મ્યાનમારમાં આપત્તિઓ

કેટલાક જોખમોના સંપર્કમાં મ્યાનમાર વિશ્વના સૌથી વધુ અસરગ્રસ્ત દેશોમાંનું એક છે. આયેયારવાડી, મોન, રાખાઇન અને તનિંથારીના કિનારાઓ પર વાવાઝોડાં અને દરિયાઈ તોફાની મોજાં ખાસ જોખમી છે. વાવાઝોડાંની મુખ્ય ઋતુઓ અંદાજે એપ્રિલથી મે અને ઑક્ટોબરથી નવેમ્બર છે. ચોમાસાના પૂર અને અચાનક પૂર આયેયારવાડી, બાગો, સાગાઇંગ, ચિન, કાઇન, રાખાઇન અને તનિંથારી સહિતનાં વિસ્તારોને અસર કરે છે. પર્વતીય વિસ્તારોમાં ભૂસ્ખલનનું જોખમ છે, જ્યારે સૂકા ક્ષેત્રમાં દુષ્કાળ તથા દુષ્કાળ-પૂરનું સંયુક્ત દબાણ રહે છે. મંડલે અને યાંગોન સહિતના મધ્ય શહેરી વિસ્તારોમાંથી પસાર થતા ભૂકંપીય પટ્ટામાં ભૂકંપનું જોખમ ઊંચું છે. આગ, ઔદ્યોગિક બનાવો, સુનામી અને ગરમીની લહેરો પણ વધારાની કટોકટીઓ ઊભી કરી શકે છે. આપત્તિઓથી મોટા પાયે નુકસાન થયું છે. 2002થી મ્યાનમારમાં આપત્તિઓથી 13 મિલિયનથી વધુ લોકો અસરગ્રસ્ત થયા છે. 2008ના નારગિસ વાવાઝોડાથી આશરે 140,000 લોકોનાં મૃત્યુ થયાં અને લગભગ 800,000 લોકો વિસ્થાપિત થયા. 2015ના કોમેન વાવાઝોડાએ 14માંથી 12 પ્રદેશો અને રાજ્યોમાં 9 મિલિયનથી વધુ લોકોને અસર કરી, 172 લોકોનાં મૃત્યુ થયાં અને લગભગ 1.7 મિલિયન લોકો અસ્થાયી રીતે વિસ્થાપિત થયા. મે 2023ના મોકા વાવાઝોડાથી 3 મિલિયનથી વધુ લોકો અસરગ્રસ્ત થયા અને પવનના ઝાપટા પ્રતિ કલાક 305 કિલોમીટર સુધી પહોંચ્યા. સપ્ટેમ્બર 2024માં યાગી સાથે જોડાયેલા ગંભીર પૂરે નવ રાજ્યો અને પ્રદેશોને અસર કર્યા. 28 માર્ચ 2025નો ભૂકંપ બતાવે છે કે આપત્તિ કેટલા ઝડપથી અનેક વ્યવસ્થાઓને એકસાથે અસર કરી શકે છે. મંડલે, સાગાઇંગ, બાગો, ને પ્યી તૉ અને મગવેમાં 17 મિલિયનથી વધુ લોકો અસરગ્રસ્ત થયા; આશરે 9 મિલિયન લોકોને ગંભીર અસર થઈ. ભૌતિક સંપત્તિને સીધું નુકસાન આશરે 11 અબજ અમેરિકી ડૉલર, એટલે કે કુલ ઘરેલુ ઉત્પાદનના લગભગ 14 ટકા અંદાજાયું. ઘરો, શાળાઓ, હોસ્પિટલો, હાઇવે, ઉપયોગિતા સેવાઓ અને ધાર્મિક સ્થળોને નુકસાન થયું. ભૂકંપપછીના આંચકા અને સંચાર બંધ પડવાથી મૂલ્યાંકન અને સહાય મુશ્કેલ બન્યાં, જ્યારે પુનઃપ્રાપ્તિ મહિનાઓ અને વર્ષો સુધી ચાલી. સામાજિક કલ્યાણ, રાહત અને પુનર્વસન મંત્રાલય હેઠળ આપત્તિ વ્યવસ્થાપન વિભાગ, જેને DDM કહે છે, રાષ્ટ્રીય આપત્તિ વ્યવસ્થાપનનાં કાર્યોનું નેતૃત્વ કરે છે. રાષ્ટ્રીય કુદરતી આપત્તિ વ્યવસ્થાપન સમિતિ, પ્રદેશ અને રાજ્યની સંસ્થાઓ તથા જિલ્લા, ટાઉનશિપ, વોર્ડ અને ગામ-સમૂહ સ્તરની સંસ્થાઓ સ્થાનિક કાર્યવાહીનું સમર્થન કરે છે. મ્યાનમાર પોલીસ દળ, અગ્નિશામક દળ, મ્યાનમાર રેડ ક્રોસ, નાગરિક સમાજ જૂથો, NGO, સંયુક્ત રાષ્ટ્રની એજન્સીઓ અને અન્ય માનવતાવાદી ભાગીદારો સહાય કરી શકે છે. 2025ના ભૂકંપ પછી ASEAN અને AHA Centreએ DDMના નેતૃત્વ હેઠળના મૂલ્યાંકન અને રાહત-લોજિસ્ટિક્સને ટેકો આપ્યો. 2013નો કુદરતી આપત્તિ વ્યવસ્થાપન કાયદો, તેના 2015ના નિયમો, આપત્તિ જોખમ ઘટાડવા માટેનો મ્યાનમાર કાર્યયોજના, રાષ્ટ્રીય ભૂકંપ તૈયારી અને પ્રતિભાવ યોજના તથા DDM માર્ગદર્શન જોખમ ઘટાડવા, વહેલી ચેતવણી, શોધ અને બચાવ, સ્થળાંતર, અસ્થાયી આશ્રય, રાહત, પુનર્વસન અને પુનર્નિર્માણની ફરજો નક્કી કરે છે. હવામાન અને જલવિજ્ઞાન વિભાગ (DMH) દૈનિક, 10-દિવસીય, ખેડૂતો માટેના, માસિક અને પ્રાદેશિક આગાહી પ્રકાશિત કરે છે. તે વાવાઝોડાં, પૂર, ભૂકંપ, સુનામી, વરસાદ અને જળસ્તરની માહિતી આપે છે; તેમાં ફ્લેશ ફ્લડ ગાઇડન્સ પણ સામેલ છે. DMH Himawari-8ની ઉપગ્રહ માહિતી અને હવામાન રડાર વાપરે છે. જાહેર હવામાન માહિતી 067-411252 અને 01-667766 નંબર પર પણ મળે છે. UNDP SEAD Agro-Advisory Viber સેવા કૃષિ વપરાશકર્તાઓને પૂરક માહિતી આપે છે. કવરેજ એકસરખું નથી અને દૂરસંચાર બંધ પડવાથી ચેતવણીઓ મોડે મળી શકે છે. તૈયારીના પગલાંમાં સ્થાનિક જોખમ મૂલ્યાંકન, જાહેર જાગૃતિ, કવાયત, શોધ અને બચાવ તાલીમ, સમુદાય સ્વયંસેવકો, ખોરાક તથા રાહત સામગ્રીનો જથ્થો, વાવાઝોડાંના આશ્રયસ્થાનો, ઊંચા સુરક્ષિત વિસ્તારો, દરિયાકાંઠાના પાળા અને મેન્ગ્રોવનું રક્ષણ આવે છે. આરોગ્ય, શિક્ષણ અને સામાજિક-સેવા પ્રદાતાઓ ક્ષેત્રવાર યોજનાઓ રાખી શકે છે. આ પગલાંની ઉપલબ્ધતા અને ગુણવત્તા પ્રદેશો વચ્ચે તથા પહોંચવાળા, દૂરના અને સંઘર્ષથી અસરગ્રસ્ત વિસ્તારો વચ્ચે ખૂબ અલગ છે. કટોકટી દરમિયાન સ્થાનિક સત્તાઓ જોખમ પર નજર રાખી શકે છે, આપત્તિ વ્યવસ્થાપન કેન્દ્રો ખોલી શકે છે, નુકસાન અને હાનિની માહિતી ભેગી કરી શકે છે, શોધ અને બચાવ કરી શકે છે, સ્થળાંતર ગોઠવી શકે છે, અસ્થાયી આશ્રય આપી શકે છે અને ખોરાક તથા બિનખાદ્ય વસ્તુઓ વહેંચી શકે છે. મોબાઇલ આરોગ્ય સેવાઓ અને અસ્થાયી ક્લિનિકો અસરગ્રસ્ત સમુદાયોને ટેકો આપી શકે છે. સત્તાઓ લોકોને જોખમી વિસ્તારો અથવા ઇમારતો છોડવા કહી શકે છે; કાયદામાં પશુધન અથવા સંપત્તિના સ્થળાંતર અંગે અગાઉથી ચેતવણી આપવાની જોગવાઈ છે. આશ્રયસ્થાનો, પરિવહન, નોંધણીની વ્યવસ્થા અને સ્થળાંતર સૂચનાઓ ઘટના તથા પ્રદેશ પર આધારિત છે. દેશવ્યાપી તમામ જોખમો માટેનો એક નકશો અથવા ખાતરીપૂર્વકની એકસરખી પહોંચ વ્યવસ્થા હોવાનો પુરાવો મળ્યો નથી. સહાયમાં ખોરાક, બિનખાદ્ય વસ્તુઓ, તાડપત્રી, સ્વચ્છતા કિટ, સાધનો, અસ્થાયી આશ્રય, પાણી અને સ્વચ્છતા સેવાઓ તથા આજીવિકા અથવા પુનઃપ્રાપ્તિ સહાય સામેલ હોઈ શકે છે. વિતરણ સામાન્ય રીતે ઘટના, કાર્યક્રમ, ભંડોળ અને ભૌતિક પહોંચ પર આધારિત છે. મ્યાનમારમાં નિશ્ચિત રકમ અથવા પ્રમાણભૂત વિતરણ સમયમર્યાદાવાળી દેશવ્યાપી આપત્તિ ચુકવણી હોવાનો પુરાવો નથી. કટોકટી પ્રતિભાવને સામાન્ય રીતે રાજ્ય, દાતા અને માનવતાવાદી કાર્યક્રમો દ્વારા ભંડોળ મળે છે; પરિવહન, આશ્રય, ખોરાક, સંચાર અને પુનર્નિર્માણના વ્યક્તિગત ખર્ચ સ્થળ તથા પરિસ્થિતિ પ્રમાણે બદલાય છે. પુનઃપ્રાપ્તિ સામાન્ય રીતે નુકસાન અને હાનિના મૂલ્યાંકનથી રાહત, અસ્થાયી આશ્રય અને મજબૂત પુનર્નિર્માણ તરફ આગળ વધે છે. તેમાં આવાસ, પીવાનું પાણી, પરિવહન, વીજળી, સંચાર, શાળાઓ, હોસ્પિટલો, કૃષિ અને આજીવિકાની પુનઃસ્થાપના જરૂરી બની શકે છે. આપત્તિ વ્યવસ્થાપન કાયદો આપત્તિ-પ્રતિકારક પુનર્નિર્માણ અને સંવેદનશીલ જૂથોને પ્રાથમિકતા આપવાનું કહે છે. UN-Habitatએ સ્થાનિક ઇજનેરોને ટેકો આપ્યો છે અને ભૂકંપ તકનીકી કચેરીઓ દ્વારા 25,000થી વધુ ઇમારતોનું મૂલ્યાંકન કરાવ્યું છે. દૂરના અને સંઘર્ષથી અસરગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં પહોંચના અવરોધો, વિસ્થાપન, માળખાકીય નુકસાન અને ભંડોળની અછત વધુ હોઈ શકે છે. કાયદો શિશુઓ, વૃદ્ધો, વિકલાંગ લોકો, મહિલાઓ તથા ગર્ભવતી અથવા સ્તનપાન કરાવતી મહિલાઓને પ્રાથમિકતા આપે છે. 2025ના ભૂકંપથી અસરગ્રસ્ત વિકલાંગતા ધરાવતા લોકોનાં પરિવારોમાં 61 ટકા વીજળીથી વંચિત રહ્યાં, 54 ટકાનાં ઘરોને નુકસાન થયું અથવા તે નષ્ટ થયા અને આશરે 48 ટકા લોકોને સુરક્ષિત પીવાના પાણીની અછત હતી. આપત્તિ જોખમ ઘટાડવાની પ્રવૃત્તિઓથી થયેલા સીધા ખાનગી મિલકતના નુકસાન માટે લાગુ કાનૂની જોગવાઈઓ હેઠળ વળતર મળી શકે છે. આયાત કરેલો ખોરાક તથા રાહત અથવા પુનર્વસન સામગ્રી કાયદા હેઠળ કરમુક્ત છે. અસરગ્રસ્ત અથવા પ્રતિબંધિત ઇમારત કે વિસ્તારમાં અનધિકૃત પ્રવેશ કરવો અથવા સત્તાવાર નિર્દેશનો ભંગ કરવાથી એક વર્ષ સુધીની કેદ, દંડ અથવા બંને થઈ શકે છે; ઉપલબ્ધ સંશોધનમાં હાલના સ્થાનિક અમલની ખાતરી મળી નથી.