ၸူဝ်ႈပၢၼ်လႄႈၶၵ်ႉတွၼ်ႈၸၢတ်ႈပၢၼ် ၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႈ

ၸၢတ်ႈပၢၼ်ၵူၼ်းၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႈ ဢမ်ႇလႆႈၵႂႃႇၸွမ်းသဵၼ်ႈတၢင်းၸုမ်းလူင်ပိူင်လဵဝ်ၵၼ်။ ၵၢၼ်မၢႆပၢႆးၵိူတ်ႇ၊ ၶဝ်ႈၸူးၵၢၼ်လုမ်းလႃးလုၵ်ႈဢွၼ်ႇ၊ ႁူင်းႁဵၼ်း၊ ၼုမ်ႇၸၢႆးၼုမ်ႇယိင်း၊ ၵၢၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ် ဢမ်ႇၼၼ်ႁဵၼ်းၽိၵ်ႇၽၢၼ်ႇၵၢၼ်၊ ယ้ายထိ่น၊ ၵူပ်ႉၵူႈ၊ ပဵၼ်ပေႃႈမႄႈ၊ ၼႃႈႁိူၼ်းၽၢတ်ႇယၢၼ်၊ မီးမၢၵ်ႈမီးပၢႆး၊ ဢႃယုထဝ်ႈၵႄႇ၊ လႄႈလူဝ်ႇၵူၼ်းၸွႆႈလုမ်းလႃး ပဵၼ်ၶၵ်ႉတွၼ်ႈဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်။ လွင်ႈၸၢပ်ႈသႅင်ႇၼႂ်းၸၢတ်ႈပၢၼ်တႄႉ ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၸွမ်းသၢႆၸိုဝ်ႈၸွမ်းမၢႆမီႈ၊ ၶူဝ်းၶွင်ၼႃႈႁိူၼ်း၊ တီႈယူႇ၊ လွင်ႈလွတ်ႈၽေး၊ ၶိူင်ႈၸွႆႈဢၼ်မီး၊ လႄႈလွင်ႈၵမ်ႉထႅမ်တီႈၵူၼ်းၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်း၊ ၸုမ်းတူင်ႇဝူင်း၊ ၸုမ်းလူင်ပိူင်မိူင်း၊ လႄႈၸုမ်းၸွႆႈၽေးၵူၼ်း။ ပိူင်မၢႆမီႈလွင်ႈသုၼ်ႇလုၵ်ႈဢွၼ်ႇ 2019 မၵ်းမၼ်ႈဝႃႈ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇပဵၼ်ၵူၼ်းဢႃယုတႂ်ႈ 18 ပီ။ ဢႃယုၼႆႉၸွႆႈၵၢၼ်ၵႅတ်ႇၶႄလုၵ်ႈဢွၼ်ႇ၊ ၵူၺ်းၵႃႈမၼ်းဢမ်ႇပဵၼ်ပိူင်ၵူႈလွင်ႈတႃႇတႅပ်းတတ်းဝႃႈပဵၼ်ၵူၼ်းယႂ်ႇယဝ်ႉႁႃႉ။ ဢႃယုၵူပ်ႉၵူႈမၵ်းမၼ်ႈ 18 ပီ တႃႇၵူၼ်းၸၢႆးလႄႈၵူၼ်းယိင်း။ ဢႃယုတႅမ်ႇသုတ်းတႃႇႁဵတ်းၵၢၼ်ပဵၼ် 14 ပီ၊ ၵူၺ်းၵႃႈၵၢၼ်ဢၼ်မီးၽေးလႄႈၵၢၼ်ၸႂ်ႉလုၵ်ႈဢွၼ်ႇႁဵတ်းၵၢၼ်ႁၢႆႉႁႅင်းသုတ်းၼၼ်ႉ ထုၵ်ႇႁၢမ်ႈ။ ၵၢၼ်ႁဵၼ်းၸၼ်ႉပိုၼ်ႉဢၼ်မၢႆမီႈမၵ်းမၼ်ႈဝႃႈတေလႆႈႁဵၼ်းၼၼ်ႉ ၵႃႈပဵၼ်တေယဝ်ႉမိူဝ်ႈဢႃယု 11 ပီ၊ ႁဵတ်းႁႂ်ႈလုၵ်ႈဢွၼ်ႇတၢင်းၼမ် ဢႃယု 11 ထိုင် 14 ပီ မီးၶၵ်ႉတွၼ်ႈတႃႇၵႅတ်ႇၶႄလႄႈႁဵၼ်းႁူႉဢၼ်ၶၢတ်ႇဝၢင်ႈ။ မၢႆမီႈႁၢမ်ႈၵၢၼ်ႁပ်ႉၵူၼ်း ဢမ်ႇၼၼ်ၸႂ်ႉၵူၼ်းဢႃယုတႂ်ႈ 18 ပီ ၼႂ်းတပ်ႉ Tatmadaw ဢမ်ႇၼၼ်ၸုမ်းၵၢၼ်သိုၵ်းတၢင်ႇၸုမ်း။ ၵၢၼ်မၢႆပၢႆးၵိူတ်ႇၼၼ်ႉပလေး။ ပေႃႈမႄႈ၊ ၵူၼ်းပႂ်ႉလုမ်းလႃး၊ ဢမ်ႇၼၼ်ၵူၼ်းတၢင်ႇၵေႃႉဢၼ်ၵဵဝ်ႇၶွင်ႈ ၸၢင်ႈယွၼ်းမၢႆပၢႆးၵိူတ်ႇတီႈၽူႈႁပ်ႉပုၼ်ႈၽွၼ်းၽၢႆႇလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ၊ ၽူႈၸတ်းၵၢၼ်ဝၢၼ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ်ၵိူတ်ႇမိူင်း၊ ဢမ်ႇၼၼ်ၸႂ်ႉလိၵ်ႈယိုၼ်ယၼ်တီႈႁူင်းယႃဢၼ်လုၵ်ႈဢွၼ်ႇၵိူတ်ႇ။ လိၵ်ႈမၢႆပၢႆးၵိူတ်ႇၼႆႉပဵၼ်သၢၵ်ႈသေႇဢႃယု လႄႈၸွႆႈၶဝ်ႈထိုင်ၵၢၼ်လုမ်းလႃးလႄႈၶၵ်ႉတွၼ်ႈသုၼ်ႇပဵၼ်ၵူၼ်းၸိုင်ႈမိူင်း ၸွမ်းမၢႆမီႈဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း။ ၶาดလိၵ်ႈတၢင်ႇၸိူဝ်းၸၢင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈၶဝ်ႈႁူင်းႁဵၼ်း၊ သူင်ႇၵႂႃႇၵၢၼ်ၵႅတ်ႇၶႄ၊ ၶၢႆးႁႃၵူၼ်းၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်း၊ ၵၢၼ်လုၵ်ႉတီႈၼိုင်ႈၵႂႃႇတီႈၼိုင်ႈ၊ လႄႈၶၵ်ႉတွၼ်ႈၽူႈၸတ်းၵၢၼ်တၢင်ႇၸိူဝ်း ႁဵတ်းယၢပ်ႇၶိုၼ်ႈ။ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇၸၢင်ႈၸႂ်ႉသဵၼ်ႈတၢင်းႁဵၼ်းႁူႉလႄႈၵမ်ႉထႅမ်လၢႆသဵၼ်ႈတၢင်း။ ၼႂ်းၼၼ်ႉမီးပၢႆးပညာပိုၼ်ႉၸုမ်း၊ ၵၢၼ်ႁဵၼ်းၼွၵ်ႈၸုမ်း၊ တီႈႁဵၼ်းႁူႉၸူဝ်ႈၶၢဝ်း၊ ၽႅၼ်ၵၢၼ်ပၢႆးပညာလႄႈၽၢႆႇၸၢတ်ႈပၢၼ်၊ ၵၢၼ်ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇလုၵ်ႈဢွၼ်ႇၸူဝ်ႈဢွၼ်၊ လႄႈၵၢၼ်ၵမ်ႉထႅမ်ၸႂ်လႄႈတူင်ႇဝူင်း။ ၽႅၼ်ၵၢၼ်ၵၢၼ်ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇလုၵ်ႈဢွၼ်ႇၸူဝ်ႈဢွၼ်ၼၼ်ႉ ၵုမ်းႁူမ်ႈတင်ႈတႄႇၽွင်းၵိူတ်ႇထိုင်ဢႃယု 8 ပီ၊ မီးၵၢၼ်လုမ်းလႃးတုမ်ႉတွပ်ႇတီႈႁိူၼ်း၊ ၵၢၼ်ၵမ်ႉထႅမ်ၽူႈလုမ်းလႃး၊ လႄႈၵၢၼ်ႁူမ်ႈမိုဝ်းတီႈပိုၼ်ႉတီႈ ၼႂ်းၼၼ်ႉပႃးၽူႈၸတ်းၵၢၼ်ၽၢႆႇလူမႃႇ၊ ပၢႆးပညာ၊ ပၢႆးယူႇလီ၊ ၸုမ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း၊ လႄႈၸုမ်းသႃသၼႃ။ ႁူင်းႁဵၼ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈပဵၼ်ပလေးထိုင်ၸၼ်ႉဢၼ်မၵ်းမၼ်ႈ၊ ၵူၺ်းၵႃႈၶိူင်ႈၸႂ်ႉ၊ ၵႃႈတၢင်း၊ ၵၢၼ်မီးႁူင်းႁဵၼ်း၊ လွင်ႈလွတ်ႈၽေး၊ လႄႈငဝ်းလၢႆးတီႈပိုၼ်ႉတီႈ ၸၢင်ႈမီးၵႃႈၸႂ်ႉၸၢႆႇတႄႉ ဢမ်ႇၼၼ်ႁႄႉႁၢမ်ႈၵၢၼ်ၶိုၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်း။ ပီ 2025 မီးလၢႆးငၢၼ်းဝႃႈ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇမွၵ်ႈ 4.7 လၢၼ်ႉၵေႃႉဢမ်ႇလႆႈႁဵၼ်း၊ မွၵ်ႈ 0.9 လၢၼ်ႉၵေႃႉဢမ်ႇလႆႈထၢႆႇၶဵမ်ပႂ်ႉၵင်ႈၸဵမ်မိူဝ်ႈပုံမှန်၊ လႄႈလုၵ်ႈဢွၼ်ႇမွၵ်ႈ 6.9 လၢၼ်ႉၵေႃႉလူဝ်ႇလွင်ႈၸွႆႈၽေးၵူၼ်းလမ်ႇလွင်ႈ။ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈၵူၼ်းၼုမ်ႇၼၼ်ႉပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်၊ ဢမ်ႇမီးဢႃယုၵူၼ်းၼုမ်ႇတၢင်းၸိုင်ႈမိူင်းမၵ်းမၼ်ႈၼႂ်းမၢႆမီႈပိူင်လဵဝ်။ ၵူၼ်းၼုမ်ႇၵေႃႉၼိုင်ႈၸၢင်ႈလုၵ်ႉတီႈႁူင်းႁဵၼ်းၵႂႃႇၸူးၵၢၼ်ႁဵၼ်းၼွၵ်ႈၸုမ်း၊ ၵၢၼ်ႁဵၼ်းၽၢႆႇၸၢတ်ႈပၢၼ်၊ ၵၢၼ်ႁဵၼ်းၽိၵ်ႇၽၢၼ်ႇဢၼ်မီးၶိူင်ႈမိုဝ်း ဢမ်ႇၼၼ်ၵၢၼ်ၽိၵ်ႇၽၢၼ်ႇ၊ ၵၢၼ်၊ ၽႅၼ်ၵၢၼ်လဵင်ႉၸီႇပ၊ ဢမ်ႇၼၼ်ယ้ายထိ่น။ မီးလၢႆးငၢၼ်းဝႃႈ ၵူၼ်းဢႃယု 15 ထိုင် 19 ပီ ယ้ายထိ่นၵွပ်ႈၵၢၼ်။ ၵၢၼ်ႁဵၼ်းၶၢတ်ႇဝၢင်ႈ၊ ၵၢၼ်ႁပ်ႉၵူၼ်းၵႂႃႇၶဝ်ႈၸုမ်းသိုၵ်း၊ ၵၢၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ်လုၵ်ႈဢွၼ်ႇ၊ ၵၢၼ်ၵႃႉၵူၼ်း၊ ၵူပ်ႉၵူႈၸဵမ်လဵၵ်ႉ ဢမ်ႇၼၼ်ၵူပ်ႉၵူႈၵွပ်ႈၶဵၼ်ႇတဵင်၊ ၵၢၼ်ႁုၵ်ႉႁၢႆႉတေႃႇၵူၼ်းယိင်း၊ ၸႂ်ႉယႃႈ၊ လႄႈပၢႆႈယ้าย ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးၽေးယႂ်ႇ။ ၽႅၼ်ၵၢၼ်ၸိူဝ်းမိူၼ် Baykin 2.0၊ ပၢႆးပညာလွင်ႈၵူပ်ႉၵူႈလႄႈသႃႇရီး၊ ၵၢၼ်ပၢႆးယူႇလီလွင်ႈသႃႇရီးလႄႈၵၢၼ်သိုပ်ႇၸၢတ်ႈပၢၼ်၊ လႄႈၽူႈၼမ်းၵူၼ်းၼုမ်ႇၽူႈၸွႆႈၵၼ် ၸၢင်ႈပၼ်လွင်ႈၵမ်ႉထႅမ်၊ ၵူၺ်းၵႃႈၶဝ်ႈထိုင်လႆႈတႃႇလႂ်ၼၼ်ႉ ပိူင်ႈၸွမ်းပၢင်တိုၵ်း၊ ၵူၼ်းယိင်းၵူၼ်းၸၢႆး၊ လႄႈတီႈယူႇ။ ပီ 2024 မီးလၢႆးငၢၼ်းဝႃႈ ၽႅၼ်ၵၢၼ်ၼိုင်ႈဢၼ်ပၼ်ပၢႆးပညာလွင်ႈသႃႇရီးၶွပ်ႈထူၼ်ႈတႃႇၵူၼ်းၼုမ်ႇဢၼ်ဢမ်ႇလႆႈႁဵၼ်း မွၵ်ႈ 8,400 ၵေႃႉ၊ လႄႈမီးၵူၼ်းၸႂ်ႉဢႅပ်ႉပလီၶေးသျိၼ်ႇမွၵ်ႈ 11,500 ၵေႃႉ။ ၵူၼ်းယႂ်ႇဢမ်ႇမီးၶၵ်ႉတွၼ်ႈၶဝ်ႈၸူးဢၼ်ၼိုင်ႈလဵဝ်။ ၼႂ်းၵၢၼ်ၸၢပ်ႈသႅင်ႇတႄႉ ငိုၼ်းၶဝ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ်ၵၢၼ်လဵင်ႉၸီႇပ၊ တင်ႈၼႃႈႁိူၼ်း၊ ပဵၼ်ပေႃႈမႄႈ၊ ၵူပ်ႉၵူႈ၊ လႄႈယ้ายထိ่น ၸၢင်ႈမၢႆထိုင်ၵၢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈ။ ၽႅၼ်ႇတၢင်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၵေႃႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉၵၢၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ်၊ ပၢႆးယူႇလီ၊ ငိုၼ်းၸႂ်ႉၸၢႆႇပၢႆးပညာ၊ လႄႈလွင်ႈၼႃႈႁိူၼ်းႁပ်ႉမိုဝ်းၽေးပၢႆးမၢၵ်ႈမီး။ ၵွၼ်ႇငႅၼ်ႈႁိၼ်ယႂ်ႇပီ 2025 တႄႉၵူၼ်းတုၵ်ႉၶတေမီးမွၵ်ႈ 31%၊ လႄႈပီႁူဝ်လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ 2025 ငိုၼ်းပွင်ႈသွင်သျိၼ်ႇမီးမွၵ်ႈ 34.1% ၸွမ်းလၢႆးငၢၼ်း။ ငိုၼ်းၸွႆႈၸႂ်လၢႆလွင်ႈ၊ လႄႈၵၢၼ်ၸွႆႈလဵင်ႉၸီႇပတီႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ၊ ၸုမ်းၸၢတ်ႈၸိုင်ႈလုမ်ႈၾႃႉ၊ လႄႈၸုမ်းၸွႆႈၽေးၵူၼ်း ၸၢင်ႈၸွႆႈၼႃႈႁိူၼ်းဢၼ်လိူၵ်ႈဝႆႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႈလၵ်းထၢၼ်ဢၼ်မီးတေႃႇယၢမ်းလဵဝ် ဢမ်ႇယိုၼ်ယၼ်ဝႃႈမီးငိုၼ်းၸွႆႈၵူၼ်းယႂ်ႇပတ်းပိုၼ်ႉမိူင်း။ ပဵၼ်ပေႃႈမႄႈမီးပုၼ်ႈၽွၼ်းမၢႆပၢႆးၵိူတ်ႇ၊ လုမ်းလႃး၊ ၵႅတ်ႇၶႄ၊ သွၼ်ပၼ်လုၵ်ႈ၊ လႄႈႁႄႉၵင်ႈၵၢၼ်ႁုၵ်ႉႁၢႆႉလႄႈၵူပ်ႉၵူႈၵွပ်ႈၶဵၼ်ႇတဵင်။ ပေႃႈမႄႈပဵၼ်ၽူႈပႂ်ႉလုမ်းလႃးတႄႇဢွၼ်တၢင်းသုတ်း လႄႈႁူမ်ႈၵၼ်ႁပ်ႉပုၼ်ႈၽွၼ်းၵၢၼ်လုမ်းလႃးလုၵ်ႈလႄႈၸတ်းၵၢၼ်ၶူဝ်းၶွင်ၶဝ်၊ ၽွင်းဢၼ်လွင်ႈၸမ်ပၢႆးၸႂ်လုၵ်ႈလႄႈၵႂၢမ်းၶဝ် ထုၵ်ႇၼပ်ႉထိုင်ၸွမ်းဢႃယုလႄႈၵၢၼ်ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ။ ၵၢၼ်လုမ်းလႃးၼႂ်းၵူၼ်းၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း၊ ၵူၼ်းႁပ်ႉလုၵ်ႈလုမ်းလႃး၊ လႄႈၵၢၼ်လုမ်းလႃးတၢင်ႇသဵၼ်ႈတၢင်း ၵမ်ႈၼမ်ထုၵ်ႇလိူၵ်ႈၸႂ်ႉ ၵွၼ်ႉလုၵ်ႈဢွၼ်ႇယူႇၸွမ်းၼႃႈႁိူၼ်းဢွၼ်တၢင်းဢမ်ႇလွတ်ႈၽေး။ ထုၵ်ႇႁႂ်ႈၽၢတ်ႇယၢၼ်ၸူဝ်ႈၶၢဝ်းလႄႈပၼ်ၶၢဝ်းယၢမ်းပႅတ်ႈၵေႃႈၵႃႈပဵၼ်တေယၢဝ်း။ ႁူင်းႁဵၼ်းၾိုၵ်းၽွၼ်ႉ ဢမ်ႇၼၼ်ႁူင်းပႂ်ႉလုမ်းလႃးၸူဝ်ႈၶၢဝ်း ထုၵ်ႇဝႆႉပဵၼ်သဵၼ်ႈတၢင်းၸုတ်ႈၸၢႆးသုတ်း။ မိူဝ်ႈမီးပႃးတွင်ႉလႄႈပဵၼ်ပေႃႈမႄႈၸူဝ်ႈဢွၼ်ႇၼၼ်ႉ ၸၢင်ႈလူဝ်ႇၵၢၼ်လုမ်းလႃးၽွင်းပႃးတွင်ႉ၊ ၵၢၼ်လုမ်းလႃးဝၢႆးၵိူတ်ႇ၊ ၽႅၼ်ၵၢၼ်ၼႃႈႁိူၼ်း၊ ၵၢၼ်ပၢႆးယူႇလီလွင်ႈသႃႇရီး၊ လႄႈၵၢၼ်သူင်ႇတေႃႇၽွင်းၶိုၵ်ႉၶၵ်ႉတႃႇမႄႈလႄႈလုၵ်ႈဢွၼ်ႇ ပၼ်တီႈၽၢႆႇပၢႆးယူႇလီ၊ ၸုမ်းၸၢတ်ႈၸိုင်ႈလုမ်ႈၾႃႉ၊ လႄႈၸုမ်းတူင်ႇဝူင်း။ ၵႃႈၸႂ်ႉၸၢႆႇလႄႈၶၢဝ်းယၢမ်းပိူင်ႈၸွမ်းႁူင်းပၢႆးယူႇလီ၊ လွင်ႈလွတ်ႈၽေး၊ လႄႈငိုၼ်းၵမ်ႉထႅမ်၊ လႄႈဢမ်ႇမီးၵႃႈၸႂ်ႉၸၢႆႇပိူင်လဵဝ်တႃႇတူဝ်ႈမိူင်းဢၼ်မၵ်းမၼ်ႈဝႆႉ။ ဢႃယုထဝ်ႈၵႄႇ ၵမ်ႈၼမ်ဢုပ်ႇလၢတ်ႈတႄႇၵႃႈပဵၼ် 60 ပီၶိုၼ်ႈၵႂႃႇ။ လၢႆးငၢၼ်းၵၢၼ်ၼပ်ႉႁူဝ်ၵူၼ်းၵၢင်ၵၢင်ပီ 2019 မၢႆထိုင်ၵူၼ်းထဝ်ႈမွၵ်ႈ 5.2 လၢၼ်ႉၵေႃႉ ဢမ်ႇၼၼ်မွၵ်ႈ 10.1% ၶွင်ႁူဝ်ၵူၼ်း၊ လႄႈၽႅၼ်ၵၢၼ်ၼပ်ႉသၢႆႇဝႃႈပီ 2050 တေမီးမွၵ်ႈ 13 လၢၼ်ႉၵေႃႉ ဢမ်ႇၼၼ်မွၵ်ႈ 20%။ ၵူၼ်းဢႃယု 60 ပီ မီးလွင်ႈၶၢဝ်းယၢမ်းယူႇထႅင်ႈမွၵ်ႈ 16.3 ပီ ၸွမ်းၵၢၼ်ၵိတ်ႇမၵ်ႈ။ ၼႃႈႁိူၼ်းလႄႈၸုမ်းတူင်ႇဝူင်းယင်းပဵၼ်ၽူႈၵမ်ႉထႅမ်လၵ်း၊ ပႃးၽၢႆႇပၢႆးယူႇလီ၊ ၽူႈၸတ်းၵၢၼ်ၽၢႆႇလူမႃႇ၊ လႄႈၸုမ်းဢၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ။ ၽႅၼ်ၵၢၼ်ၵႅတ်ႇၶႄတူင်ႇဝူင်းၸိုင်ႈမိူင်းမိူင်းမၢၼ်ႈ မၵ်းမၼ်ႈငိုၼ်းပၼ်ၵူၼ်းထဝ်ႈတႄႇဢႃယု 65 ပီ ပဵၼ်ၼႃႈတၢင်းၽႅၼ်ၵၢၼ်၊ ၽွင်းဢၼ်မီးလၢႆးငၢၼ်းပိုၼ်းဝႃႈမီးငိုၼ်းပၼ်ၵူၼ်းဢႃယု 90 ပီၶိုၼ်ႈၵႂႃႇ။ လၵ်းထၢၼ်ဢၼ်မီးတေႃႇယၢမ်းလဵဝ် ဢမ်ႇယိုၼ်ယၼ်လွင်ႈၶႂၢင်ႉၶဝ်ႈထိုင်ပတ်းပိုၼ်ႉမိူင်း၊ ပမာဏငိုၼ်းပၼ်၊ ၶေႃႈယွၼ်းၶဝ်ႈၸုမ်း၊ လႄႈဝၼ်းပၼ်ငိုၼ်း။ ၵူၼ်းယိင်းဢႃယုထဝ်ႈ၊ ၵူၼ်းၼႂ်းဝၢၼ်ႈၼွၵ်ႈ၊ ၼႃႈႁိူၼ်းတုၵ်ႉၶ၊ ၵူၼ်းမီးမၢၵ်ႈမီးပၢႆး၊ လႄႈၵူၼ်းထဝ်ႈသုတ်း ၽၢႆႇလႂ်ၵေႃႈမီးၽေးသုင်။ ၵၢၼ်လုမ်းလႃးၵူၼ်းတီႈပိုင်ႈပႃးၵူၼ်းၸွႆႈၼၼ်ႉ ၵမ်ႈၼမ်ၼႃႈႁိူၼ်း၊ ၵူၼ်းၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း၊ ၸုမ်းတူင်ႇဝူင်း၊ လႄႈၵူၼ်းၸွႆႈဢမ်ႇလႆႈငိုၼ်း ႁဵတ်းပၼ်ပဵၼ်ပိူင်ဢမ်ႇၸုမ်း။ မိူင်းမၢၼ်ႈဢမ်ႇမီးသုၼ်ႇလုမ်းလႃးယၢဝ်းယၢဝ်းပတ်းပိုၼ်ႉမိူင်း၊ ပိူင်ၸၼ်ႉၵၢၼ်လုမ်းလႃး ဢမ်ႇၼၼ်ငိုၼ်းၸွႆႈၽူႈလုမ်းလႃးဢၼ်ယိုၼ်ယၼ်ဝႆႉ။ ၵၢၼ်ၸွႆႈၼႂ်းတူင်ႇဝူင်း၊ ၶိူင်ႈၸွႆႈၵၢၼ်ယူႇသဝ်း၊ လႄႈၵၢၼ်သူင်ႇတေႃႇတီႈႁူင်းႁေႃးပၢႆးယူႇလီၸိူဝ်ႉၸိုင်ႈ ၸွႆႈပၼ်ၵၢၼ်ယွမ်းၶၢတ်ႇ။ WHO လႄႈ HelpAge ၸွႆႈၽိုၵ်းၽွၼ်ႉၵၢၼ်လုမ်းလႃးႁူမ်ႈၵၼ်လႄႈၵၢၼ်ၶဝ်ႈႁူမ်ႈပၢႆးၸႂ်၊ လႄႈမီးၽၢႆႇပၢႆးယူႇလီပိုၼ်ႉၸုမ်း 7 တီႈ ၼႂ်းၼေႇပျီႇတေႃႇ ဢၼ်မီးၽႅၼ်ၵၢၼ်ၽိၼ်းၽိူၼ်။ ၵၢၼ်ၸွႆႈဢၼ်ၸႅၼ်ႇၽိူၼ်း ထိုင်လုၵ်ႈဢွၼ်ႇမီးမၢၵ်ႈမီးပၢႆးမွၵ်ႈ 23,025 ၵေႃႉ ၼႂ်းပီ 2025။ တုၵ်ႉၶ၊ ပၢင်တိုၵ်း၊ လႄႈၶိူင်ႈတၢင်းၵေႃႇသၢင်ႈလူႉၵွႆ ၸၢင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈၵၢၼ်လုမ်းလႃး၊ ၵႃႈတၢင်း၊ လႄႈၶိူင်ႈၸွႆႈ ဢမ်ႇမီး ဢမ်ႇၼၼ်ၵႃႈၶၼ်သုင်ၵႂႃႇ။ ၵၢၼ်တတ်းသိၼ်လုၵ်ႈဢွၼ်ႇၵေႃႈၸွမ်းပိူင်ဢႃယု။ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇဢႃယုတႂ်ႈ 10 ပီ ဢမ်ႇၸၢင်ႈထုၵ်ႇတႅပ်းတတ်းဝႃႈမီးပုၼ်ႈၽွၼ်းၽိတ်းမၢႆမီႈ။ တႃႇဢႃယု 10 ထိုင်တႂ်ႈ 12 ပီ ၽူႈမီးပုၼ်ႈၽွၼ်းၸႂ်ႉၵၢၼ်ၵိတ်ႇမၵ်ႈလွင်ႈၶဝ်ႈၸႂ်။ ႁူင်းလူင်တတ်းသိၼ်လုၵ်ႈဢွၼ်ႇၸတ်းၵၢၼ်လွင်ႈၽိတ်းမၢႆမီႈဢၼ်ႁဵတ်းၵွၼ်ႇထိုင်ဢႃယု 18 ပီ။ ၸၢင်ႈၸႂ်ႉၵၢၼ်ၽွင်ႈၽႅဝ်၊ ၵၢၼ်ၵႄႈလိတ်ႈၵၼ်၊ ၵၢၼ်ပႂ်ႉတူၺ်း၊ သူင်ႇၶိုၼ်းၼႃႈႁိူၼ်း၊ တီႈပိုင်ႈ၊ ႁူင်းပႂ်ႉလုမ်းလႃးၸူဝ်ႈၶၢဝ်း၊ ဢမ်ႇၼၼ်ႁူင်းႁဵၼ်းၾိုၵ်းၽွၼ်ႉ၊ ၽွင်းဢၼ်ၵၢၼ်ၶင်ၵူၼ်းထုၵ်ႇဝႆႉပဵၼ်သဵၼ်ႈတၢင်းၸုတ်ႈၸၢႆးသုတ်း။ ၽေးၶိုၵ်ႉၶၵ်ႉၸၢင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူႈၶၵ်ႉတွၼ်ႈၶၢတ်ႇဝၢင်ႈ။ ပၢင်တိုၵ်း၊ ပၢႆႈယ้าย၊ ငႅၼ်ႈႁိၼ်ယႂ်ႇဝၼ်းထီႉ 28 လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ် ပီ 2025၊ ၼမ်ႉထူမ်ႈ၊ ၽူၼ်လူမ်းမႃးႁႅင်း၊ မၢၵ်ႇမႅင်းၽင်ဝႆႉလႄႈၶိူင်ႈၽၢၼ်ႇသိုၵ်းဢၼ်ယင်းပေါက်လႆႈ၊ လႄႈၽေးၵပ်းၵႃႇယ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၽေးတၢႆလႄႈမၢတ်ႇၸဵပ်း၊ ၵၢၼ်ၸၢင်ႈၸႂ်ႉၵူၼ်း၊ ၵၢၼ်ၵုမ်းၵူၼ်းဢမ်ႇၸွမ်းမၢႆမီႈ၊ ၵၢၼ်ႁုၵ်ႉႁၢႆႉတေႃႇၵူၼ်းယိင်း၊ ၵၢၼ်ၵႃႉၵူၼ်း၊ ၵူပ်ႉၵူႈၸဵမ်လဵၵ်ႉ ဢမ်ႇၼၼ်ၵွပ်ႈၶဵၼ်ႇတဵင်၊ ၵၢၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ်လုၵ်ႈဢွၼ်ႇ၊ ၼႃႈႁိူၼ်းၽၢတ်ႇယၢၼ်၊ ၶၢတ်ႇၶဝ်ႈၽၵ်း၊ လႄႈလူဝ်ႇၵၢၼ်ၵမ်ႉထႅမ်ပၢႆးၸႂ် တိူဝ်းၶိုၼ်ႈ။ ၽႅၼ်ၵၢၼ်ၵူၼ်းလူဝ်ႇလႄႈၵၢၼ်တွပ်ႇတုမ်ႉပီ 2026 မၢႆထိုင်ၵူၼ်းလူဝ်ႇၵၢၼ်ၸွႆႈ 16.2 လၢၼ်ႉၵေႃႉ ၼႂ်းၸႄႈဝဵင်း 227 တီႈ၊ ၼႂ်းၼၼ်ႉပႃးၵူၼ်းပၢႆႈၼႂ်းမိူင်းမွၵ်ႈ 4 လၢၼ်ႉၵေႃႉ။ မီးၵူၼ်းတိူဝ်ႉၽွၼ်းမွၵ်ႈ 31% ပဵၼ်လုၵ်ႈဢွၼ်ႇ၊ 57% ပဵၼ်ၵူၼ်းယႂ်ႇ၊ လႄႈ 12% ပဵၼ်ၵူၼ်းထဝ်ႈ ၸွမ်းၵၢၼ်ၵိတ်ႇမၵ်ႈ။ ၽူႈတွပ်ႇၽိတ်းလၢတ်ႈဝႃႈ 52% မီးၶေႃႈၶတ်းၶႂၢင်ၵႃႈၸႂ်ႉၸၢႆႇတႃႇၶဝ်ႈထိုင်ပၢႆးယူႇလီ၊ 29% ဢမ်ႇမီးႁူင်းပၢႆးယူႇလီၸႂ်ႉလႆႈယူႇၸမ်၊ လႄႈ 6% လႆႈၵၢၼ်လုမ်းလႃးဢမ်ႇၵုမ်ႇထူၼ်ႈ။ ၵၢၼ်တွပ်ႇတုမ်ႉမီးၵၢၼ်ၸတ်းၵၢၼ်ၸွႆႈၽေးၵူၼ်း၊ ပၢႆးပညာ၊ ၵၢၼ်ၵႅတ်ႇၶႄလုၵ်ႈဢွၼ်ႇ၊ ၶူဝ်းၵိၼ်၊ ၼမ်ႉလႄႈသုၵ်ႉသၢင်ႈ၊ ၵၢၼ်ၵႅတ်ႇၶႄမၢၵ်ႇမႅင်း၊ ပၢႆးယူႇလီ၊ ပၢႆးယူႇလီလွင်ႈသႃႇရီးလႄႈသိုပ်ႇၸၢတ်ႈပၢၼ်၊ ၵၢၼ်ၸွႆႈၽေးၵူၼ်းမိူဝ်ႈမီးၵၢၼ်ႁုၵ်ႉႁၢႆႉတေႃႇၵူၼ်းယိင်း၊ ၵၢၼ်ၵႅတ်ႇၶႄ၊ လႄႈၵၢၼ်ၸွႆႈလိၵ်ႈလၢႆးလႄႈလိၵ်ႈယိုၼ်ယၼ်။ ၵၢၼ်ၸွႆႈပၼ်တႃႇၵူၼ်းၸုမ်းဢၼ်လိူၵ်ႈဝႆႉ လႄႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၸွမ်းငိုၼ်းၵမ်ႉထႅမ်လႄႈၶဝ်ႈထိုင်လႆႈ၊ ဢမ်ႇၸႂ်ႈသုၼ်ႇၸွႆႈၵူႈၵေႃႉ။