ရာဇဝတ်ဥပဒေ မြန်မာနိုင်ငံတွင်

ရာဇသတ်ကြီးသည် မူလအားဖြင့် ၁၈၆၀ ခုနှစ် အိန္ဒိယဥပဒေအက်ဥပဒေ XLV ကို အခြေခံပြီး ၁၈၆၁ ခုနှစ်တွင် ရာဇသတ်ကြီးအမည်ဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံ၌ ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ ၎င်းတွင် အထွေထွေပြစ်မှုနှင့် တာဝန်ရှိမှုဆိုင်ရာ အခြေခံသဘောတရားများစွာကို သတ်မှတ်ထားသည်။ ရည်ရွယ်ချက်နှင့် သိရှိမှု၊ အားပေးကူညီမှု၊ ကျူးလွန်ရန်ကြိုးပမ်းမှု၊ ဘုံရည်ရွယ်ချက်နှင့် အထွေထွေကင်းလွတ်ချက်များ ပါဝင်သည်။ ၁၈၉၈ ခုနှစ် ရာဇဝတ်ကျင့်ထုံးဥပဒေက လုပ်ထုံးလုပ်နည်းအဆင့်များကို သတ်မှတ်ပြီး သက်သေခံဥပဒေက သက်သေအထောက်အထားအသုံးပြုမှုကို အုပ်ချုပ်သည်။ မြန်မာဥပဒေသတင်းအချက်အလက်စနစ်မှ မွမ်းမံထားသောဥပဒေများကို ရယူနိုင်သော်လည်း အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုရာတွင် မြန်မာဘာသာမူရင်းစာသားကိုသာ အဓိကအတည်ယူရနိုင်သည်။ ပုံမှန်အမှုတစ်ခုသည် ရဲစခန်းတွင် သတင်းပေးပို့ခြင်း သို့မဟုတ် တိုင်ကြားခြင်းမှ စတင်လေ့ရှိသည်။ စုံစမ်းစစ်ဆေးမှုတွင် အမှုမှတ်ပုံတင်ခြင်း၊ မေးမြန်းခြင်း၊ ရှာဖွေခြင်း၊ သိမ်းဆည်းခြင်းနှင့် ထွက်ဆိုချက် သို့မဟုတ် ဆေးဘက်ဆိုင်ရာအထောက်အထား စုဆောင်းခြင်းတို့ ပါဝင်နိုင်သည်။ ရာဇဝတ်ကျင့်ထုံးဥပဒေ ပုဒ်မ ၅၄ အရ သိမြင်နိုင်သောပြစ်မှုနှင့်ပတ်သက်သည့် တိုင်ကြားချက်၊ ယုံကြည်လောက်သောသတင်း သို့မဟုတ် သင့်လျော်သည့်သံသယ အခြေအနေများတွင် ရဲက ဖမ်းဝရမ်းမပါဘဲ ဖမ်းဆီးနိုင်သည်။ ဥပဒေတွင် ဖမ်းဝရမ်းမလိုသောပြစ်မှုနှင့် ဖမ်းဝရမ်းလိုသောပြစ်မှု၊ အာမခံပေးနိုင်သောပြစ်မှုနှင့် အာမခံပေးမရသောပြစ်မှုတို့ကို ခွဲခြားထားပြီး ထိုအမျိုးအစားများသည် ဖမ်းဆီးမှုနှင့် ပြန်လွှတ်မှုအပေါ် သက်ရောက်သည်။ ဖမ်းဆီးခံရသူကို ပုံမှန်အားဖြင့် တရားသူကြီးထံ တင်ပြပြီး အချုပ်ဆက်ထားရန် အမိန့်ချနိုင်ကာ ထို့နောက် စွဲချက်တင်ခြင်း၊ တရားစွဲဆိုခြင်းနှင့် တရားစီရင်ခြင်းတို့ ဆက်လက်ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည်။ ပုဒ်မ ၁၆၇ အရ အမိန့်မရှိဘဲ ရဲအချုပ်တွင် ထားရှိမှုသည် ပုံမှန်အားဖြင့် ၂၄ နာရီထက် မကျော်သင့်ပါ။ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေတွင်လည်း ခရီးသွားလာမှု၊ လုံခြုံရေးနှင့် အရေးပေါ်ခြွင်းချက်များရှိသည့်အခါမှအပ တရားသူကြီး၏ အချုပ်အမိန့်မရှိဘဲ ထိန်းသိမ်းမှုကို ယေဘုယျအားဖြင့် ၂၄ နာရီအထိ ကန့်သတ်ထားသည်။ စွပ်စွဲခံရသူသည် စွဲချက်အကြောင်း အသိပေးခံရသင့်ပြီး ဥပဒေကိုယ်စားလှယ် ရယူခြင်း၊ သက်သေအထောက်အထားကို စိန်ခေါ်ခြင်း၊ အာမခံ သို့မဟုတ် တရားရုံးက ခွင့်ပြုသည့်အခါ အာမခံသူများနှင့် အာမခံစာချုပ် တောင်းဆိုခြင်း၊ အယူခံ သို့မဟုတ် ပြင်ဆင်မှုလုပ်ငန်းစဉ် အသုံးပြုခြင်းတို့ ပြုနိုင်သည်။ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေတွင် ကာကွယ်ချေပခွင့်နှင့် အယူခံခွင့်ဆိုင်ရာ တရားစီရင်ရေးအခြေခံသဘောတရားများကို ဖော်ပြထားပြီး ပုဒ်မ ၃၇၈ တွင် ဟေဗီးယပ်စ်ကော်ပတ်စ်၊ မန်ဒမတ်စ်၊ ပရိုဟီဘစ်ရှင်း၊ ကိုဝါရန်တိုနှင့် ဆာတီယိုရာရီ အပါအဝင် စာချွန်တော်လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများ ပါဝင်သည်။ ၂၀၁၆ ဥပဒေအကူအညီဥပဒေတွင် သတ်မှတ်ချက်ပြည့်မီသူများအတွက် ပြည်ထောင်စု၊ တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်နှင့် မြို့နယ် ဥပဒေအကူအညီဘုတ်အဖွဲ့များကို ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။ ပုဂ္ဂလိကရှေ့နေ၊ ဘာသာပြန်၊ စာရွက်စာတမ်းမိတ္တူ၊ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးနှင့် အာမခံဆိုင်ရာကုန်ကျစရိတ်များသည် ကွဲပြားပြီး နိုင်ငံတစ်ဝန်းယုံကြည်စိတ်ချရသော ကုန်ကျစရိတ် သို့မဟုတ် အချိန်ဇယားတစ်ခု မရှိပါ။ တရားစွဲဆိုမှုနှောင့်နှေးခြင်း၊ ဆက်သွယ်ခွင့်မရဘဲ ထိန်းသိမ်းခြင်း၊ ရှေ့နေထံဝင်ရောက်ခွင့်ကန့်သတ်ခြင်းနှင့် တရားစီရင်ရေးကြီးကြပ်မှုအားနည်းခြင်းတို့အပါအဝင် လက်တွေ့အတားအဆီးများကို OHCHR က မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။ ထို့ကြောင့် ပုံမှန်ဥပဒေအခြေခံစည်းမျဉ်းများရှိခြင်းက နေရာတိုင်းတွင် တူညီသောရလဒ်ရမည်ဟု အာမခံမပေးပါ။ ဖြစ်နိုင်သောပြစ်ဒဏ်များတွင် ငွေဒဏ်၊ ပစ္စည်းဆုံးရှုံးခြင်း သို့မဟုတ် သိမ်းဆည်းခံရခြင်း၊ ရိုးရိုးထောင်ဒဏ် သို့မဟုတ် အလုပ်ကြမ်းနှင့် ထောင်ဒဏ်၊ တစ်သက်တစ်ကျွန်းထောင်ဒဏ်နှင့် ရာဇသတ်ကြီး သို့မဟုတ် အထူးဥပဒေများအရ သေဒဏ်တို့ ပါဝင်နိုင်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံတွင် တစ်သက်တစ်ကျွန်းထောင်ဒဏ်ဆိုသည်မှာ သေဆုံးသည့်အထိ ထောင်ဒဏ်ကျခံရခြင်းဖြစ်သည်။ ၂၀၂၄ ခုနှစ် OHCHR အချက်အလက်တစ်ခုတွင် စစ်တပ်ထိန်းချုပ်သည့်တရားရုံးများက ချမှတ်ခဲ့သော သေဒဏ် ၁၇၁ ခု၊ လူမရှိဘဲ ချမှတ်ခဲ့သော ၄၄ ခုနှင့် ၂၀၂၄ ခုနှစ်အတွင်း သတင်းတင်ပြထားသော ကွပ်မျက်မှုမရှိခြင်းတို့ကို ဖော်ပြထားသည်။ ကုလသမဂ္ဂက ၂၀၂၂ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံရေးအကျဉ်းသားလေးဦးကို ကွပ်မျက်ခဲ့ကြောင်းလည်း မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။ လူကုန်ကူးမှု၊ အကြမ်းဖက်မှု၊ မူးယစ်ဆေးဝါး၊ အဂတိလိုက်စားမှု၊ ယာဉ်လမ်းပြစ်မှုနှင့် ဒစ်ဂျစ်တယ်လုပ်ဆောင်မှုတို့အတွက် အထူးဥပဒေများက ပြစ်မှု၊ ဖမ်းဆီးနိုင်သည့်အာဏာ၊ သက်သေစည်းမျဉ်း၊ တရားရုံးအာဏာပိုင်ခွင့် သို့မဟုတ် ပြစ်ဒဏ်ကို ပြောင်းလဲနိုင်သည်။ လူကုန်ကူးမှုတားဆီးနှိမ်နင်းရေးဥပဒေတွင် ဗဟိုအဖွဲ့၊ စုံစမ်းစစ်ဆေးမှု၊ နစ်နာသူနှင့် သက်သေကာကွယ်ရေး၊ ခိုလှုံရာနှင့် ပြန်လည်ခေါ်ဆောင်ရေး၊ ပြန်လည်ထူထောင်ရေး သို့မဟုတ် လူမှုဘဝပြန်လည်ဝင်ဆံ့ရေးအကူအညီတို့ပါဝင်သည့် အထူးမူဘောင်တစ်ရပ်ကို သတ်မှတ်ထားသည်။ ပုံမှန်ရာဇဝတ်မှုများတွင် တစ်နိုင်ငံလုံးအတိုင်းအတာဖြင့် ယုံကြည်စိတ်ချရသော နစ်နာသူအထောက်အပံ့ သို့မဟုတ် လျော်ကြေးစနစ်မရှိပါ။ နစ်နာသူတစ်ဦးသည် ရဲထံ ပြစ်မှုတိုင်ကြားနိုင်ပြီး နိုင်ငံတော်တရားစွဲဆိုမှုလုပ်ငန်းစဉ်တွင် ပါဝင်နိုင်သည်။ အရပ်ဘက်နစ်နာကြေး သို့မဟုတ် ပြန်လည်ပေးအပ်မှုသည် သီးခြားဥပဒေရေးရာအကျိုးဆက်များအဖြစ် ဆက်လက်ရှိသည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ် ကလေးသူငယ်အခွင့်အရေးများဆိုင်ရာဥပဒေအရ ပြစ်မှုကျူးလွန်သည်ဟု စွပ်စွဲသည့်အချိန်တွင် အသက် ၁၈ နှစ်မပြည့်သူကို ကလေးအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ လူငယ်တရားရုံးများသည် ကလေးနားလည်လွယ်သည့် ရှင်းလင်းချက်၊ ကြားဝင်ညှိနှိုင်းမှု၊ အာမခံ၊ မိဘ သို့မဟုတ် အုပ်ထိန်းသူပါဝင်မှု၊ ယာယီစောင့်ရှောက်မှုနှင့် ပြန်လည်ထူထောင်ရေးတို့ကို အသုံးပြုနိုင်ပြီး ထောင်ချခြင်းကို နောက်ဆုံးနည်းလမ်းအဖြစ် အတိုဆုံးဖြစ်နိုင်သမျှကာလအတွက်သာ အသုံးပြုသင့်သည်။ အသက်အထောက်အထား လိုအပ်သော်လည်း ပဋိပက္ခနှင့် အသုံးပြုခွင့်အခြေအနေများကြောင့် ထိုကာကွယ်မှုများကို လက်တွေ့အကောင်အထည်ဖော်မရနိုင်ပါ။ ယာဉ်လမ်းပြစ်မှုများကို ၂၀၂၀ ယာဉ်အန္တရာယ်ကင်းရှင်းရေးနှင့် မော်တော်ယာဉ်စီမံခန့်ခွဲမှုဥပဒေနှင့် ၂၀၂၂ စည်းမျဉ်းများက တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းအုပ်ချုပ်ပြီး နေပြည်တော်၊ ရန်ကုန်နှင့် မန္တလေးတွင် မော်တော်ယာဉ်တရားရုံးများရှိကြောင်း မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။ ဒစ်ဂျစ်တယ်ပြစ်မှုများတွင် ၂၀၀၄ အီလက်ထရွန်နစ်အရောင်းအဝယ်ဥပဒေ သက်ဆိုင်နိုင်သည်။ ပုဒ်မ ၃၃ တွင် နိုင်ငံတော်၊ လုံခြုံရေး၊ ပြည်သူ့စည်းကမ်းနှင့် ဆက်စပ်လုပ်ဆောင်မှုများအတွက် ထောင်ဒဏ် ၇ နှစ်မှ ၁၅ နှစ်အထိ သတ်မှတ်ထားပြီး ပုဒ်မ ၃၄ တွင် ဟက်ကင်း၊ ပြောင်းလဲခြင်း၊ ဖျက်ဆီးခြင်း၊ ကြားဖြတ်ဝင်ရောက်ခြင်း သို့မဟုတ် ခွင့်ပြုချက်မရှိသော အကောင့်အချက်အလက်အသုံးပြုခြင်းအတွက် ငါးနှစ်အထိ ထောင်ဒဏ် သို့မဟုတ် ငွေဒဏ် သတ်မှတ်ထားသည်။ ၂၀၂၅ ဆိုက်ဘာလုံခြုံရေးဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းပြီးဖြစ်သော်လည်း စတင်အာဏာတည်ချိန်နှင့် အမိန့်ကြော်ငြာစာများကို လက်ရှိအခြေအနေဖြင့် အတည်ပြုရန်လိုသည်။ စစ်အုပ်ချုပ်ရေးသတ်မှတ်ထားသည့် ဒေသများတွင် တပ်မှူးက အမှုကို တည်ဆဲဥပဒေပါ တရားရုံး သို့မဟုတ် စစ်ခုံရုံးသို့ လွှဲနိုင်သည်။ အကျဉ်းချုပ်စစ်ခုံရုံးက သေဒဏ်၊ အကန့်အသတ်မရှိ အလုပ်ကြမ်းထောင်ဒဏ် သို့မဟုတ် ဥပဒေပါ အမြင့်ဆုံးပြစ်ဒဏ် ချမှတ်နိုင်သည်။ ၎င်း၏ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ပုံမှန်အယူခံမပြုနိုင်သော်လည်း ၁၅ ရက်အတွင်း ပြန်လည်ပယ်ဖျက်ပေးရန် တောင်းဆိုနိုင်ပြီး သေဒဏ်အတွက် နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ၏ အတည်ပြုချက်လိုသည်။ နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ၏ ထိန်းချုပ်မှုအပြင်ဘက်ရှိဒေသများတွင် တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့၊ အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ သို့မဟုတ် ဒေသခံတရားစီရင်ရေးအဖွဲ့များက တရားစီရင်ရေးတာဝန် ဆောင်ရွက်နိုင်သည်။ သို့သော် ၎င်းတို့၏ ဥပဒေအာဏာ၊ အသုံးပြုခွင့်နှင့် လုံခြုံရေးအခြေအနေတို့သည် နယ်မြေအပေါ် မူတည်ပြီး ပြည်ထောင်စုတရားရုံးများနှင့် အလိုအလျောက် တူညီမည်မဟုတ်ပါ။ ထို့ကြောင့် လက်ရှိအမှုတစ်ခုအတွက် ထိန်းချုပ်နေသည့်အာဏာပိုင်၊ စွဲချက်ပုဒ်မ၊ ထိန်းသိမ်းရာနေရာ၊ ရှေ့နေရရှိမှု၊ ဘာသာစကား၊ အာမခံအခြေအနေနှင့် လက်ရှိလုံခြုံရေးအမိန့်တို့ကို အတည်ပြုသင့်သည်။