Svakodnevno okruženje u Crnoj Gori

Kvalitet svakodnevnog okruženja u velikoj mjeri zavisi od opštine, naselja i godišnjeg doba. Primorska i urbana područja mogu biti izložena sezonskom pritisku turizma, promjenama stanovništva i pritisku gradnje, dok planinski i sjeverni krajevi često imaju drugačiju infrastrukturu i usluge. Ne postoji pouzdano mjerilo za cijelu državu o kvalitetu životnog okruženja, pristupu zelenim površinama, izloženosti buci, pouzdanosti usluga, rokovima reagovanja opština ili univerzalnim troškovima. Opštine, komunalni pružaoci usluga i inspekcijski organi obavljaju veći dio praktičnog posla. Ministarstvo ekologije, održivog razvoja i razvoja sjevera, Agencija za zaštitu prirode i životne sredine (EPA; Agencija za zaštitu prirode i životne sredine), Ministarstvo prostornog planiranja, urbanizma i državne imovine, Uprava za vode, Zavod za hidrometeorologiju i seizmologiju i Direktorat za zaštitu i spašavanje Ministarstva unutrašnjih poslova imaju različite nadležnosti. U Crnoj Gori ne postoji jedinstveni organ za sva pitanja svakodnevnog okruženja. Javno vodosnabdijevanje, otpadne vode, atmosferska odvodnja, komunalni otpad, sakupljanje i odlaganje otpada, javna rasvjeta, opštinski putevi, biciklističke staze i javni toaleti uglavnom su odgovornost opštine ili pružaoca usluge. Dostupnost, priključenje, pouzdanost, održavanje i naknade zavise od mjesta i pružaoca. Popis stanovništva i domaćinstava iz 2023. Zavoda za statistiku Crne Gore (MONSTAT) pruža podatke o domaćinstvima, stanovima i instalacijama, ali ne garantuje kvalitet usluga na nivou države. Prostorni razvoj usmjeravaju dokumenta kao što su prostorni plan, urbanistički plan i druga planska dokumenta, zajedno s urbanističko-tehničkim uslovima. Pravila o buci utvrđena su Zakonom o zaštiti od buke u životnoj sredini. Buka može poticati od saobraćaja, industrije, gradilišta ili ugostiteljskih objekata. EPA izdaje dozvole za mjerenje buke i priprema ili podržava strateške karte buke i proračune nivoa buke. Pritužba se, zavisno od izvora i postupka, može uputiti pružaocu usluge, opštini, nadležnoj inspekciji ili EPA-i. Formalna pravila postoje, ali nadzor i njihovo sprovođenje mogu se lokalno razlikovati. Podaci o kvalitetu vazduha odnose se na konkretnu mjernu stanicu i vrijeme, a ne na jedinstvenu ocjenu cijele države. Mreža EPA-e mjeri zagađujuće materije, uključujući azot-dioksid, sumpor-dioksid, ozon, ugljen-monoksid, PM10 i PM2,5; neka mjerenja obuhvataju i teške metale i benzo[a]piren. Izvještaj za 2024. obuhvatio je devet fiksnih stanica. Zimske temperaturne inverzije, grijanje domaćinstava i požari mogu izazvati kratkotrajne skokove, pa su aktuelna mjerenja na Vazduh.me i arhiva stanice korisniji od opšte tvrdnje o kvalitetu vazduha u cijeloj Crnoj Gori. Parkovi, gradsko zelenilo i drugi javni otvoreni prostori planiraju se i održavaju lokalno. Pristup, održavanje, osvijetljenost, pristupačnost i bezbjednost razlikuju se među opštinama. Zaštićena područja, ekosistemi i vrste prvenstveno pripadaju informacijama o prirodi; ova tema o okruženju bavi se njihovim svakodnevnim prostornim uticajima i uslovima pristupa. Pitanja zgrada, stambenih jedinica i zakupa pripadaju stanovanju, dok mobilnost i rad mreža pripadaju saobraćaju. Nadležnosti u vezi s vodom su podijeljene. Opštine i komunalna preduzeća upravljaju vodosnabdijevanjem, kanalizacijom i otpadnim vodama, dok Uprava za vode i EPA obavljaju propisane poslove upravljanja vodama, monitoringa i izdavanja dozvola. Dozvole za korišćenje voda, koncesije i ograničenja formalni su instrumenti, a izloženost suši ili poplavi zavisi od sliva i opštine. Kvalitet vode za kupanje na javnim plažama prati se u okviru sistema javnih plaža. Monitoringom je 2023. obuhvaćeno 109 lokacija na obali, uz uzorkovanje uglavnom svakih 15 dana od juna do oktobra. Analize obuhvataju bakterije Escherichia coli i intestinalne enterokoke, a voda se svrstava u kategorije odlična, dobra, zadovoljavajuća ili loša. Planiranje bezbjednosti obuhvata šumske požare, poplave, zemljotrese, klizišta, teške zimske vremenske prilike, obalne oluje i vrućinu. Direktorat za zaštitu i spašavanje, lokalne službe zaštite, opštine i policija imaju različite odgovornosti. Hitna pomoć poziva se na broj 112. Uličnu rasvjetu, bezbjednost pješaka, pristupačnost i lokalni kapacitet za reagovanje nije moguće pouzdano rangirati za cijelu zemlju; potrebni su podaci za konkretno mjesto. Informacije o životnoj sredini i učešće javnosti dostupni su kroz propisane postupke. Procjena uticaja na životnu sredinu (EIA) ispituje uticaje konkretnog projekta, dok strateška procjena uticaja na životnu sredinu (SEA) ispituje planove ili programe. Postupci prostornog planiranja i javne rasprave mogu omogućiti podnošenje primjedbi nadležnom organu, opštini, putem javnog poziva ili onlajn portala. EPA vodi javne registre procjena uticaja na životnu sredinu, dozvola i povezanih postupaka. Uslovi za učešće, dokumenta, rok i mogućnost žalbe zavise od postupka. Primjedba javnosti ne daje automatsko pravo veta na projekat i ne zamjenjuje uslove dozvole niti tehničku usklađenost. Promjene okruženja obično prolaze kroz niz koraka: nacrt plana, njegovo usvajanje, procjena uticaja na životnu sredinu ili strateška procjena kada su obavezne, dozvole, gradnja, rad i monitoring. Relevantne promjene obuhvataju urbanizaciju, razvoj obale i turizma, izmjene prostornih planova, projekte upravljanja otpadom ili otpadnim vodama, prilagođavanje klimatskim promjenama i energetske ili infrastrukturne projekte. Crna Gora ima plan prilagođavanja klimatskim promjenama za period 2025–2035, dok se nacrt nacionalnog prostornog okvira do 2040. odnosi na dugoročni prostorni razvoj. Nacrt, usvojeni plan, izdata dozvola i projekat koji je već u funkciji imaju različit pravni i praktični status. Problemi sa svakodnevnim uslugama obično se prvo rješavaju preko opštine ili relevantnog komunalnog pružaoca usluga. Pitanja planiranja i gradnje obično se upućuju opštini ili Ministarstvu prostornog planiranja. Monitoring životne sredine i postupci EIA i SEA uglavnom uključuju EPA-u ili drugi nadležni organ. Pitanja korišćenja i upravljanja vodama mogu uključivati Upravu za vode. Pritužbe zbog zagađenja i buke zavise od nadležne inspekcije i okolnosti. Komunalne tarife, naknade za priključke, odvoz otpada i vodu, mjerenje, projekti i upravni rokovi razlikuju se prema opštini, pružaocu i postupku. Jedna navedena usluga izdavanja dozvole EPA-e ima administrativnu naknadu od 2 €, ali taj iznos nije opšta cijena za postupke u oblasti životne sredine.