म्यानमारमधील आपत्ती

म्यानमारला जगातील अनेक धोक्यांचा उच्च स्तराचा सामना करावा लागतो. अय्येयारवाडी, मोन, राखाइन आणि तनिन्थारी किनाऱ्यांवर चक्रीवादळे व वादळी भरती विशेष धोकादायक असतात. चक्रीवादळांचे प्रमुख कालखंड साधारण एप्रिल ते मे आणि ऑक्टोबर ते नोव्हेंबर आहेत. मान्सून पूर व अचानक पूर अय्येयारवाडी, बागो, सगाइंग, चिन, कायिन, राखाइन आणि तनिन्थारीसह विविध भागांत येतात. डोंगराळ प्रदेशांत भूस्खलनाचा धोका असतो; कोरड्या पट्ट्यात दुष्काळ आणि दुष्काळ-पूर यांचा एकत्रित ताण असतो. मांडले व यांगूनसह मध्यवर्ती शहरी भागांतून जाणाऱ्या भूकंपीय पट्ट्यात भूकंपाचा धोका जास्त आहे. आग, औद्योगिक दुर्घटना, त्सुनामी आणि उष्णतेच्या लाटांमुळेही आणीबाणी उद्भवू शकते. आपत्तींमुळे मोठ्या प्रमाणावर नुकसान झाले आहे. 2002 पासून म्यानमारमध्ये 13 million पेक्षा जास्त लोक आपत्तींनी प्रभावित झाले. 2008 च्या नर्गिस चक्रीवादळात अंदाजे 140,000 मृत्यू झाले आणि सुमारे 800,000 लोक विस्थापित झाले. 2015 च्या कोमेन चक्रीवादळाने 14 पैकी 12 प्रदेश व राज्यांतील 9 million पेक्षा जास्त लोक प्रभावित केले, 172 जणांचा मृत्यू झाला आणि सुमारे 1.7 million लोक तात्पुरते विस्थापित झाले. मे 2023 मधील मोचा चक्रीवादळाने 3 million पेक्षा जास्त लोक प्रभावित केले; वाऱ्याचे झोत ताशी 305 kilometres पर्यंत पोहोचले. सप्टेंबर 2024 मध्ये यागीशी संबंधित तीव्र पुराचा परिणाम नऊ राज्ये व प्रदेशांवर झाला. 28 मार्च 2025 चा भूकंप दाखवतो की आपत्ती किती वेगाने अनेक व्यवस्थांवर परिणाम करू शकते. मांडले, सगाइंग, बागो, नेपीडॉ आणि मॅग्वे येथे 17 million पेक्षा जास्त लोक प्रभावित झाले आणि सुमारे 9 million लोकांना गंभीर परिणाम भोगावे लागले. भौतिक मालमत्तेचे थेट नुकसान अंदाजे US$11 billion, म्हणजे सकल देशांतर्गत उत्पादनाच्या सुमारे 14 टक्के होते. घरे, शाळा, रुग्णालये, महामार्ग, उपयुक्तता सेवा आणि धार्मिक स्थळांचे नुकसान झाले. परकंप आणि संपर्कव्यवस्थेतील व्यत्ययामुळे मूल्यांकन व मदत कठीण झाली; पुनर्प्राप्ती महिने आणि वर्षे चालली. सामाजिक कल्याण, मदत आणि पुनर्वसन मंत्रालयांतर्गत आपत्ती व्यवस्थापन विभाग (DDM) राष्ट्रीय आपत्ती व्यवस्थापनाची प्रमुख कामे करतो. राष्ट्रीय नैसर्गिक आपत्ती व्यवस्थापन समिती, प्रदेश व राज्य संस्था, तसेच जिल्हा, टाउनशिप, वॉर्ड आणि ग्रामसमूह संस्था स्थानिक कृतीला मदत करतात. म्यानमार पोलीस दल, अग्निशमन दल, म्यानमार रेड क्रॉस, नागरी समाज संस्था, NGO, संयुक्त राष्ट्र संस्था आणि इतर मानवतावादी भागीदार मदत करू शकतात. 2025 च्या भूकंपानंतर ASEAN आणि AHA Centre यांनी DDM-नेतृत्वाखालील मूल्यांकन व मदत वाहतूक व्यवस्थेला पाठबळ दिले. 2013 चा नैसर्गिक आपत्ती व्यवस्थापन कायदा, त्याचे 2015 चे नियम, आपत्ती जोखीम कमी करण्यासाठी म्यानमार कृती आराखडा, राष्ट्रीय भूकंप सज्जता व प्रतिसाद आराखडा आणि DDM मार्गदर्शक तत्त्वे जोखीम कमी करणे, पूर्वसूचना, शोध व बचाव, स्थलांतर, तात्पुरता निवारा, मदत, पुनर्वसन आणि पुनर्बांधणीच्या जबाबदाऱ्या ठरवतात. हवामानशास्त्र व जलविज्ञान विभाग (DMH) दैनिक, 10 दिवसांचे, शेतकरी-केंद्रित, मासिक आणि प्रादेशिक अंदाज प्रसिद्ध करतो. तो चक्रीवादळे, पूर, भूकंप, त्सुनामी, पाऊस आणि पाण्याच्या पातळीबाबत माहिती देतो; यात अचानक पूर मार्गदर्शन समाविष्ट आहे. DMH Himawari-8 उपग्रह माहिती आणि हवामान रडार वापरतो. सार्वजनिक हवामान माहिती 067-411252 आणि 01-667766 या दूरध्वनी क्रमांकांवरही मिळते. UNDP SEAD Agro-Advisory Viber सेवा कृषी वापरकर्त्यांसाठी पूरक माहिती देते. व्याप्ती सर्वत्र सारखी नाही आणि दूरसंचार बिघाडामुळे इशारे उशिरा मिळू शकतात. सज्जतेच्या उपायांमध्ये स्थानिक जोखीम मूल्यांकन, जनजागृती, सराव, शोध व बचाव प्रशिक्षण, समुदाय स्वयंसेवक, अन्न व मदतसामग्रीचा साठा, चक्रीवादळ निवारे, उंच सुरक्षित जागा, किनारी तटबंदी आणि खारफुटीचे संरक्षण यांचा समावेश होतो. आरोग्य, शिक्षण आणि सामाजिक सेवा पुरवठादारांकडे क्षेत्रीय योजना असू शकतात. या उपायांची उपलब्धता व गुणवत्ता प्रदेश, तसेच प्रवेशयोग्य, दुर्गम आणि संघर्षग्रस्त भागांनुसार मोठ्या प्रमाणात बदलते. आणीबाणीच्या वेळी स्थानिक अधिकारी धोक्यांवर लक्ष ठेवू शकतात, आपत्कालीन व्यवस्थापन केंद्रे सुरू करू शकतात, नुकसान-माहिती गोळा करू शकतात, शोध व बचाव करू शकतात, स्थलांतराची व्यवस्था करू शकतात, तात्पुरता निवारा देऊ शकतात आणि अन्न व गैर-अन्न वस्तूंचे वितरण करू शकतात. फिरत्या आरोग्य सेवा व तात्पुरते दवाखाने प्रभावित समुदायांना मदत करू शकतात. धोकादायक क्षेत्रे किंवा इमारती सोडण्याचे निर्देश अधिकारी देऊ शकतात; कायद्यात स्थलांतर आणि पशुधन किंवा मालमत्तेच्या हालचालीबाबत आगाऊ इशाऱ्यांची तरतूद आहे. निवारे, वाहतूक, नोंदणी व्यवस्था आणि स्थलांतर सूचना घटना व प्रदेशानुसार बदलतात. सर्व धोक्यांसाठी एकच देशव्यापी स्थलांतर नकाशा किंवा हमीचा एकमेव प्रवेशमार्ग सिद्ध झालेला नाही. मदतीत अन्न, गैर-अन्न वस्तू, ताडपत्री, स्वच्छता संच, साधने, तात्पुरता निवारा, पाणी व स्वच्छता सेवा आणि उपजीविका किंवा पुनर्प्राप्ती सहाय्य असू शकते. वितरण घटना, कार्यक्रम, निधी आणि प्रत्यक्ष प्रवेशावर अवलंबून असते. म्यानमारमध्ये निश्चित रक्कम किंवा प्रमाणित वितरण मुदतीसह सार्वत्रिक देशव्यापी आपत्ती देयक असल्याचा पुरावा नाही. आपत्कालीन प्रतिसादाला सहसा राज्य, देणगीदार आणि मानवतावादी कार्यक्रमांमधून निधी मिळतो; वाहतूक, निवारा, अन्न, संपर्क आणि पुनर्बांधणीचे वैयक्तिक खर्च ठिकाण व परिस्थितीनुसार बदलतात. पुनर्प्राप्ती सहसा नुकसान मूल्यांकनापासून मदत, तात्पुरता निवारा आणि आपत्ती-प्रतिरोधक पुनर्बांधणीपर्यंत जाते. यात घरे, पिण्याचे पाणी, वाहतूक, वीज, संपर्क, शाळा, रुग्णालये, शेती आणि उपजीविका पुन्हा सुरू करणे लागू शकते. आपत्ती व्यवस्थापन कायदा आपत्ती-प्रतिरोधक पुनर्बांधणी आणि असुरक्षित गटांना प्राधान्य देण्याची तरतूद करतो. UN-Habitat ने स्थानिक अभियंत्यांना मदत केली आणि भूकंप तांत्रिक कार्यालयांमार्फत 25,000 पेक्षा जास्त इमारत मूल्यांकनांना सहाय्य केले. दुर्गम व संघर्षग्रस्त भागांना प्रवेशातील अडथळे, विस्थापन, पायाभूत सुविधांचे नुकसान आणि निधीची कमतरता अधिक जाणवू शकते. कायद्यात अर्भके, वृद्ध, अपंग व्यक्ती, महिला आणि गर्भवती किंवा स्तनपान करणाऱ्या महिलांना प्राधान्य आहे. 2025 च्या भूकंपाने प्रभावित झालेल्या अपंगत्व असलेल्या कुटुंबांपैकी 61 टक्के कुटुंबांची वीज गेली, 54 टक्के कुटुंबांच्या घरांचे नुकसान झाले किंवा घरे नष्ट झाली आणि सुमारे 48 टक्के कुटुंबांना सुरक्षित पिण्याचे पाणी मिळाले नाही. आपत्ती जोखीम कमी करण्याच्या कृतींमुळे झालेल्या थेट खासगी मालमत्ता नुकसानीस लागू कायदेशीर तरतुदींनुसार भरपाई मिळू शकते. आयात अन्न आणि मदत किंवा पुनर्वसन सामग्रीला कायद्यानुसार करमाफी आहे. प्रभावित किंवा प्रतिबंधित इमारतीत किंवा भागात अनधिकृत प्रवेश, अथवा अधिकृत निर्देशांचे उल्लंघन केल्यास एक वर्षापर्यंत कारावास, दंड किंवा दोन्ही होऊ शकतात; उपलब्ध संशोधनात सध्याची स्थानिक अंमलबजावणी पडताळलेली नाही.