ပတ်ဝန်းကျင်အခြေအနေ မြန်မာနိုင်ငံတွင်

၂၀၂၃ ခုနှစ်တွင် မြန်မာနိုင်ငံ၏ လူဦးရေ ၆၉ ရာခိုင်နှုန်းခန့်သည် ကျေးလက်ဒေသတွင် နေထိုင်ခဲ့သည်။ မြို့ပြတိုးချဲ့လာမှုနှင့် မြို့အစွန်အဖျားအခြေချနေထိုင်မှုကြောင့် လူထူထပ်မှုတိုးလာပြီး ရေစီးရေလာ၊ အမှိုက်သိမ်းဆည်းရေးနှင့် ရေပေးဝေရေးအပေါ် ဖိအားများလာသည်။ ရန်ကုန်သည် ဝန်ဆောင်မှုရရှိမှု မညီမျှသည့် ဥပမာတစ်ခုဖြစ်သည်။ ယခင်အခြေခံအချက်အလက်တစ်ခုအရ လူဦးရေ၏ ၃၃ ရာခိုင်နှုန်းခန့်သာ ပိုက်လိုင်းရေ ရရှိခဲ့ပြီး တရားဝင်မဟုတ်သော အခြေချရပ်ကွက်များတွင် စည်ပင်ဝန်ဆောင်မှု မရရှိလေ့ရှိသည်။ ရန်ကုန်၊ မန္တလေး၊ နေပြည်တော်၊ အခြားမြို့များနှင့် ကျေးလက်ဒေသတို့ကို နိုင်ငံတစ်ဝန်းလုံးကို ကိုယ်စားပြုသည်ဟု မယူဆနိုင်ပါ။ ရေ၊ သန့်ရှင်းရေးနှင့် ကိုယ်ရေးသန့်ရှင်းမှုဝန်ဆောင်မှုများကို အတိုကောက်အားဖြင့် WASH ဟု ခေါ်ပြီး စည်ပင်သာယာရေးကော်မတီများ၊ ဝန်ကြီးဌာနများ၊ ရပ်ရွာကော်မတီများ၊ လူသားချင်းစာနာမှုနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးမိတ်ဖက်အဖွဲ့များက ပေးအပ်ကြသည်။ လူ ၈.၉ သန်းခန့်သည် အရေးပေါ်လိုအပ်သော WASH ဝန်ဆောင်မှုများ လိုအပ်နေသည်။ အိမ်ထောင်စု ၄၀ ရာခိုင်နှုန်းကျော်တွင် လုံခြုံစိတ်ချစွာစီမံထားသော သောက်သုံးရေမရှိ၊ ၄၀ ရာခိုင်နှုန်းနီးပါးတွင် လုံခြုံစိတ်ချစွာစီမံထားသော သန့်ရှင်းရေးစနစ်မရှိ၊ သုံးပုံတစ်ပုံခန့်တွင် အခြေခံလက်ဆေးသန့်ရှင်းရေးအဆောက်အအုံ မရှိပါ။ နွေရာသီခြောက်သွေ့ချိန်တွင် ရေအရင်းအမြစ်များခန်းခြောက်ခြင်းနှင့် မိုးရာသီရေကြီးခြင်းတို့ကြောင့် ရေညစ်ညမ်းနိုင်သည်။ ကန်၊ ရေတွင်း၊ ချောင်းနှင့် ပုဂ္ဂလိကရေဖြန့်ချိသူတို့သည် အခြားရေအရင်းအမြစ်များဖြစ်သည်။ မြို့ပြရေဆိုးစနစ်သည် ယခင်က ရန်ကုန်၊ နေပြည်တော်နှင့် မန္တလေးတို့တွင်သာ အဓိကရှိခဲ့ပြီး အပြည့်အဝလည်ပတ်ခြင်းမရှိပါ။ ရေသန့်စင်ပစ္စည်း၊ ရေသန့်ဆေးပြား၊ ရေကန်၊ ဆိုလာစနစ်နှင့် အိမ်သုံး သို့မဟုတ် ရပ်ရွာသုံးအိမ်သာများက အရေးပေါ်ရေရရှိမှုကို ပံ့ပိုးသော်လည်း ရရှိမှုနှင့် တတ်နိုင်မှုသည် ဒေသအလိုက်ကွဲပြားပြီး ပဋိပက္ခ၊ နေရပ်စွန့်ခွာမှု၊ လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးနှင့် လူသားချင်းစာနာမှုအကူအညီရရှိမှုတို့ကြောင့် ကန့်သတ်နိုင်သည်။ ၂၀၂၃ ခုနှစ်တွင် လူဦးရေ၏ ၇၆.၈ ရာခိုင်နှုန်းသည် လျှပ်စစ်ရရှိကြောင်း ဖော်ပြထားသော်လည်း ၂၀၂၅ ကမ္ဘာ့ဘဏ်အစီရင်ခံစာတွင် အိမ်ထောင်စု လေးသန်းကျော် လျှပ်စစ်မရရှိကြောင်းလည်း ဖော်ပြခဲ့သည်။ ရန်ကုန်၊ မန္တလေးနှင့် နေပြည်တော်တို့တွင် မီးပြတ်တောက်မှုရှိသည်။ ပျက်စီးနေသော သို့မဟုတ် ပြုပြင်ထိန်းသိမ်းမှုမလုံလောက်သော လျှပ်စစ်ကွန်ရက်များကြောင့် အိမ်သုံးဆိုလာစနစ်၊ မီနီဂရစ်နှင့် မီးစက်တို့အပေါ် ပိုမိုမှီခိုလာရသည်။ မြို့ပြဒေသများစွာတွင် အမှိုက်သိမ်းဆည်းမှုသည် တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းသာဖြစ်ပြီး ပွင့်လင်းစွာစွန့်ပစ်ခြင်း သို့မဟုတ် ထိန်းချုပ်မှုမလုံလောက်သော အမှိုက်ပုံများကြောင့် ရေမြောင်းနှင့် ပတ်ဝန်းကျင်မြေများ ညစ်ညမ်းနိုင်သည်။ စည်ပင်ခ၊ ရေခ၊ အမှိုက်ခနှင့် ပန်းခြံခတို့ကို တစ်နိုင်ငံလုံးနှုန်းထားတစ်ခုဖြင့်မဟုတ်ဘဲ ဒေသအလိုက် သတ်မှတ်သည်။ သယံဇာတနှင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရေးဝန်ကြီးဌာနအောက်ရှိ ပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရေးဦးစီးဌာနသည် ပတ်ဝန်းကျင်အရည်အသွေးဆိုင်ရာတာဝန်များ၊ စောင့်ကြည့်မှုနှင့် စီမံကိန်းပြန်လည်သုံးသပ်မှုတို့ကို ဆောင်ရွက်သည်။ ပတ်ဝန်းကျင်ထိခိုက်မှုဆန်းစစ်ခြင်း (EIA) သည် စီမံကိန်းကြီးတစ်ခု၏ ဖြစ်နိုင်သောသက်ရောက်မှုများကို သုံးသပ်သည်။ ကန့်သတ်ထားသောစိစစ်မှုလိုအပ်သည့် စီမံကိန်းများအတွက် ကနဦးပတ်ဝန်းကျင်ဆန်းစစ်ခြင်း (IEE) ကို အသုံးပြုသည်။ ပတ်ဝန်းကျင်လိုက်နာမှုလက်မှတ် (ECC) သည် စီမံကိန်းအတွက် ပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာခွင့်ပြုချက်ကို မှတ်တမ်းတင်သည်။ လိုအပ်သောလေ့လာမှုအတွက် စီမံကိန်းအဆိုပြုသူက ကုန်ကျစရိတ်ပေးရသည်။ EIA သို့မဟုတ် IEE တွင် ဆူညံသံ၊ တုန်ခါမှု၊ ညစ်ညမ်းမှု၊ လျှော့ချရေးနှင့် စောင့်ကြည့်ရေးတို့ ပါဝင်နိုင်သည်။ ဆွေးနွေးမှုတွင် စီမံကိန်းကြောင့် ထိခိုက်ခံရသူများ၊ အာဏာပိုင်များ၊ ရပ်ရွာအခြေပြုအဖွဲ့အစည်းများနှင့် အရပ်ဘက်လူမှုအဖွဲ့အစည်းများ ပါဝင်နိုင်ပြီး နိုင်ငံတော်၊ ဒေသ၊ ပြည်နယ်၊ နေပြည်တော်ပြည်ထောင်စုနယ်မြေနှင့် ဒေသခံအဆင့်တို့တွင် ဆောင်ရွက်နိုင်သည်။ တင်ပြသောမှတ်ချက်များသည် စီမံကိန်းဒီဇိုင်း၊ လျှော့ချရေးနှင့် စောင့်ကြည့်ရေးအစီအစဉ်တို့တွင် ထည့်သွင်းစဉ်းစားသင့်ပြီး နောက်ဆုံးဆုံးဖြတ်ချက်ကို ပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရေးဦးစီးဌာနက ထုတ်ပြန်သည်။ တင်သွင်းပြီးနောက် ရက် ၉၀ အတွင်း ဆုံးဖြတ်ရန် ရည်မှန်းထားသော်လည်း သက်တမ်းတိုးနိုင်သည်။ ပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရေးဥပဒေတွင် ဆူညံသံညစ်ညမ်းမှုကို ဥပဒေအရ အသိအမှတ်ပြုထားသည်။ စီမံကိန်းကြောင့်ဖြစ်သော တိုင်ကြားချက်များကို အဓိကအားဖြင့် စီမံကိန်းအဆိုပြုသူနှင့် ပတ်ဝန်းကျင်သုံးသပ်ရေးလုပ်ငန်းစဉ်မှတစ်ဆင့် ကိုင်တွယ်ပြီး နေ့စဉ်အနှောင့်အယှက်ဆိုင်ရာကိစ္စများကိုမူ အပိုင်းပိုင်းကွဲနေသောစနစ်ဖြင့် ဖြေရှင်းသည်။ နေထိုင်သူများ အသုံးပြုနိုင်သည့် ပတ်ဝန်းကျင်ဆူညံသံစောင့်ကြည့်ရေး သို့မဟုတ် တိုင်ကြားရေးစနစ် တစ်နိုင်ငံလုံးရှိကြောင်း အထောက်အထားမတွေ့ရပါ။ လေထုညစ်ညမ်းမှုသည် အစိုင်အခဲလောင်စာဖြင့် ချက်ပြုတ်ခြင်း၊ ယာဉ်ကြော၊ စက်မှုလုပ်ငန်း၊ အမှိုက်မီးရှို့ခြင်းနှင့် ရာသီအလိုက် မီးခိုးမြူတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်တွင် မြို့ပြဒေသ PM2.5 နှစ်စဉ်ပျမ်းမျှပါဝင်မှုသည် ကုဗမီတာတစ်မီတာလျှင် ၂၆.၇၉ မိုက်ခရိုဂရမ်ဖြစ်ကြောင်း မော်ဒယ်ဖြင့် ခန့်မှန်းထားသော်လည်း စောင့်ကြည့်မှုကန့်သတ်ထားသည်။ ရန်ကုန်ရှိ ပတ်ဝန်းကျင်စောင့်ကြည့်မှုအစီရင်ခံစာများတွင် PM2.5၊ PM10၊ ဆာလဖာဒိုင်အောက်ဆိုက်၊ နိုက်ထရိုဂျင်ဒိုင်အောက်ဆိုက်၊ အိုဇုန်းနှင့် ကာဗွန်မိုနောက်ဆိုက်တို့ကို ရွေးချယ်ထားသောနေရာများတွင် စစ်ဆေးထားသော်လည်း တစ်နိုင်ငံလုံးအဆက်မပြတ်စောင့်ကြည့်မှု မရှိပါ။ ထို့ကြောင့် မြို့ပြဒေသ၊ ခြောက်သွေ့ရာသီနှင့် အိမ်ထောင်စုများက အစိုင်အခဲလောင်စာအသုံးပြုသည့်နေရာများတွင် ဒေသတွင်းစောင့်ကြည့်မှုနှင့် ကျန်းမာရေးအကြံပြုချက် ပိုမိုအရေးပါသည်။ စည်ပင်သာယာရေးကော်မတီများတွင် ပန်းခြံ၊ ဥယျာဉ်၊ ကစားကွင်းနှင့် အပန်းဖြေစင်တာများအတွက် တာဝန်များရှိသော်လည်း ဝင်ရောက်အသုံးပြုခွင့်၊ ထိန်းသိမ်းမှုနှင့် အခကြေးငွေတို့သည် မြို့နှင့်နေရာအလိုက် ကွဲပြားသည်။ အများပြည်သူသုံး စိမ်းလန်းနေရာအကျယ်အဝန်း သို့မဟုတ် ဝင်ရောက်နိုင်မှုအတွက် တစ်နိုင်ငံလုံးစံနှုန်းရှိကြောင်း အထောက်အထားမတွေ့ရပါ။ ရပ်ရွာက စီမံသည့် ပွင့်လင်းနေရာ၊ ဘုရားကျောင်းဝင်းနှင့် အခြားဒေသတွင်းစိမ်းလန်းနေရာများသည် လက်တွေ့အသုံးပြုနိုင်သည့် အခြားနေရာများဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် အရိပ်၊ အပန်းဖြေမှုနှင့် ရေကြီးမှုကို အတိုင်းအတာတစ်ခုအထိ လျှော့ချနိုင်ခြင်းတို့အတွက် နေ့စဉ်တန်ဖိုးရှိသည်။ ကာကွယ်ထားသော ဂေဟစနစ်နှင့် သစ်တောများသည် သီးခြားသဘာဝအကြောင်းအရာခေါင်းစဉ်နှင့် သက်ဆိုင်သည်။ လုံခြုံရေးသည် ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာပတ်ဝန်းကျင်နှင့် လက်ရှိလုံခြုံရေးအခြေအနေ နှစ်ခုစလုံးအပေါ် မူတည်သည်။ အဓိကနေရာဒေသဆိုင်ရာအန္တရာယ်များတွင် ငလျင်၊ ရေကြီးမှု၊ ဆိုင်ကလုန်း၊ မြေပြိုမှု၊ အပူလွန်ကဲမှု၊ မလုံခြုံသောအဆောက်အအုံနှင့် အများပြည်သူဝန်ဆောင်မှုစနစ်များ၊ မီးလောင်မှု၊ ညစ်ညမ်းသောရေနှင့် ပေါက်ကွဲစေနိုင်သော စစ်ကျန်ပစ္စည်းများ ပါဝင်သည်။ ၂၀၂၅ မတ် ၂၈ ရက် ငလျင်ကြောင့် လူ ၁၇ သန်းကျော် ထိခိုက်ခဲ့ပြီး ၉ သန်းခန့် ပြင်းထန်စွာထိခိုက်ကာ တိုက်ရိုက်ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာပျက်စီးမှုမှာ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁၀.၉၇ ဘီလီယံ၊ GDP ၏ ၁၄ ရာခိုင်နှုန်းခန့်ဟု ခန့်မှန်းထားသည်။ ၂၀၂၅ ခုနှစ်တွင် ပေါက်ကွဲစေနိုင်သော စစ်ကျန်ပစ္စည်းဖြစ်ရပ် ၅၁၀ ခု မှတ်တမ်းတင်ခဲ့ပြီး ကလေး ၁၅၅ ဦးအပါအဝင် အရပ်သား ၇၄၅ ဦး ထိခိုက်သေဆုံးခဲ့သည်။ ရှမ်းပြည်နယ်တွင် ဖြစ်ရပ် ၁၈၂ ခုနှင့် ထိခိုက်သေဆုံးသူ ၂၄၅ ဦး ရှိခဲ့သည်။ မိုးလေဝသနှင့် ဇလဗေဒဦးစီးဌာနက မိုးလေဝသနှင့် အန္တရာယ်စောင့်ကြည့်မှုကို ပံ့ပိုးပြီး သဘာဝဘေးအန္တရာယ်စီမံခန့်ခွဲမှုဦးစီးဌာနက ကြိုတင်ပြင်ဆင်မှု၊ တုံ့ပြန်မှုနှင့် ပြန်လည်ထူထောင်ရေးတို့ကို ပံ့ပိုးသည်။ လက်တွေ့ကာကွယ်ရေးတွင် ရပ်ရွာသတိပေးစနစ်၊ ဘေးလွတ်ရာရွှေ့ပြောင်းခြင်း၊ ပေါက်ကွဲစေနိုင်သောစစ်ကျန်ပစ္စည်းအန္တရာယ်ပညာပေး၊ လူသားချင်းစာနာမှုခိုလှုံရာနှင့် WASH အကူအညီတို့အပေါ်လည်း မှီခိုသည်။ တစ်နိုင်ငံလုံးအတိုင်းအတာဖြင့် တရားဝင်မိုင်းရှင်းလင်းရေးလုပ်ငန်း ရှိကြောင်း ရရှိနိုင်သောအထောက်အထားက မပြနိုင်ပါ။ မြို့ပြဖြစ်ထွန်းမှု၊ မြို့အစွန်အဖျားချဲ့ထွင်မှု၊ နေရပ်စွန့်ခွာမှု၊ ပဋိပက္ခ၊ လျှပ်စစ်နှင့် ရေပြတ်တောက်မှု၊ ရာသီဥတုအစွန်းရောက်မှုနှင့် ဘေးအန္တရာယ်ပြန်လည်ထူထောင်မှုတို့သည် နေ့စဉ်ပတ်ဝန်းကျင်အခြေအနေကို ဆက်လက်ပြောင်းလဲစေသည်။ UNHCR ၏ ၂၀၂၆ ခုနှစ်ထုတ်ပြန်ချက်အရ မြန်မာနိုင်ငံတွင် နေရပ်စွန့်ခွာရသူ ၃.၇ သန်းခန့်ရှိသည်။ ငလျင်ပြန်လည်ထူထောင်ရေးလုပ်ငန်းသည် အလယ်ပိုင်းစင်္ကြံတစ်လျှောက်တွင် အဓိကဆောင်ရွက်နေပြီး လမ်း၊ ရေမှတ်၊ သန့်ရှင်းရေး၊ အပျက်အစီးဖယ်ရှားရေးနှင့် အများပြည်သူအခြေခံအဆောက်အအုံ ပြန်လည်တည်ဆောက်ရေးနှင့် ရပ်ရွာဦးဆောင်လုပ်ငန်းများကို ရန်ပုံငွေ၊ လုံခြုံရေးနှင့် အသုံးပြုခွင့်ကန့်သတ်ချက်များကြောင့် အခက်အခဲရှိစေသည်။ ပေါင်းစည်းထားသော နေထိုင်သူအသုံးပြုနိုင်သည့် ပတ်ဝန်းကျင်ဝန်ဆောင်မှုပေါ်တယ် သို့မဟုတ် တစ်ပြေးညီဝန်ဆောင်မှုအရည်အသွေးစံနှုန်းနှင့် တိုက်ရိုက်တူညီသည့် နိုင်ငံတစ်ဝန်းစနစ် မရှိပါ။ ထို့ကြောင့် လက်တွေ့ဝန်ဆောင်မှုရရှိမှုသည် သက်ဆိုင်ရာမြို့ သို့မဟုတ် မြို့နယ်အဖွဲ့၊ ဒေသတွင်းဝန်ဆောင်မှုပေးသူ၊ ရပ်ရွာအဖွဲ့အစည်းနှင့် လိုအပ်ပါက လူသားချင်းစာနာမှုမိတ်ဖက်များအပေါ် မူတည်သည်။