marta 2026. Neto dug iznosio je 4.483 miliona EUR, odnosno 52,3% bruto domaćeg proizvoda, dok je dug lokalnih samouprava iznosio 27,5 miliona EUR, odnosno 0,3%. Fiskalne smjernice za period 2026–2029. određuju prihode za 2026. u iznosu od 3,5768 milijardi EUR i gornju granicu rashoda od 3,158 milijardi EUR, uz projektovani deficit od 3,7% bruto domaćeg proizvoda. Projekcija duga smanjuje se sa 68,0% bruto domaćeg proizvoda u 2026. na 59,9% u 2029; to su zvanični pokazatelji i projekcije, a ne univerzalni trošak koji se naplaćuje svakom stanovniku. Crna Gora štiti slobodu izražavanja i štampe i zabranjuje cenzuru. Mediji se mogu osnovati registracijom. Medijski okvir obuhvata Zakon o medijima, zakon kojim se uređuje javni emiter Radio i Televizija Crne Gore (RTCG) i Zakon o elektronskim medijima. Podaci o vlasništvu, javnom finansiranju i oglašavanju podliježu pravilima transparentnosti. Fizička i pravna lica mogu tražiti pristup informacijama od javnog značaja bez navođenja razloga. Zahtjevi se mogu podnijeti putem elektronskih usluga, poštom, elektronskom poštom ili usmeno na zapisnik i treba da navedu traženu informaciju, željeni način pristupa i podnosioca. Naknada zavisi od usluge; dostupni podaci ne utvrđuju jedinstvenu državnu naknadu. Bezbjednosni sistem obuhvata Ministarstvo odbrane, Vojsku, Ministarstvo unutrašnjih poslova i Upravu policije, Agenciju za nacionalnu bezbjednost, Savjet za nacionalnu bezbjednost, Agenciju za sajber bezbjednost i Vladin tim za odgovor na računarske incidente, poznat kao CIRT. Vojska brani nezavisnost, suverenost i teritoriju Crne Gore, a Crna Gora može učestvovati u međunarodnim snagama. Za Vojsku i službe bezbjednosti važi demokratska i civilna kontrola. Ustavna vanredna situacija može biti povezana s velikom prirodnom nepogodom, tehničkom ili ekološkom nesrećom, epidemijom, ozbiljnim narušavanjem javnog reda ili prijetnjom ustavnom poretku. Zakoni i propisi obično stupaju na snagu osmog dana od objavljivanja, osim ako je opravdano da stupe na snagu ranije. Predsjednik obično ima sedam dana da proglasi zakon, odnosno tri dana u hitnom postupku, a predlog mandatara za sastav Vlade mora se podnijeti u roku od 30 dana nakon konstituisanja Skupštine.