નેપાળમાં ચૂંટણીઓ

સંઘીય ચૂંટણીઓમાં પ્રતિનિધિ સભા અને રાષ્ટ્રીય સભાનો સમાવેશ થાય છે. પ્રતિનિધિ સભામાં 275 બેઠકો છે: 165 સભ્યો વ્યક્તિગત મતવિસ્તારોમાંથી પ્રથમ-મત-વિજેતા પદ્ધતિથી ચૂંટાય છે અને 110 સભ્યો દેશવ્યાપી પ્રમાણસર પ્રતિનિધિત્વ હેઠળ બંધ પક્ષ યાદીઓ મારફતે પસંદ થાય છે. પ્રમાણસર બેઠકો મેળવવા પક્ષોને માન્ય પ્રમાણસર મતોના ઓછામાં ઓછા 3% જોઈએ; બેઠકોમાં મહિલાઓ, દલિતો, આદિવાસી જનજાતિઓ, ખસ આર્ય, મધેસી, થારુ, મુસ્લિમો અને પછાત પ્રદેશના લોકો માટે સમાવેશની આવશ્યકતાઓ પણ લાગુ પડે છે. પ્રતિનિધિ સભાની સામાન્ય મુદત વધુમાં વધુ 5 વર્ષ છે, જોકે તે પહેલાં વિસર્જિત થઈ શકે છે. 5 March 2026ના રોજ મતદારોએ 165 મતવિસ્તારની બેઠકોમાં 164 પક્ષીય ઉમેદવારો અને એક અપક્ષ ઉમેદવાર ચૂંટ્યા તથા 110 પ્રમાણસર પ્રતિનિધિત્વ સભ્યો માટે મતદાન કર્યું; 18,903,689 મતદારો નોંધાયેલા હતા. રાષ્ટ્રીય સભા 59 સભ્યો અને 6 વર્ષની મુદત ધરાવતું સ્થાયી ઉપલા ગૃહ છે. તેમાંના 56 સભ્યો પ્રાંતીય સભાના સભ્યો અને ગ્રામ્ય નગરપાલિકા તથા નગરપાલિકાના નેતાઓ ધરાવતી મતદાર મંડળી દ્વારા પરોક્ષ રીતે ચૂંટાય છે. દરેક પ્રાંત 8 સભ્યો ચૂંટે છે, જેમાં ઓછામાં ઓછી 3 મહિલાઓ, એક દલિત અને અપંગતા ધરાવતી અથવા લઘુમતી સમુદાયની એક વ્યક્તિ હોય છે. સરકારની ભલામણ પર રાષ્ટ્રપતિ 3 સભ્યો નીમે છે, જેમાં ઓછામાં ઓછી એક મહિલા હોય છે. રાષ્ટ્રપતિ અને ઉપરાષ્ટ્રપતિ પણ સંઘીય સંસદ તથા પ્રાંતીય સભાના સભ્યોની મતદાર મંડળી દ્વારા ભારાંકિત મતો વડે પરોક્ષ રીતે ચૂંટાય છે. ઉમેદવારની ઉંમર ઓછામાં ઓછી 45 વર્ષ હોવી જોઈએ અને બંને હોદ્દા જુદી જાતિ અને સમુદાયના લોકો પાસે હોવા જોઈએ. દરેક પ્રાંતીય સભામાં મિશ્ર પદ્ધતિ છે: 60% સભ્યો પ્રથમ-મત-વિજેતા મતવિસ્તાર સ્પર્ધાથી અને 40% પ્રમાણસર પક્ષ યાદીઓમાંથી આવે છે. સ્થાનિક સ્તરે મતદારો નગરપાલિકાના મેયર અને ઉપમેયર, ગ્રામ્ય નગરપાલિકાના અધ્યક્ષ અને ઉપાધ્યક્ષ તથા વોર્ડ અધ્યક્ષને સીધા ચૂંટે છે. દરેક વોર્ડ 4 સભ્યો પણ ચૂંટે છે, જેમાં 2 મહિલાઓ અને એક દલિત મહિલા હોય છે. પક્ષોએ નગરપાલિકાના મેયર અને ઉપમેયરના બંને હોદ્દા માટે મળીને ઓછામાં ઓછી એક મહિલા ઉમેદવાર આપવી પડે છે; ગ્રામ્ય નગરપાલિકાના અધ્યક્ષ અને ઉપાધ્યક્ષ માટે પણ આ જ નિયમ છે. જિલ્લા સમન્વય સમિતિઓ સ્થાનિક સ્તરના પ્રતિનિધિઓ દ્વારા પરોક્ષ રીતે ચૂંટાય છે. ECN મુખ્ય અને જિલ્લા ચૂંટણી કચેરીઓ તથા ચૂંટણી અધિકારીઓ મારફતે કાર્ય કરે છે. મતદાર નોંધણી સામાન્ય રીતે જિલ્લા ચૂંટણી કચેરીઓ, જિલ્લા વહીવટ કચેરીઓ અને જાહેર કરેલી મોબાઇલ ટુકડીઓ મારફતે ચાલુ રહે છે. નોંધણી માટે નાગરિકતા પ્રમાણપત્ર, ફોટોગ્રાફ અને બાયોમેટ્રિક માહિતી જરૂરી છે; ઑનલાઇન પૂર્વ-નોંધણી પછી ઓળખ તથા બાયોમેટ્રિક નોંધ માટે વ્યક્તિગત હાજરી આપવી પડે છે. મતદાર માત્ર એક મતવિસ્તારમાં નોંધાઈ શકે છે અને સંબંધિત મતવિસ્તાર અથવા વોર્ડમાં કાયમી નિવાસ હોવો જોઈએ. સ્થળાંતર અથવા લગ્ન પછી સંબંધિત સ્થળાંતર અથવા લગ્ન દસ્તાવેજ સાથે મતદાર યાદીમાં સુધારો માગી શકાય છે. નેપાળની બહાર રહેતા નેપાળી નાગરિકો માટે દસ્તાવેજિત હાલની પદ્ધતિમાં નિયમિત વિદેશી મતદાન વ્યવસ્થા નથી; ECNની માહિતી નેપાળમાં હોય ત્યારે નોંધણીનો ઉલ્લેખ કરે છે. મતદાન ગુપ્ત છે. ચૂંટણી પ્રમાણે મતદાર મતવિસ્તારના ઉમેદવારને અથવા પ્રમાણસર પ્રતિનિધિત્વ માટે પક્ષના ચિહ્નને મત આપે છે. ECN મતદાન સ્થળ, મતદાન કેન્દ્ર અને ચૂંટણી કાર્યક્રમ નક્કી કરે છે. સામાન્ય રીતે મતદાર ઓળખપત્ર વપરાય છે, પરંતુ મતદાર યાદીમાં નામ હોય તો મૂળ નાગરિકતા પ્રમાણપત્ર, National ID, પાસપોર્ટ, ડ્રાઇવિંગ લાઇસન્સ અથવા જમીન-માલિકી પ્રમાણપત્ર પણ સ્વીકારાઈ શકે છે. ઇલેક્ટ્રોનિક મતદાન નિયમિત પ્રક્રિયા તરીકે દસ્તાવેજિત નથી. મતદાનના દિવસ પહેલાંના 48 કલાકથી મતદાન મથકો બંધ થાય ત્યાં સુધી પ્રચાર પ્રતિબંધિત છે. પક્ષો અને ઉમેદવારોએ લાગુ આચારસંહિતા અનુસરવી, પ્રચાર આવક અને ખર્ચ જાહેર કરવા અને હાલના ECN નિયમો માગે ત્યાં અલગ બેંક ખાતું વાપરવું પડે છે. 2026ની પ્રતિનિધિ સભા ચૂંટણીમાં મતવિસ્તાર ખર્ચ મર્યાદા પ્રદેશ પ્રમાણે અંદાજે NPR 25થી 33 lakh હતી અને પરિણામ પછી 35 દિવસમાં ખર્ચ જાહેર કરવો જરૂરી હતો. ECN ઉમેદવારી ચકાસે છે, વાંધા સંભાળે છે તથા અંતિમ ઉમેદવાર યાદી, ચૂંટણી ચિહ્ન અને પરિણામો પ્રકાશિત કરે છે. માન્યતા પ્રાપ્ત નિરીક્ષકો કાર્યવાહીનું નિરીક્ષણ કરી શકે છે, પરંતુ દરમિયાનગીરી કે ECN પહેલાં પરિણામ જાહેર કરી શકતા નથી. સ્થાનિક ચૂંટણી અધિકારીઓ અનુમતિ ધરાવતા ઉમેદવાર અથવા મતગણતરી પ્રતિનિધિઓની હાજરીમાં મતપત્ર સામગ્રી ચકાસે અને મત ગણે છે. સંઘીય અને પ્રાંતીય ચૂંટણી વિવાદો સંબંધિત કાયદા હેઠળ સર્વોચ્ચ અદાલતની બંધારણીય બેન્ચ સમક્ષ લઈ જવાય છે; આચારસંહિતા ફરિયાદ ECN, મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારી, ચૂંટણી અધિકારી, ચૂંટણી કચેરી અથવા જિલ્લા દેખરેખ સંસ્થાઓને મૌખિક, લેખિત કે ઇલેક્ટ્રોનિક રીતે આપી શકાય છે. મત ખરીદવો, મતદારોને પ્રભાવિત કરવા ભેટ અથવા આતિથ્ય આપવું, ધમકી, બે વાર મતદાન, અન્ય વ્યક્તિ માટે મતદાન, ખોટી માહિતી અને દ્વેષભાષણ પ્રતિબંધિત છે. ECN મારફતે મતદાર નોંધણી અને મતદાન માટે મતદાર ફી નથી. ચૂંટણી કાર્યક્રમ ઉમેદવારી, યાદી, વાંધા, ઉમેદવારી પાછી ખેંચવાની અને મતદાનની તારીખો નક્કી કરે છે. પ્રતિનિધિ સભાનું અંતિમ પરિણામ આવ્યા પછી 30 દિવસમાં સંઘીય સંસદ બોલાવવી પડે છે. સ્પષ્ટ બહુમતી ધરાવતા સંસદીય જૂથમાંથી રાષ્ટ્રપતિ વડાપ્રધાન નીમે છે; કોઈ પક્ષને સ્પષ્ટ બહુમતી ન હોય તો ઓછામાં ઓછા બે પક્ષોનો ટેકો અને બહુમતીનો આધાર દર્શાવી શકે તેવા સભ્યની નિમણૂક થઈ શકે છે. નિયુક્ત વડાપ્રધાને 30 દિવસમાં વિશ્વાસ મત મેળવવો પડે છે; બંધારણીય પગલાં નિષ્ફળ જાય તો વિસર્જન અને 6 મહિનામાં નવી ચૂંટણી થઈ શકે છે.