नेपालमा सञ्चार

नेपाली राज्यको कामकाजको भाषा हो, जबकि स्थानीय सञ्चारमा क्षेत्रीय र अन्य भाषा पनि प्रयोग हुन्छन्। सरकारी सेवाका लागि नेपाली वा अंग्रेजी चाहिन सक्छ, त्यसैले भाषाले अवरोध सिर्जना गर्दा विश्वासिलो दोभाषे वा सहयोगी व्यक्तिले मद्दत गर्न सक्छ। दैनिक कुराकानीमा सन्दर्भ बुझेर नम्र र सीधा बोल्नु तथा लिखित रूपमा छोटो पुष्टि गर्नुले गलत बुझाइ घटाउन सक्छ। दैनिक, टेलिफोन, हुलाक, डिजिटल र सरकारी सञ्चारका सबै समस्या सम्हाल्ने एउटै राष्ट्रिय कार्यालय नेपालमा छैन; जिम्मेवारी सञ्चार माध्यम र समस्याअनुसार फरक हुन्छ। मोबाइल सञ्चार सामान्यतया सबैभन्दा व्यवहारिक माध्यम हो। नेपाल दूरसञ्चार प्राधिकरण (NTA) ले नम्बर निर्धारण, सेवा गुणस्तर र उपभोक्ता हित नियमन गर्छ। नेपाल टेलिकम र एनसेलले नेटवर्क उपलब्ध भएको ठाउँमा 2G, 3G र 4G सहित मोबाइल कल, SMS र डेटा दिन्छन्। SIM वा ग्राहक दर्ताका लागि KYC अर्थात् ग्राहकको पहिचान पुष्टि गर्न प्रयोग हुने विवरण चाहिन्छ। नेपाल टेलिकमको स्टार्टर SIM को सूचीबद्ध मूल्य रु. ९० छ। त्यसमा रु. १० बराबरको कल सुविधा, ४० मिनेट कल, २० SMS र ३०० MB डेटा समावेश छन्। नेपाल टेलिकमका सूचीबद्ध पे-अज-यू-गो दरमा नेपाल टेलिकम नम्बरमा प्रतिमिनेट रु. १.५०, अन्य नेटवर्कमा रु. २, नेपाल टेलिकममा SMS को रु. १ र अन्य प्रदायकमा रु. १.२५ पर्छन्। करअघिको डेटा दर प्रतिमेगाबाइट रु. १ छ। एनसेलले करसहित पे-अज-यू-गो डेटा प्रतिमेगाबाइट रु. १.२७ तोकेको छ। प्याकेज सस्तो पर्न सक्छन्, तर मूल्य, मान्यता अवधि र प्रदायकका सर्त परिवर्तन हुन सक्ने भएकाले किन्नुअघि हालको प्रस्ताव जाँच्नुहोस्। नेपाल टेलिकम रिचार्जको सूचीबद्ध मान्यता रु. ५० को २५ दिन, रु. १०० को ५५ दिन, रु. २०० को १३० दिन, रु. ५०० को ३३० दिन र रु. १,००० को ६९० दिन छ। फोन हराए वा चोरी भए SIM रोक्न मोबाइल प्रदायकलाई खबर गर्नुहोस्। त्यसपछि मोबाइल डिभाइस म्यानेजमेन्ट सिस्टम (MDMS) मार्फत उपकरण दर्ता गर्न सकिन्छ, विशेषगरी आयातित निजी उपकरणका लागि IMEI दर्ता आवश्यक हुँदा। सेवाबारे उजुरी गर्न पहिले प्रदायकसँग सम्पर्क गर्नुहोस् र फोन नम्बर, प्रदायक, सेवा, बिल वा रिचार्ज विवरण तथा समस्या भएको समय टिप्नुहोस्। समाधान नभएका उजुरी NTA उजुरी व्यवस्थापन प्रणाली, NTA सम्पर्क माध्यम वा हेलो सरकारमार्फत दिन सकिन्छ। नेपाल टेलिकमले GSM सहायताका लागि १४९८, PSTN, ADSL र FTTH सहायताका लागि १९८ तथा VoIP सहायताका लागि १८८ उल्लेख गर्छ। सेवा गुणस्तर वा सेवासम्बन्धी उल्लङ्घनमा NTA ले कारबाही प्रक्रिया सुरु गर्न सक्छ। नेपाल हुलाक, जसलाई हुलाक पनि भनिन्छ, ले पत्र, पार्सल, दर्ता हुलाक र EMS सेवा दिन्छ। नेपालभित्रको EMS कार्यालय समयमा सहभागी जिल्ला हुलाक कार्यालयबाट बुक गर्न सकिन्छ। सूचीबद्ध घरेलु EMS शुल्क ४० ग्रामसम्म रु. ७० र त्यसपछि २ किलोग्रामसम्म प्रत्येक थप २० ग्रामको रु. १५ हो। एउटै वस्तुको तौल २० किलोग्रामसम्म हुन सक्छ। अन्तर्राष्ट्रिय EMS सूचीबद्ध स्थानमा मात्र उपलब्ध छ। केही हुलाक तालिका र मूल्य सन् २०२१ का भएकाले पठाउनुअघि हालको शुल्क, सहभागी कार्यालय र डेलिभरीका सर्त पक्का गर्नुहोस्। डेलिभरी समय गन्तव्य, स्थानीय उपलब्धता र यातायातमा असर पार्ने घटनामा निर्भर हुन्छ। EMS द्रुत सेवा हो, तर देशभर लागू हुने एउटै डेलिभरी समयसीमा मान्न मिल्दैन। नेपाल.gov.np सरकारी एकद्वार पोर्टलका रूपमा काम गर्छ। नागरिक एप मोबाइल फोन, ट्याब्लेट, ल्यापटप र डेस्कटप कम्प्युटरमा चल्छ र राहदानी, राष्ट्रिय परिचयपत्र, कर दर्ता, भूमि सेवा, सवारी चालक अनुमतिपत्र र भिसाजस्ता सेवामा पहुँच दिन्छ। सूचना प्रविधि विभागले ६७ अनलाइन सेवा उल्लेख गरेको छ र टोलफ्री नम्बर ११०१ बाट सहयोग उपलब्ध छ। ७५३ स्थानीय तहका एपले स्थानीय जानकारी, सेवा, आपत्कालीन नम्बर, सुझाव, उजुरी र समस्या दर्ता उपलब्ध गराउन सक्छन्। पहुँचका लागि उपयुक्त उपकरण, चल्ने नेटवर्क, बिजुली, OTP, पहिचान प्रमाणीकरण र डिजिटल सीप आवश्यक हुन सक्छ। पोर्टल प्रयोग गर्न नसक्दा वा प्रक्रिया पूरा नहुँदा कार्यालय भ्रमण, कागजी आवेदन वा अर्को स्थानीय सेवा माध्यम आवश्यक पर्न सक्छ। सूचनाको हक ऐन २०६४ (२००७) ले नेपाली नागरिकलाई सम्बन्धित सार्वजनिक निकायसँग सार्वजनिक सूचना माग्न दिन्छ। कानुनको प्रक्रिया र अपवादको अधीनमा रही सूचना अधिकारीले अनुरोध सम्हाल्छन्। डिजिटल पोर्टलले उपलब्ध कानुनी वा प्रशासनिक माध्यम स्वतः प्रतिस्थापन गर्दैन। औपचारिक अनुरोध, आवेदन वा उजुरी महत्त्वपूर्ण भए सन्दर्भ नम्बर, पेश गरिएका कागजात, स्क्रिनसट र पत्राचार सुरक्षित राख्नुहोस्। नेपालको संविधानको धारा १९ ले कानुनी सीमाको अधीनमा विद्युतीय, प्रसारण, छापा र अन्य सञ्चार माध्यमबाट प्रकाशन तथा प्रसारणको संरक्षण गर्छ। प्रयोगकर्ताले सही पहिचान विवरण दिनुपर्छ, प्रदायकका सर्त पालना गर्नुपर्छ र लागू शुल्क तिर्नुपर्छ। अनुमति नलिई अरूको खाता वा SIM प्रयोग नगर्नुहोस्। NTA ले फिसिङ SMS र लिङ्कबारे चेतावनी दिएको छ; शङ्कास्पद लिङ्क नखोल्नुहोस् र प्रदायक वा NTA लाई खबर गर्नुहोस्। अपाङ्गता भएका व्यक्तिको अधिकार ऐन २०७४ ले ब्रेल, स्पर्शमार्फत बुझिने सामग्री, ठूलो अक्षर, पहुँचयोग्य मल्टिमिडिया, सूचना तथा सञ्चार प्रविधि, सांकेतिक भाषा र अन्य सञ्चार स्वरूपसहित पहुँचयोग्य सञ्चारलाई मान्यता दिन्छ। बहिरा वा कम सुन्ने व्यक्तिलाई पाठ सन्देश माध्यमले सहयोग गर्न सक्छ, जबकि स्क्रिन रिडरसँग चल्ने सेवा र आवाजमा आधारित सेवाले दृष्टिविहीन व्यक्तिलाई मद्दत गर्न सक्छ। सबै प्रदायक र निकायमा एउटै राष्ट्रिय रूपमा एकरूप रिले, क्याप्सन वा सांकेतिक भाषा सेवा भएको पुष्टि छैन, त्यसैले आवश्यक ढाँचा सम्बन्धित कार्यालय वा प्रदायकसँग अग्रिम मिलाउनुहोस्। साइबर अपराध र सञ्चार विवादमा फरक प्रतिक्रिया चाहिन्छ। दूरसञ्चार बिल, नेटवर्क वा सेवा गुणस्तरको समस्या सामान्यतया प्रदायकबाट सुरु हुन्छ र NTA सम्म जान सक्छ। साइबर अपराधको उजुरी नेपाल प्रहरी साइबर ब्यूरोमा अंग्रेजी वा नेपाली फाराम र राष्ट्रिय परिचयपत्र, नागरिकता प्रमाणपत्र, राहदानी वा स्वीकार्य अन्य परिचयपत्रजस्ता कागजातसहित दिन सकिन्छ। सान्दर्भिक हुँदा URL, स्क्रिनसट, खाता विवरण र घटनाक्रम समावेश गर्नुहोस्। उजुरी जिल्ला, इलाका वा वडा प्रहरी कार्यालयमार्फत, अथवा भोटाहिटीस्थित साइबर ब्यूरोमा उपस्थित भएर दिन सकिन्छ। cyberbureau@nepalpolice.gov.np मा पठाउन पनि सकिन्छ। सान्दर्भिक आपत्कालका लागि प्रहरीको १०० र टोलफ्री नम्बर 16600141516 उपलब्ध छन्। प्रमाण सुरक्षित राख्नुहोस्; आफैँ प्रतिकार गर्ने वा अनधिकृत पहुँच प्रयास नगर्नुहोस्।