လွင်ႈသႃႇသၼႃႇ မိူင်းမၢၼ်ႈ

သၢႆမၢႆၵူၼ်းမိူင်းပီ 2014 လၢတ်ႈဝႃႈ 89.8% ပဵၼ်ပုတ်ႉထ၊ 6.3% ပဵၼ်ၶရိတ်ႉ၊ 2.3% ပဵၼ်မူႇသလိမ်၊ 0.5% ပဵၼ်ႁိၼ်ႇတူႇ၊ 0.8% ၼပ်ႉထိုဝ်ၽီၽွင်း၊ 0.2% ၼပ်ႉထိုဝ်ၽႃႇသႃႇတၢင်ႇမဵဝ်း လႄႈ 0.1% ဢမ်ႇမီးၽႃႇသႃႇ။ သၢႆမၢႆၼၼ်ႉ ဢမ်ႇတႅပ်းတႅမ်ႈၵူၼ်းမွၵ်ႈ 1.09 လၢၼ်ႉၵေႃႉ ၼႂ်းရၶႅင်ႇ၊ ၵမ်ႉၼမ်ပဵၼ်မူႇသလိမ်၊ ၵွပ်ႈၼၼ် သဵၼ်ႈမၢႆတစ်မိူင်းဢမ်ႇၶွပ်ႈထူၼ်ႈ။ USCIRF ၶၢတ်ႈဝႆႉမႂ်ႇၵွၼ်ႇဝႃႈ ၵူၼ်းမွၵ်ႈ 88% ပဵၼ်ပုတ်ႉထထေရဝႃႇတ၊ 6% ပဵၼ်ၶရိတ်ႉ၊ မွၵ်ႈ 3% ပဵၼ်မူႇသလိမ်၊ မီးၸုမ်းႁိၼ်ႇတူႇ၊ ယိဝ်း၊ ၸိူဝ်ႉၶႄႇထႅမ်ႇပူၺ်း လႄႈ ၼပ်ႉထိုဝ်ၽီၽွင်းတၢင်ႇၸုမ်းၵေႃႈမီးၽွင်ႈ။ သႃႇသၼႃႇၵူၼ်းၵေႃႉၼိုင်ႈ မၵ်းမၼ်ႈၵၼ်ၸွမ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းလႄႈ သၢႆငၢႆၵၢၼ်မိူင်းလႆႈ: ၵူၼ်းၶရိတ်ႉၼမ်ၼႂ်းၸုမ်းၶျိၼ်၊ ၶၢင်၊ ၵရင်ႇလႄႈ ၶယႃး၊ မူႇသလိမ်မီးၼႂ်းၸုမ်းရူဝ်ႁိၼ်ႇၵျႃႇ၊ ၵမၢၼ်း လႄႈ ၸုမ်းမႃးတီႈၸၢဝ်းၸၼ်းဢေးသျႃး၊ ၸုမ်းႁိၼ်ႇတူႇႁၼ်လႆႈၼႂ်းမိူင်းမၼ်းတလေး၊ ၵူၺ်းၵႃႈ လွင်ႈၼပ်ႉထိုဝ်ၼတ်ႉ (nat) ဢမ်ႇၼၼ် ပူႇမွၼ်ႇၸၢင်ႈႁူမ်ႈၵၼ်တင်းပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇ။ ၽိင်ႈသႃႇသၼႃႇပုတ်ႉထပႃးၸဵမ် ၵၢၼ်ပၼ်တၢင်းၵမ်ႉထႅမ် (dana)၊ သီလ၊ ပူႇၸႃႇ၊ ၵၢၼ်ၼင်ႈၸႂ်၊ ၵၢၼ်သွၼ်ထမ်း၊ ၵၢၼ်ပၼ်ၵုသူလ်တေႃႇပိူၼ်ႈ လႄႈ ၵၢၼ်ၶၢမ်ႇပဵၼ်ရႁၢၼ်းၸူဝ်ႈၶၢဝ်းဢမ်ႇၼၼ် တႃႇသေႇ။ သင်ႇၶႃႇပဵၼ်ၸုမ်းရႁၢၼ်းပုတ်ႉထ။ ဝတ်ႉ၊ ၸၢၼ်း၊ ၵျွင်းပုတ်ႉထ၊ ႁူင်းၼင်ႈၸႂ်လႄႈ ၸုမ်းၵူၼ်းပုတ်ႉထပၢၼ်ၵူၼ်းႁိူၼ်း ၸွႆႈပၼ်လွင်ႈၵိူဝ်းယမ်၊ ပၢႆးပညာလႄႈ ၵၢၼ်ၵမ်ႉထႅမ်တူင်ႇဝူင်း။ ၸုမ်းသင်ႇၶႃႇမႁႃၼႃယၵ (Sangha Maha Nayaka Committee) ဢၼ်ႁွင်ႉၵၼ် Ma Ha Na ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸုမ်းပၢႆးသႃႇသၼႃႇပုတ်ႉထၸၼ်ႉၸိုင်ႈမိူင်း ဢၼ်ယႂ်ႇသုတ်း၊ မီးၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်း 47 ၵေႃႉ။ ၸုမ်းၶရိတ်ႉမီးၵႂႃႇၸွမ်းၸုမ်းၶေႃႇလိၵ်ႉ၊ ဢင်ႇၵလိၵ်ႉ၊ ပႅပ်ႉတိတ်ႉ၊ မေႃးတိတ်ႉ၊ ပရႅတ်ႉသပီရီႇယႅၼ်ႇလႄႈ ပႅၼ်ႇတေႃႇၵူတ်ႉ။ ၽိင်ႈၶဝ်ပႃးၸဵမ် ၵၢၼ်ၵိူဝ်းယမ်ဝၼ်းဢาทิตย์၊ ၵၢၼ်တွင်းပၢတ်ႈ၊ ၵၢၼ်သွၼ်ၽိင်ႈၵျမ်းသီႇလႄႈ ႁူင်းႁဵၼ်းဝၼ်းဢาทิตย์၊ ပၢပ်ႉတိသ်၊ ယူၶႃရိတ်ႉ၊ ပႃႇထိၵၢၼ်တႄႇၵူႈၸဝ်ႈလႄႈ ပႃႇထိၵၢၼ်သုၼ်ႇတၢႆ။ ၸုမ်းမူႇသလိမ်ၸႂ်ႉမတ်ႉၸိတ်ႉ၊ ဢီမၢမ်ႇ၊ မဒရႃႇသႃႇလႄႈ ၸုမ်းတူင်ႇဝူင်း၊ ၽိင်ႈၵူႈဝၼ်းပႃးၸဵမ် ပၢတ်ႈဝၼ်းလႄႈဝၼ်းသုၵ်း၊ ရမၢၼ်ႇ၊ ဢီးတုလ်ၾိတ်ႇ၊ ဢီးတုလ်ဢႃႇသႃႇ၊ ၵၢၼ်ၵိၼ်ႇၶဝ်ႈႁႃလႃႇ၊ ပႃႇထိထိၼိၵႃႇ လႄႈ ၵၢၼ်ၵႂႃႇႁၢၸ်ႉ။ ၸုမ်းႁိၼ်ႇတူႇၵိူဝ်းယမ်ၼႂ်းဝတ်ႉ၊ မီးပုၼ်ႇထႃႇလႄႈ ႁဵတ်းပွႆးဝတ်ႉ၊ ပႃးဝၼ်းတီဝႃႇလီၸွမ်းၼင်ႇသၢႆငၢႆ။ ဢွင်ႈတီႈသႃႇသၼႃႇပႃးၸဵမ် ဝတ်ႉပုတ်ႉထလႄႈႁူင်းႁဵၼ်းထမ်း၊ ၵျွင်းၶရိတ်ႉ၊ မတ်ႉၸိတ်ႉ၊ မဒရႃႇသႃႇ၊ ဝတ်ႉႁိၼ်ႇတူႇ လႄႈ ဢွင်ႈတီႈယိဝ်း၊ ၽႃႇသႃႇပႃႇႁႃႇယႄႇ လႄႈ ၽႃႇသႃႇပိုၼ်ႉမိူင်းဢၼ်လဵၵ်ႉၼွႆႉ။ မီးပိူင်ၵၢၼ်တႄႇမၼ်ႈၵႅၼ်ႇယဝ်ႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ဢွင်ႈတီႈၸုမ်းၼွၵ်ႈၼမ်ၼၼ်ႉ ပႅတ်ႇပႅၵ်ႇၵၼ်ၼမ်။ လွင်ႈၶဝ်ႈထိုင်ၸၢင်ႈၸွမ်းၼင်ႇမိူင်းၼွႆႉ၊ ၶေႃႈၶႂၢင်ႉပိုၼ်ႉတီႈ၊ သၢႆငၢႆလွတ်ႈၽေး၊ ၽိုၼ်ယိုၼ်ယၼ်တူဝ်တၼ်း၊ သုၼ်ႇပဵၼ်ၵူၼ်းမိူင်းလႄႈ ပိူင်ၸုမ်းၼၼ်ႉ။ ႁူင်းႁဵၼ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈတီႈၵူၼ်းပုတ်ႉထၼမ် ၸၢင်ႈတႄႇဝၼ်းၸွမ်းပၢတ်ႈပုတ်ႉထ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ပိူင်သွၼ်ၵူႈၵေႃႉဢမ်ႇမီးၽႃႇသႃႇပဵၼ်ဝိၶႃႇၸီး။ ႁူင်းႁဵၼ်းသင်ႇၶႃႇပဵၼ်သဵၼ်ႈတၢင်းတၢင်ႇဢၼ် ဢမ်ႇၼၼ် တၢင်းၸွႆႈထႅမ်တိူဝ်း၊ ႁူင်းႁဵၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉမီး 1,484 လင် သွၼ်ၼၵ်းႁဵၼ်းမွၵ်ႈ 285,000 ၵေႃႉ ၸွမ်းၼင်ႇႁူဝ်ၼပ်ႉ 4% ၶွင်ၵူၼ်းထိုင်ဝႆးႁဵၼ်း၊ ၸွမ်းၼင်ႇလၢႆးငၢၼ်းပီ 2023။ ႁူင်းႁဵၼ်းသင်ႇၶႃႇဢၼ်မၢႆၾၢင်ၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉပိူင်သွၼ်ၸၼ်ႉငဝ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် ၸၼ်ႉၵၢင်ၶွင်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ႁူမ်ႈတင်းၽိင်ႈပုတ်ႉထလႄႈ လၢႆးယူႇသဝ်း။ ၽွင်းတမ်းၸွႆႈထႅမ်ပၢႆးပညာသင်ႇၶႃႇ၊ ၸၼ်ႉၸွမ်ပရိယတ်တိသႃႇသၼႃႇတီႈတႃႈၵုင်ႈလႄႈ မၼ်းတလေး၊ ၸၼ်ႉၸွမ်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈပုတ်ႉထထေရဝႃႇတၼွၵ်ႈမိူင်း၊ လႄႈပၢင်တွပ်ႇပႃႇလိ၊ တိပိတၵ၊ ဓမ်မၸရိယ ပၼ်တိုဝ်ႉတၢင်းႁဵၼ်းပုတ်ႉထၸၼ်ႉသုင်။ ႁူင်းႁဵၼ်းထႃႇလေႃႇၶရိတ်ႉ၊ ႁူင်းႁဵၼ်းၽိုၼ်ၵျမ်း၊ ႁူင်းႁဵၼ်းဝၼ်းဢาทิตย์၊ လွင်ႈသွၼ်သႃႇသၼႃႇမူႇသလိမ် ဢမ်ႇၼၼ် ႁိၼ်ႇတူႇ ဢၼ်ၵူၼ်းၼႂ်းၸုမ်းၸတ်း ၸွမ်းၼင်ႇပိူင်သုၼ်ႇၸုမ်း။ လွင်ႈသွၼ်သႃႇသၼႃႇၶွင်ၸုမ်းဢၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႈပုတ်ႉထ ၵမ်ႇၸၢင်ႈႁဵတ်းလႆႈၼႂ်းဢွင်ႈတီႈသႃႇသၼႃႇဢၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈႁၼ်လီၵူၺ်း၊ လၢႆးငၢၼ်းလၢတ်ႈဝႃႈ မီးၶေႃႈၵမ်ႇၸၢင်ႈတေႃႇလွင်ႈသွၼ်ၼႂ်းႁိူၼ်းသုၼ်ႇတူဝ်။ ၶပ်ႉမၢႆဝၼ်းပွႆးလူင်ပွင်ၸိုင်ႈပီ 2026 မီး မႁႃႇသင်ႇၶျၢၼ်း တႄႇ 11 ထိုင် 19 ဢေႇပရႄႇ၊ ဝၼ်းလိူၼ်မူၼ်းၵသုၼ်ႇ 30 မေႇ၊ ဝၼ်းလိူၼ်မူၼ်းဝႃႇသူဝ်းလႄႈ တႄႇဝႃႇပုတ်ႉထ 29 ၵျူႇလၢႆ၊ ဝၼ်းလိူၼ်မူၼ်းထိင်ႇၵျူတ်ႉ လႄႈ သုတ်းဝႃႇ 25 ထိုင် 27 ဢွၵ်ႉထူဝ်ႇပႃႇ၊ ဝၼ်းလိူၼ်မူၼ်းတႃႇၸွင်ႇမူၼ်း 23 ထိုင် 24 ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ လႄႈ ဝၼ်းၶရိတ်ႉမတ်ႉ 25 ထီႇသႅမ်ႇပႃႇ။ ဝၼ်းဢီး၊ တီဝႃႇလီ၊ ပွႆးဝႅတ်ႉသၵ်ႉ လႄႈ ဝၼ်းသႃႇသၼႃႇၸုမ်းၽႂ်ၸုမ်းမၼ်း ၸၢင်ႈမီးတီႈပွင်ႇယႂ်ႇတေႃႇၸုမ်းၵူၼ်း တင်းဢမ်ႇပဵၼ်ဝၼ်းယုတ်းတစ်မိူင်း။ ဝၼ်းၸွမ်းလိူၼ်လႄႈ ၶပ်ႉမၢႆတၢင်းၵၢၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ လူဝ်ႇထတ်းတူၺ်းၸွမ်းပီၼၼ်ႉ။ ၵၢၼ်ၵိူဝ်းယမ်ၵမ်ႉၼမ် လူဝ်ႇပၼ်ငိုၼ်းၸွႆႈ၊ ၶဝ်ႈသႃႇ၊ ၶူဝ်းဢဝ်ပၼ်၊ ၵႂႃႇတၢင်း၊ ၶူဝ်းၼုင်ႈ၊ ၶဝ်ႈၼမ်ႉ ဢမ်ႇၼၼ် ၶွင်ၽၢၵ်ႇ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၵႃႈၶဝ်ႈတႃႇၵူႈတီႈ။ ပိူင်လူင်မိူင်း၊ ပႃးၸဵမ် မတ်တရာ 34 လႄႈ 361 ထိုင် 364၊ ယိုၼ်ယၼ်သုၼ်ႇၼႂ်းၸႂ်လႄႈ လွင်ႈပၢင်ႈသႃႇသၼႃႇ ၸွမ်းၼင်ႇၶေႃႈၵမ်ႇၸၢင်ႈၶွင်ပိူင်၊ လႄႈပၼ်တီႈယူႇပิเศษတေႃႇပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇ။ ၶရိတ်ႉ၊ မူႇသလိမ်၊ ႁိၼ်ႇတူႇ လႄႈ ၼပ်ႉထိုဝ်ၽီၽွင်း မၵ်းမၼ်ႈဝႆႉၼႂ်းပိူင်။ ၸႂ်ႉသႃႇသၼႃႇတႃႇၵၢၼ်မိူင်းပိူင်ၽိတ်းပိူင်ႈၼၼ်ႉ ပိူင်ႁၢမ်ႈဝႆႉ။ ပၵ်းမၢႆၽိတ်းမတ်တရာ 295 လႄႈ 295A ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးၽေးၶၻီး တႃႇၵူၼ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈဢွင်ႈတီႈၵိူဝ်းယမ်လူႉလႅဝ်၊ ဢမ်ႇၼၼ် ထႅင်ႈလွင်ႈတႃႇၵူၼ်းတင်ႈၸႂ်လူတ်ႇလၢတ်ႈၶေႃႈၵႂၢမ်းမႃႇလႄႈ ၸႂ်ႈၸႂ်ၽႃႇသႃႇ။ ပိူင်တီႈလၢတ်ႈၼႆႉ ပၼ်တူတ်ႈထိုင် 2 ပီ။ သုၼ်ႇပဵၼ်ၸုမ်းသႃႇသၼႃႇဢၼ်မၢႆၾင်၊ ၽိုၼ်သိၼ်၊ ၵၢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈလႄႈ ၵၢၼ်သႃႇသၼႃႇ ပႃးၸဵမ်ၵၢၼ်မၢႆၾင် ဢမ်ႇၼၼ် ၶေႃႈၶႂၢင်ႉ၊ လႄႈၶေႃႈၶႂၢင်ႉၵေႃႇသၢင်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် မႄးၵုမ်း ၸၢင်ႈၶၢဝ်းႁိုင်၊ ပိူဝ်ႈသႂ်ႇၼႂ်းၸုမ်းမူႇသလိမ်၊ ၶရိတ်ႉလႄႈ ႁိၼ်ႇတူႇ။ ပၵ်းမၢႆလွင်ႈပၢႆႇၽႃႇသႃႇ 48/2015 ပၼ်ၶၵ်ႉတွၼ်ႈဢၼ်ၵူၼ်းယၢမ်းယႂ်ႇဢႃႇယု 18 ပီၶိုၼ်ႈၵႂႃႇ ယိုၼ်ႈလိၵ်ႈတေႃႇၸုမ်းၽႃႇသႃႇမိူင်းၼွႆႉ၊ တွပ်ႇထၢမ်၊ ထတ်းယိုၼ်ယၼ်လႄႈ ပႂ်ႉၶၢဝ်းထိုင် 180 ဝၼ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ လၢႆမိူင်းၼွႆႉလၢတ်ႈဝႃႈ ဢမ်ႇမီးၸုမ်းႁဵတ်းၵၢၼ်။ ပၵ်းမၢႆထိမ်းၵႅတ်ႇၵူၼ်းယိင်းပုတ်ႉထပၢၼ်သၢင်ႈၵူႈၽႃႇသႃႇ 50/2015 ပႃးလွင်ႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇ 14 ဝၼ်း လႄႈ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈၶတ်းၶႂၢင် မိူဝ်ႈၵူၼ်းယိင်းပုတ်ႉထတႄႇၵူႈၵေႃႉၼႃႇပုတ်ႉထ။ ပႃႇထိၵၢၼ်ၶရိတ်ႉၵမ်ႉၼမ်ၸႂ်ႉလိၵ်ႈၵျွင်းၶရိတ်ႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ လွင်ႈမၵ်းမၼ်ႈလႄႈမၢႆၾင်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်လႆႈ။ ၵၢၼ်တႄႇၵူႈမူႇသလိမ်လႄႈႁိၼ်ႇတူႇ ၸၢင်ႈၸွမ်းပၵ်းမၢႆၵူၼ်းသုၼ်ႇတူဝ်၊ ၽိင်ႈၸုမ်းလႄႈ ၶေႃႈၽိုၼ်ၶွင်ၽူႈႁူႉမၢႆမီႈပိုၼ်ႉတီႈ။ ပၢင်ပွႆးၵိူတ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် တင်ႈၸိုဝ်ႈ၊ ၵၢၼ်ၶၢမ်ႇပဵၼ်ၸဝ်ႈၼွႆႉပုတ်ႉထ၊ ပၢပ်ႉတိသ်ၶရိတ်ႉ၊ ဢႃႇၵီးၵႃႇမူႇသလိမ် လႄႈပႃႇထိတၢႆ၊ ပူႇၸႃႇႁိၼ်ႇတူႇ၊ ၵၢၼ်တႄႇၵူႈ လႄႈ ပႃႇထိၽင်ႁူမ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် ၽဝ်ၶၢပ်ႈတူဝ် ၵမ်ႉၼမ်ၸတ်းၼႂ်းဝတ်ႉ၊ ၵျွင်း၊ မတ်ႉၸိတ်ႉ၊ ဝတ်ႉႁိၼ်ႇတူႇ ဢမ်ႇၼၼ် ၽူႈၼမ်းသႃႇသၼႃႇ ဢၼ်ၵဵဝ်ႇၶွင်။ ၵႃႈၸႂ်ႉၸၢင်ႈၸွမ်းၼင်ႇငိုၼ်းၸွႆႈ ဢမ်ႇၼၼ် ၸုမ်းၵူၼ်းၸွႆႈ၊ ၶၢဝ်းယၢမ်းၸွမ်းၼင်ႇၶပ်ႉမၢႆသႃႇသၼႃႇ၊ ၽိင်ႈပိုၼ်ႉတီႈလႄႈ လွင်ႈလွတ်ႈၽေး။ လွင်ႈတႄႇၵူႈၵႂႃႇၶၢမ်ႈၽႃႇသႃႇလႄႈ လွင်ႈပၢႆႇၽႃႇသႃႇၸၢင်ႈမီးၽွၼ်းတၢင်းၵူတ်ႉမၢႆလႄႈၵၢၼ်တႄႉၼမ်ထႅင်ႈ။ ၸုမ်းတႃႇပၢတ်ႈၽႃႇသႃႇႁူမ်ႈၵၼ် ပႃးၸဵမ် ၵၢၼ်ၽႃႇသႃႇႁူမ်ႈၵၼ်ၶွင်ၽွင်းတမ်း၊ Religions for Peace-Myanmar၊ ၶွင်ႇသီႇၵျွင်းၶရိတ်ႉမိူင်းမၢၼ်ႈ၊ ၸုမ်းပၢတ်ႈၽႃႇသႃႇႁူမ်ႈၵၼ်မိူင်းမၢၼ်ႈ လႄႈပၢင်ၵုမ်တၢင်ႇၸိူဝ်း။ ၵၢၼ်ၶဝ်တႄႇမၼ်ႈၵႅၼ်ႇယဝ်ႉ ၵူၺ်းၵႃႈ ပႅတ်ႇပႅၵ်ႇၵၼ်လႄႈ ၸၢင်ႈထုၵ်ႇၵၢၼ်မိူင်းၶဝ်ႈၵႅဝ်။ သၢႆငၢႆလွတ်ႈၽေးႁၢႆႉႁႅင်းလႄႈ ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။ OHCHR တႅမ်ႈမၢႆၵၢၼ်တိုၵ်းတေႃး ဢၼ်တုမ်ႉတိူဝ်ႉဝတ်ႉပုတ်ႉထ၊ ၵျွင်းၶရိတ်ႉ၊ ဝတ်ႉႁိၼ်ႇတူႇ၊ ၸၢၼ်း၊ မတ်ႉၸိတ်ႉလႄႈ ၽူႈႁဵတ်းၵၢၼ်သႃႇသၼႃႇ။ ၼႂ်းၶေႃႈမုၼ်းပၢႆးသၢႆမၢႆပီ 2024 ဢၼ်ထတ်းတူၺ်းၼၼ်ႉ မီးဢွင်ႈတီႈပုတ်ႉထယၢမ်းဢေႇသုတ်း 144 ဢွင်ႈ လူႉလႅဝ် ဢမ်ႇၼၼ် ထုၵ်ႇယႃႉ၊ ဢွင်ႈတီႈၶရိတ်ႉၵေႃႈ ထုၵ်ႇတုမ်ႉတိူဝ်ႉႁႅင်းၼႂ်းၶျိၼ်၊ ၵရင်ႇလႄႈ ၶယႃး။ ၶေႃႈမုၼ်းဢၼ်လဵဝ်ၵၼ်ယိုၼ်ယၼ်ဝႃႈ ရႁၢၼ်း၊ ၸၢၼ်း၊ သင်းၶရိတ်ႉ လႄႈ ဢီမၢမ်ႇ 32 ၵေႃႉတၢႆ၊ ၵူၼ်းသႃႇသၼႃႇ 147 ၵေႃႉထုၵ်ႇၺႃးၺွပ်း၊ ၼႂ်းၼၼ်ႉ 124 ၵေႃႉတိုၵ်ႉထုၵ်ႇၶင်ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်လၢတ်ႈထိုင်။ USCIRF လၢတ်ႈဝႃႈ မီးၵူၼ်းသႃႇသၼႃႇဢေႇသုတ်း 135 ၵေႃႉ ထုၵ်ႇၶင်ၼႂ်းပီ 2025 လႄႈ ဢွင်ႈတီႈသႃႇသၼႃႇတိုၵ်ႉလူႉလႅဝ် ဢမ်ႇၼၼ် ဢမ်ႇမီးၵူၼ်းမႄးၵုမ်း ၽွင်းလင်ၽႅၼ်ႇလိၼ်ပီ 2025။ ၵွပ်ႈၼၼ် လွင်ႈတၢင်းတီႈၵေႃႇသၢင်ႈ၊ လွင်ႈပိုတ်ႇႁပ်ႉ ဢမ်ႇၼၼ် ၶေႃႈၶႂၢင်ႉ လူဝ်ႇထတ်းတူၺ်းပိုၼ်ႉတီႈ၊ ဢမ်ႇထုၵ်ႇထၢင်ႇၸွမ်းၶေႃႈမုၼ်းၵဝ်ႇ။