म्यानमारमा विपद्

म्यानमारमा संसारकै उच्च जोखिममध्ये पर्ने केही विपद् जोखिम छन्। अय्यरवाडी, मोन, रखाइन र तनिन्थारी तटीय क्षेत्रमा चक्रवात र समुद्री उछाल विशेष खतरनाक हुन्छन्। मुख्य चक्रवात मौसम लगभग April देखि May र October देखि November सम्म हो। मनसुनी बाढी र आकस्मिक बाढीले अय्यरवाडी, बागो, सागाइङ, चिन, कायिन, रखाइन र तनिन्थारीलगायत क्षेत्रलाई असर गर्छ। पहाडी क्षेत्रमा पहिरोको जोखिम हुन्छ; सुक्खा क्षेत्रमा खडेरी तथा खडेरी र बाढीको संयुक्त दबाब हुन्छ। मण्डले र याङ्गोनसहित मध्य सहरी क्षेत्र हुँदै जाने भूकम्पीय करिडोरमा भूकम्प जोखिम उच्च छ। आगलागी, औद्योगिक घटना, सुनामी र तापलहरले थप आपत्काल निम्त्याउन सक्छन्। विपद्बाट ठूलो क्षति भएको छ। 2002 देखि म्यानमारमा विपद्ले 13 million भन्दा बढी मानिस प्रभावित भएका छन्। 2008 को चक्रवात नरगिसले करिब 140,000 जनाको मृत्यु गरायो र लगभग 800,000 मानिस विस्थापित भए। 2015 को चक्रवात कोमेनले 14 मध्ये 12 क्षेत्र र राज्यका 9 million भन्दा बढी मानिसलाई असर गर्‍यो, 172 जनाको मृत्यु भयो र लगभग 1.7 million मानिस अस्थायी रूपमा विस्थापित भए। May 2023 को चक्रवात मोचाले 3 million भन्दा बढी मानिसलाई असर गर्‍यो; हावाको झोक्का 305 kilometres per hour सम्म पुगे। September 2024 मा यागीसँग सम्बन्धित गम्भीर बाढीले नौ राज्य र क्षेत्रलाई असर गर्‍यो। 28 March 2025 को भूकम्पले एकैपटक धेरै प्रणालीलाई विपद्ले कति छिटो असर गर्न सक्छ भन्ने देखायो। मण्डले, सागाइङ, बागो, ने पि ताव र माग्वेका 17 million भन्दा बढी मानिस प्रभावित भए; करिब 9 million ले गम्भीर प्रभाव भोगे। भौतिक सम्पत्तिमा प्रत्यक्ष क्षति करिब 11 billion US dollars, буюу सकल घरेलु उत्पादनको लगभग 14 प्रतिशत अनुमान गरिएको थियो। घर, विद्यालय, अस्पताल, राजमार्ग, उपयोगिता सेवा र धार्मिक स्थल क्षतिग्रस्त भए। पराकम्पन र सञ्चार अवरोधले मूल्याङ्कन तथा सहायता कठिन बनाए; पुनःस्थापना महिनौँ र वर्षौँसम्म चल्यो। सामाजिक कल्याण, राहत तथा पुनर्वास मन्त्रालयअन्तर्गत विपद् व्यवस्थापन विभाग, अर्थात् DDM, राष्ट्रिय विपद् व्यवस्थापन कार्यको नेतृत्व गर्छ। राष्ट्रिय प्राकृतिक विपद् व्यवस्थापन समिति, क्षेत्र तथा राज्यका निकाय, र जिल्ला, टाउनशिप, वार्ड तथा गाउँ-समूह तहका निकायले स्थानीय कार्यमा सहयोग गर्छन्। म्यानमार प्रहरी बल, अग्नि नियन्त्रण सेवा, म्यानमार रेडक्रस, नागरिक समाज समूह, NGO, संयुक्त राष्ट्रसङ्घका निकाय तथा अन्य मानवीय साझेदारले सहयोग गर्न सक्छन्। 2025 को भूकम्पपछि ASEAN र AHA Centre ले DDM-नेतृत्वको मूल्याङ्कन र राहत ढुवानीमा सहयोग गरे। 2013 को प्राकृतिक विपद् व्यवस्थापन कानून, त्यसका 2015 नियम, विपद् जोखिम न्यूनीकरणसम्बन्धी म्यानमार कार्ययोजना, राष्ट्रिय भूकम्प तयारी तथा प्रतिक्रिया योजना र DDM मार्गदर्शनले जोखिम न्यूनीकरण, प्रारम्भिक चेतावनी, खोज तथा उद्धार, सुरक्षित स्थानतर्फ सार्ने व्यवस्था, अस्थायी आश्रय, राहत, पुनर्वास र पुनर्निर्माणका जिम्मेवारी निर्धारण गर्छन्। मौसम तथा जलविज्ञान विभाग, अर्थात् DMH, दैनिक, 10-दिने, किसानमुखी, मासिक र क्षेत्रीय पूर्वानुमान प्रकाशित गर्छ। यसले चक्रवात, बाढी, भूकम्प, सुनामी, वर्षा र जलस्तरसम्बन्धी जानकारी दिन्छ, जसमा आकस्मिक बाढी मार्गदर्शन पनि पर्छ। DMH ले Himawari-8 उपग्रह सूचना र मौसम राडार प्रयोग गर्छ। सार्वजनिक मौसम जानकारी 067-411252 र 01-667766 नम्बरबाट पनि पाइन्छ। UNDP SEAD Agro-Advisory Viber सेवाले कृषि प्रयोगकर्तालाई थप जानकारी दिन्छ। सबै क्षेत्रमा समान पहुँच छैन, र दूरसञ्चार अवरोधले चेतावनी ढिलो गराउन सक्छ। तयारीका उपायमा स्थानीय जोखिम मूल्याङ्कन, जनचेतना, अभ्यास, खोज तथा उद्धार तालिम, सामुदायिक स्वयंसेवक, खाद्य तथा राहत सामग्रीको भण्डारण, चक्रवात आश्रय, उचाइमा बनाइएका सुरक्षित स्थान, तटीय तटबन्ध र म्यान्ग्रोभ संरक्षण पर्छन्। स्वास्थ्य, शिक्षा र सामाजिक सेवा प्रदायकले क्षेत्रगत योजना राख्न सक्छन्। पहुँचयोग्य, दुर्गम र द्वन्द्व प्रभावित क्षेत्रअनुसार यी उपायको उपलब्धता र गुणस्तरमा ठूलो अन्तर हुन्छ। आपत्कालमा स्थानीय अधिकारीले जोखिम निगरानी, आपत्कालीन व्यवस्थापन केन्द्र खोल्ने, क्षति तथा नोक्सानीको सूचना सङ्कलन, खोज तथा उद्धार, सुरक्षित स्थानतर्फ सार्ने काम, अस्थायी आश्रय र खाद्य तथा गैरखाद्य सामग्री वितरण गर्न सक्छन्। मोबाइल स्वास्थ्य सेवा र अस्थायी क्लिनिकले प्रभावित समुदायलाई सहयोग गर्न सक्छन्। अधिकारीले मानिसलाई जोखिमपूर्ण क्षेत्र वा भवन छाड्न निर्देशन दिन सक्छन्; कानूनले सुरक्षित स्थानतर्फ सार्ने र पशुधन वा सम्पत्ति ओसार्नेबारे अग्रिम चेतावनी दिन व्यवस्था गर्छ। आश्रय, यातायात, दर्ता र सुरक्षित स्थानतर्फ सार्ने निर्देशन घटना तथा क्षेत्रअनुसार फरक हुन्छन्। सबै जोखिम समेट्ने एउटै देशव्यापी निकासी नक्सा वा सबैलाई सुनिश्चित रूपमा उपलब्ध हुने एउटै पहुँच व्यवस्था प्रमाणित भएको छैन। सहायतामा खाद्य, गैरखाद्य सामग्री, त्रिपाल, स्वच्छता किट, औजार, अस्थायी आश्रय, पानी तथा सरसफाइ सेवा र जीविकोपार्जन वा पुनःस्थापना सहयोग पर्न सक्छ। वितरण घटना, कार्यक्रम, कोष र भौतिक पहुँचमा निर्भर हुन्छ। म्यानमारमा निश्चित रकम वा वितरण समय भएको देशव्यापी विश्वव्यापी विपद् भुक्तानी पुष्टि भएको छैन। आपत्कालीन प्रतिक्रिया सामान्यतया राज्य, दाता र मानवीय कार्यक्रमबाट वित्तपोषित हुन्छ; यातायात, आश्रय, खाना, सञ्चार र पुनर्निर्माणको व्यक्तिगत खर्च स्थान तथा परिस्थितिअनुसार फरक हुन्छ। पुनःस्थापना सामान्यतया क्षति तथा नोक्सानी मूल्याङ्कनबाट राहत, अस्थायी आश्रय र जोखिम-सहनशील पुनर्निर्माणतर्फ जान्छ। यसमा आवास, पिउने पानी, यातायात, विद्युत्, सञ्चार, विद्यालय, अस्पताल, कृषि तथा जीविकोपार्जन पुनःस्थापना पर्न सक्छ। विपद् व्यवस्थापन कानूनले विपद्-सहनशील पुनर्निर्माण र जोखिममा रहेका समूहलाई प्राथमिकता दिन्छ। UN-Habitat ले स्थानीय इन्जिनियरलाई सहयोग गर्दै Earthquake Technical Offices मार्फत 25,000 भन्दा बढी भवनको मूल्याङ्कन गरेको छ। दुर्गम तथा द्वन्द्व प्रभावित क्षेत्रमा पहुँच अवरोध, विस्थापन, पूर्वाधार क्षति र कोष अभाव बढी हुन सक्छ। कानूनले शिशु, ज्येष्ठ नागरिक, अपाङ्गता भएका व्यक्ति, महिला तथा गर्भवती वा स्तनपान गराइरहेका महिलालाई प्राथमिकता दिन्छ। 2025 को भूकम्पबाट प्रभावित अपाङ्गता भएका व्यक्ति भएका घरपरिवारमध्ये 61 प्रतिशतले विद्युत् गुमाए, 54 प्रतिशतको घर क्षतिग्रस्त वा ध्वस्त भयो र लगभग 48 प्रतिशतसँग सुरक्षित खानेपानी थिएन। विपद् जोखिम न्यूनीकरण गतिविधिबाट भएको प्रत्यक्ष निजी सम्पत्ति क्षति लागू कानुनी प्रावधानअनुसार क्षतिपूर्तिका लागि योग्य हुन सक्छ। आयातित खाद्य तथा राहत वा पुनर्वास सामग्री कानूनअन्तर्गत करमुक्त छन्। प्रभावित वा प्रतिबन्धित भवन वा क्षेत्रमा अनधिकृत प्रवेश, वा आधिकारिक निर्देशन उल्लङ्घन गरे एक वर्षसम्म कैद, जरिवाना वा दुवै हुन सक्छ; उपलब्ध अनुसन्धानले हालको स्थानीय कार्यान्वयन पुष्टि गरेको छैन।