ၾိင်ႈထုင်း ၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႈ

ၶူဝ်းၶွင်ယဵၼ်ႇငႄႈဢမ်ႇၸၢင်ႈတူၺ်းႁၼ် (intangible cultural heritage, ICH) မၢႆထိုင် ၾိင်ႈထုင်း၊ ပၺ်ႇၺႃႇ၊ ၽีမိုဝ်း လႄႈ လွင်ႈၼႄဢွၵ်ႇ ဢၼ်ၸုမ်းၵူၼ်းသိုပ်ႇပၼ်ၵၼ် လႄႈ ပိၵ်ႇလႅၵ်ႈၵႂႃႇၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း။ ၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႈ ၾိင်ႈထုင်းၸိူဝ်းၼႆႉ လႆႈၵၢႆႇသိုပ်ႇၵၼ် တင်းၼႃႈႁိူၼ်း၊ ၵျွင်း၊ ၸုမ်းဝၢၼ်ႈလႄႈ ၸုမ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်း၊ ၸုမ်းၸတ်းပွႆး၊ ၵူၼ်းထဝ်ႈ၊ ၵၢၼ်ႁဵၼ်းၽီမိုဝ်း၊ ႁူင်းႁဵၼ်း၊ မီဒီယႃ လႄႈ လွင်ႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈၼႂ်းပွႆးၵူၼ်းမိူင်း။ ၶၢဝ်းပီမီးပွႆးလၢႆပွႆး ဢၼ်ၵူၼ်းၼမ်ၶဝ်ႈႁူမ်ႈ။ Thingyan၊ ပီမႂ်ႇမၢၼ်ႈ၊ မၵ်းၶၢဝ်းယၢမ်းႁႃႈဝၼ်း ၵၢင်လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ။ ၸုမ်းၽူႈၽၢႆႇပၼ်ၶေႃႈၼႄတၢင်းၵဵဝ်ႇၵပ်းပၵ်းပီမၢၼ်ႈ ပၼ်ၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ။ လွင်ႈႁူတ်းၼမ်ႉ၊ ဢၢပ်ႇၼမ်ႉပုတ်ႉထရုပ်ႈ၊ ၵၢဝ်ႇၵၼ်ၵူၼ်းထဝ်ႈ၊ လှူတၢၼ်း၊ တႆႈတဵၼ်း၊ ၶိုၼ်းႁူပ်ႉၼႃႈႁိူၼ်း၊ ၽဵင်းၵႂၢမ်းလႄႈ ၵႃႈဝႅၼ်း ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်းပွႆး။ Thingyan ပဵၼ်ဝၼ်းလိုဝ်ႈၵူၼ်းမိူင်းတူဝ်ႈမိူင်း လႄႈ ၶဝ်ႈၼႂ်း UNESCO Representative List မိူဝ်ႈ 2024။ Thadingyut ယူႇသၢမ်ဝၼ်း ၼႂ်းလိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ၊ မၵ်းလွင်ႈတႆႈၾႆး၊ တဵၼ်း၊ ၵႂႃႇၵျွင်းလႄႈ ၽၢင်ႈ Zat Pwe။ Tazaungdaing ၶိုၼ်ႈၼႂ်းဝၼ်းလိူၼ်မူၼ်း Tazaungmon၊ ၵမ်ႈၼမ်ၼႂ်းလိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ၊ မီးၾႆး၊ လှူတၢၼ်း လႄႈ ၶေႉၵၼ်ၽိတ်ႇၽႃႈသင်ႇၶႃႇ Matho Thingan။ Taunggyi ၼႂ်းမိူင်း Shan မီးပွႆးမၢၵ်ႇပွႆးလူမ်းႁႃႈၼႃႈဝၼ်း။ Waso၊ ၵမ်ႈၼမ်ၼႂ်းလိူၼ်ၵျူႇလႆႇ၊ မၵ်းဝၼ်းလိူၼ်မူၼ်းလႄႈ တႄႇၶၢဝ်းဝႆႈဝႃႇသၢမ်လိူၼ်။ Kason၊ ၵမ်ႈၼမ်ၼႂ်းလိူၼ်မေႇ၊ ၵွင်ႉၵၼ်တင်းလွင်ႈလူတ်းၼမ်ႉတူၼ်ႈ Bodhi တီႈၵျွင်း။ Htamane၊ ၵမ်ႈၼမ်ၼႂ်းလိူၼ်ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ ၼႂ်းဝၼ်းလိူၼ်မူၼ်း Tabodwe၊ မီးလွင်ႈႁူမ်ႈၵၼ်ႁုင်ၶဝ်ႈၼဵဝ်။ ၼႃႈၵၢၼ်တူင်ႇဝူင်းလႄႈ သႃႇသၼႃႇၶွင်မၼ်း ဢဝ်ဝႆႉတီႈၼႆႈ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ၶဝ်ႈပဵၼ်ႁူဝ်ၶေႃႈလမ်ႇလွင်ႈ မီးတီႈႁူဝ်ၶေႃႈၶဝ်ႈၽၢၵ်ႇ။ ပွႆးၵျွင်းၸတ်းၵႂႃႇတီႈလၢႆပိုၼ်ႉတီႈ တลอดပီ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ၶၢဝ်းယၢမ်းလႄႈ ၾိင်ႈထုင်းပိုၼ်ႉတီႈပႅၵ်ႇၵၼ်။ ၾိင်ႈထုင်းၸူဝ်ႈၸၢတ်ႈလႄႈ ၼႃႈႁိူၼ်း ဢမ်ႇၸႂ်ႈပိူင်တူဝ်ႈမိူင်းပိူင်လဵဝ်။ Shinbyu ပဵၼ်ပွႆးၼႃႈႁိူၼ်းၸတ်းႁႂ်ႈလုၵ်ႈၸၢႆး၊ ၵမ်ႈၼမ်ဢႃႇယုတႂ်ႈ 20၊ ၶဝ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႇ လႄႈ ႁဵၼ်းတီႈၵျွင်း။ ၵမ်ႈၼမ်ယူႇမွၵ်ႈသွင်ဝၼ်း၊ ၸတ်းၼႂ်း Tabaung ဢမ်ႇၼၼ် Tabodwe၊ မီးၵၢၼ်လႅၼ်ႈလႄႈ လှူတၢၼ်း။ ၾိင်ႈၵိူတ်ႇလုၵ်ႈ၊ မင်ၵလႃႇ၊ လႄႈ မႃႇသႃႇ ပႅၵ်ႇၵၼ်ၸွမ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်း၊ သႃႇသၼႃႇလႄႈ ပိုၼ်ႉတီႈ၊ ၵွပ်ႈၼၼ် ၼႃႈႁိူၼ်း၊ ၵျွင်း ဢမ်ႇၼၼ် ၸုမ်းၵူၼ်းၼၼ်ႉ မၵ်းပိူင်ႁႂ်ႈမႅၼ်ႈ။ Thanakha ၵၢႆႇသိုပ်ႇၵၼ်ၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်း လႄႈ ႁဵၼ်းၸွမ်းလွင်ႈႁဵတ်းတႄႉ။ ၵူၼ်းလႆႈၵူႈဢายุ၊ ၽူႈၸၢႆးၽူႈယိင်း၊ လႄႈ ၵူႈၸၢဝ်းၶိူဝ်း ၸႂ်ႉၽွင်ၼႆႉ၊ ဢဝ်မႆႉမႃးၽၢၼ်ႈၸွမ်းၼမ်ႉၼိူဝ်ႁိၼ်ဝူၼ်ႉ ပိူဝ်ႈတႃႇၸၢင်ႈလႅပ်ႈ၊ လွင်ႈလၢမ်ႇလႄႈ ထိင်းၽိဝ်ၼင်၊ လႄႈ မၼ်းၵွင်ႉၵၼ်တင်းယႃႈယႃၾိင်ႈထုင်း။ တူၼ်ႈ Thanakha ၵွင်ႉၵၼ်တင်းပိုၼ်ႉတီႈႁႅင်ႈၵၢင်မိူင်းမၢၼ်ႈ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ၾိင်ႈၼႆႉမီးတီႈ Kachin၊ Kayah၊ Kayin၊ Chin၊ Mon၊ Rakhine၊ Shan၊ Tanintharyi၊ Yangon၊ Bago၊ Ayeyarwady၊ Mandalay၊ Sagaing၊ Magway လႄႈ Nay Pyi Taw။ ပွႆးသႃႇသၼႃႇၵူၼ်းမိူင်းၵမ်ႈၼမ်ၶိုၼ်ႈၸွမ်းပိူင် Theravada Buddhism၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ၾိင်ႈ Nat လႄႈ ၾိင်ႈၸၢဝ်းၶိူဝ်းၵေႃႈ ၶဝ်ႈပႃးၸွမ်းပိုၼ်ႉတီႈ။ ၶေႃႈသပ်းလႅင်းၾိင်ႈထုင်း ၸၢင်ႈၼႄၼႃႈၵၢၼ်တူင်ႇဝူင်းလႄႈ ပွႆးၽိင်ႈ၊ သမ်ႉ doctrine လႄႈ theology မီးတီႈႁူဝ်ၶေႃႈသႃႇသၼႃႇပိူင်လူင်။ လွင်ႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈၵမ်ႈၼမ် ၶိုၼ်ႈၸွမ်းၵိၼ်ၵျၢင်ႉၼႃႈႁိူၼ်း၊ ၸုမ်းၵူၼ်း၊ ဢายุ၊ ၽူႈၸၢႆးၽူႈယိင်း၊ ၸၢဝ်းၶိူဝ်း၊ ၾိင်ႈၵျွင်း ဢမ်ႇၼၼ် ၶေႃႈမၵ်းမၼ်ႈႁိူၼ်းသႃႇသၼႃႇ။ ယႃႇထၢင်ႇဝႃႈၵူႈၵေႃႉမီးသုၼ်ႇၶဝ်ႈႁူမ်ႈၵူႈပွႆး။ ၶူဝ်းၼုင်ႈလႄႈ လွင်ႈႁၢင်ႈၵၢႆႇၼႄတူဝ်တၢင်ၸၢဝ်း၊ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းလႄႈ ပွႆး။ longyi လႄႈ htamein ႁၼ်လႆႈၼႂ်းလွင်ႈလၢႆပိူင်၊ ၶူဝ်းၼုင်ႈၸၢဝ်းၶိူဝ်းလႄႈ ပိုၼ်ႉတီႈၼႄလွင်ႈပႅၵ်ႇၵၼ်။ ၽႃႈ Acheik မီးတၢင်းမၢႆၽိင်ႈပွႆး။ ၶူဝ်းပွႆးၵေႃႈ ပႅၵ်ႇၵၼ်ၼႂ်း Naga၊ Kachin လႄႈ ၸုမ်းပိူၼ်ႈ။ ၵၢၼ်ယဵပ်ႇၽႃႈပႃးၸႂ်ႈ ၵွင်ႉၵၼ်တင်း Amarapura လႄႈ Mandalay။ ၽီမိုဝ်းဢၼ်သိုပ်ႇပၼ်ၵၼ် တၢင်ႇၸိူဝ်းမီး လၵ်းယႃႈ၊ ၶမ်းၽိူၵ်ႇ၊ ၽိတ်ႇၼႃႈၸဵၼ်၊ ၵၢၼ်ၶုၵ်းမႆႉလႄႈႁိၼ်၊ ၽိတ်ႇၽႃႈ၊ ၽိတ်ႇၽႃႈလႄႈသင်ႇၶႃႇ၊ ၽိတ်ႇၽႃႈပူဝ်း၊ လႄႈ ႁဵတ်းၶိူင်ႈတီးၵႂၢမ်း။ ၽီမိုဝ်းၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵၼ်းၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်း၊ ၸုမ်းၵူၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် ၵၢၼ်ၽึกႁဵၼ်း၊ ႁူင်းႁဵၼ်းပၢႆးၽီမိုဝ်းၵေႃႈ ၸွႆႈသိုပ်ႇပၼ်။ ၽဵင်းၵႂၢမ်းလႄႈ လွင်ႈၼႄတူဝ် ၵွင်ႉၵၼ်ၾိင်ႈထုင်းတင်းပိုၼ်ႉတီႈလႄႈ တူဝ်တၢင်ၸုမ်းၵူၼ်း။ ၵႃႈ Manaw ၸတ်းႁွပ်ႈတိုင် Manaw ဢၼ်တႅင်ႈၶိူင်ႈ ၼႂ်း Kachin State၊ ပိူင်လူင်ၵွင်ႉၵၼ်တင်း Myitkyina၊ ၵမ်ႈၼမ်ၼႂ်းလိူၼ်ၵျႅၼ်ႇၼိဝ်ႇရီႇ။ ပီမႂ်ႇ Naga ၸတ်းဝၼ်း 14 ထိုင် 16 လိူၼ်ၵျႅၼ်ႇၼိဝ်ႇရီႇ၊ တီႈၸတ်းပွႆးလႅၵ်ႈၵၼ်ၼႂ်း Leshi၊ Lahe လႄႈ Nanyun၊ Sagaing Region။ Naga ၼမ်လိူဝ် 49 ၸုမ်းသၢႆၶိူဝ်း၊ ၽႃႇသႃႇ၊ ၽဵင်းၵႂၢမ်းလႄႈ ၵႃႈဝႅၼ်း ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်းပွႆး။ ၽၢင်ႈ Zat Pwe ၵွင်ႉၵၼ်ၼမ်တင်း Thadingyut။ ၽဵင်းၵႂၢမ်းလႄႈ ၵႃႈဝႅၼ်းၵေႃႈ ၽႄႈၸွမ်းပွႆး၊ ပၢင်ပွႆး Union လႄႈ Independence၊ ႁူင်းႁဵၼ်း၊ မီဒီယႃ၊ လႄႈ ၶေႉၵၼ်ၸၢဝ်းပိုၼ်ႉတီႈ ဢမ်ႇၼၼ် တူဝ်ႈမိူင်း။ လွင်ႈပႅၵ်ႇၵၼ်ၸွမ်းပိုၼ်ႉတီႈ ပဵၼ်သၢႆၸႂ်လမ်ႇလွင်ႈၶွင်ၾိင်ႈထုင်းမိူင်းမၢၼ်ႈ။ ၾိင်ႈပီမီးတူဝ်ႈမိူင်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ Manaw ၵွင်ႉၵၼ်ပိူင်လူင်တင်း Kachin၊ ပီမႂ်ႇ Naga တင်းပိုၼ်ႉတီႈ Naga ၼႂ်း Sagaing Region၊ ပွႆးမၢၵ်ႇလူမ်းတင်း Taunggyi လႄႈ Southern Shan၊ ၵၢၼ်ၽိတ်ႇၽႃႈတင်း Amarapura လႄႈ Mandalay၊ Thanakha တင်း Central Myanmar။ Bago လႄႈ Shwe Kyin မီးပွႆးၾႆး၊ ႁိူဝ်းလႄႈ ၽဵင်းၵႂၢမ်းပိုၼ်ႉတီႈ။ တူဝ်ယၢင်ႇၸိူဝ်းၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈပိူင်လဵဝ်တူဝ်ႈမိူင်း။ Ministry of Religious Affairs and Culture၊ Department of Archaeology and National Museum၊ Myanmar National ICH Safeguarding and Promotion Committee၊ Myanmar Cultural Heritage Trust လႄႈ Regional Cultural Heritage Safeguarding Committees ၸွႆႈတႅမ်ႈမၢႆ လႄႈ ထိင်းသိမ်း။ ၵျွင်း၊ သင်ႇၶႃႇ၊ ၸုမ်းၵူၼ်း လႄႈ ၵူၼ်းသိုပ်ႇၾိင်ႈထုင်း ယင်းပဵၼ်ႁူဝ်ၸႂ်ၵၢၼ်သိုပ်ႇၾိင်ႈၸႂ်။ မိူင်းမၢၼ်ႈယိုၼ်ႈလိၵ်ႈၶဝ်ႈ UNESCO 2003 Convention မိူဝ်ႈ 2014၊ လႄႈ ၸိုဝ်ႈၼႂ်းစာရင်း ICH ၸိုင်ႈမိူင်း ၶဝ်ႈၼႂ်း 2020၊ ၵၢၼ်ထိင်းလႄႈမႄးၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း မီး ministry၊ Department of Archaeology and National Museum၊ ၸုမ်းၵူၼ်း လႄႈ ၸုမ်းတူင်ႇဝူင်း။ ၵၢၼ်ထတ်းသၢင်ႈလႄႈမႄးၶိုၼ်းၸတ်းၵမ်းၵမ်း မွၵ်ႈသွင်ပီၼိုင်ႈၵမ်း။ ပွႆးၵူၼ်းမိူင်းၵမ်ႈၼမ် ၶဝ်ႈႁူမ်ႈလႆႈၸွမ်းၸုမ်းၵူၼ်း၊ ၵျွင်း၊ ဝတ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် ၸုမ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ဢမ်ႇမီးပိူင်ၵၢၼ်ၶဝ်ႈၸႂ်တူဝ်ႈမိူင်း၊ လိုင်ႇၸင်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် တารางၵႃႈၸႂ်ႉၸၢႆႇ။ လှူတၢၼ်း၊ လှူတၢၼ်းၽွၼ်းၵုသူလ်၊ ၽႃႈသင်ႇၶႃႇလႄႈၶူဝ်းၶွင်၊ ၶဝ်ႈၽၢၵ်ႇ၊ ၶူဝ်းၼုင်ႈ၊ ၵႃႈၶၢႆႉတီႈ၊ ႁိူၼ်းၼွၼ်း၊ ၶဝ်ႈပွႆး လႄႈ ၵၢၼ်သိုဝ်ႉၶၢႆ ၸၢင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈၵႃႈၸႂ်ႉၸၢႆႇပႅၵ်ႇၵၼ်။ ၽူႈလႄႇမိူင်းၵူၼ်းၼွၵ်ႈ မၢင်ၵမ်းတူၺ်း ဢမ်ႇၼၼ် ၶဝ်ႈႁူမ်ႈၵၢၼ်ၵူၼ်းမိူင်းမၢင်ပိူင် ၸွမ်းၶေႃႈမွၵ်ႇၸုမ်းၵူၼ်း၊ ၶိုၼ်ႈၸွမ်းပိူင်ပိုၼ်ႉတီႈလႄႈ လွင်ႈလွတ်ႈၽေး။ တီႈသႃႇသၼႃႇ လူဝ်ႇႁဵတ်းတူဝ်ၵႅပ်ႈ၊ ၼုင်ႈမႅၼ်ႈ၊ လႄႈ ယွၼ်းၶေႃႈၶႂၢင်းၸွမ်းၸူဝ်ႈဢဝ်ႁၢင်ႈ၊ တႅပ်းသဵင်၊ ၽႄႈၶိုၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် ၸႂ်ႉၵၢၼ်ၵႃႉ။ ၶေႃႈၶႂၢင်းၸုမ်းၵူၼ်းလႄႈၵူၼ်းသိုပ်ႇၾိင်ႈ ထုၵ်ႇၸႂ်ႉၼႄတၢင်းၵၢၼ်တႅမ်ႈမၢႆ၊ ႁႂ်ႈဢမ်ႇဢဝ်ၾိင်ႈၵႂႃႇဢွၵ်ႇၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈယဵၼ်ႇငႄႈမၼ်း။ ၵၢၼ်ၶဝ်ႈဝဵင်း၊ ၵၢၼ်ယ้ายတီႈ၊ လွင်ႈၶၢႆႉဝႆးၶွင်ၵူၼ်းၼုမ်ႇ၊ ပၢႆးႁဵၼ်းပိူင်ၵၢၼ်၊ လွင်ႈၵူႈမိူင်းလႄႈ လႄႈၵၢၼ်တွင်ႇတႃႇ ၸၢင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈလၢႆးႁဵတ်းၾိင်ႈထုင်း။ ၵၢၼ်ထိင်းၸွႆႈလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈတူဝ်မီးသၢႆၸႂ် ၸွမ်းႁူင်းႁဵၼ်း၊ မီဒီယႃ၊ ၶေႉၵၼ်၊ ၵၢၼ်ၽึกၽီမိုဝ်း လႄႈ တႅမ်ႈမၢႆ၊ ဢမ်ႇၸႂ်ႈႁဵတ်းၾိင်ႈထုင်းႁႂ်ႈပဵၼ်ၶူဝ်းၼႄၵိုၵ်းတီႈ။ ၶၢဝ်းပွႆး၊ တီႈၸတ်း လႄႈ ၶေႃႈမၵ်းမၼ်ႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈ ထုၵ်ႇထတ်းၸွမ်း Ministry of Hotels and Tourism၊ ၽူႈမီးပုၼ်ႈၽွၼ်းပိုၼ်ႉတီႈ၊ ၵျွင်း ဢမ်ႇၼၼ် ၽူႈၸတ်းပွႆး၊ ယွၼ်ႉဝၼ်းလိူၼ်ၸၢင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ၊ ၶၢဝ်းပွႆးလႄႈ ၶေႃႈမၵ်းမၼ်ႈပိုၼ်ႉတီႈပႅၵ်ႇၵၼ်။