नेपालमा रोजगारदाता

नेपालमा रोजगारदाता कम्पनी, निजी फर्म, साझेदारी, सहकारी, नाफारहित वा नाफामूलक संस्था, व्यवसाय वा सेवा प्रदायक हुन सक्छ। स्थानीय शब्द रोजगारदाता र व्यवस्थापकले कामदार लिने वा व्यवस्थापन गर्ने पक्ष जनाउँछन्। रोजगारदाताका लागि छुट्टै स्वतन्त्र प्राधिकरण छैन। रोजगारदाताले सामान्यतया श्रम तथा व्यवसायजन्य सुरक्षा विभाग (DOLOS), श्रम कार्यालय, सामाजिक सुरक्षा कोष (SSF), श्रम अदालत र युनियन प्रशासनका लागि ट्रेड युनियन रजिस्ट्रार वा DOLOS सँग काम गर्छन्। प्रदेश र नगरपालिका निकायले मुख्यतः प्रशासनमा भूमिका खेल्छन्; मुख्य दायित्व राष्ट्रिय श्रम नियमबाट आउँछन्। चिया, घरेलु काम, जोखिमपूर्ण काम, पर्यटन वा निर्माणजस्ता क्षेत्रमा क्षेत्रविशेषका थप नियम हुन सक्छन्। रोजगारदाताले कार्यकारी व्यवस्थापक नियुक्त गरी प्रत्येक कामदारलाई लिखित रोजगार सम्झौता वा नियुक्तिपत्र दिन्छ। श्रमका वर्गमा नियमित, कार्य-आधारित, समय-आधारित, आकस्मिक र अंशकालीन काम पर्छन्। आकस्मिक काम महिनामा सात दिनसम्म सीमित हुन्छ; अंशकालीन काम हप्तामा ३५ घण्टासम्म सीमित हुन्छ। प्रशिक्षार्थीले दिनमा आठ र हप्तामा ४८ घण्टासम्म काम गर्न सक्छ र अन्य कामदारसरह व्यवसायजन्य सुरक्षा पाउँछ। विदेशी कामदारका लागि कामदार अनुमति र DOLOS प्रक्रिया लागू हुन्छ; सम्झौताका सर्त कानुनी न्यूनतमभन्दा तल हुन हुँदैन। श्रमिक आपूर्तिकर्तालाई इजाजत चाहिन्छ र सामान्यतया मुख्य कामबाहेकको काममा मात्र कामदार दिन सक्छ। मुख्य रोजगारदाताले आपूर्तिकर्ता जाँच्ने तथा आपूर्ति भएका कामदारले तलब, सुविधा र व्यवसायजन्य सुरक्षा पाएको सुनिश्चित गर्ने जिम्मेवारी कायम राख्छ। तलब र सेवा सर्त कानुनी न्यूनतमभन्दा कम हुन हुँदैन; सामूहिक सम्झौताले अनुमति नदिए रोजगारदाताले एकतर्फी रूपमा घटाउन पाउँदैन। रोजगारी सुरु मितिदेखि तलब जम्मा हुन्छ। १७ जुलाई २०२५ देखि लागू नियमका लागि चिया बगानबाहेकको पहिचान गरिएको न्यूनतम मासिक तलब NPR 19,550 हो; यसमा NPR 12,170 आधारभूत तलब र NPR 7,380 महँगी भत्ता पर्छ, वा प्रतिदिन NPR 754 र प्रतिघण्टा NPR 101 हुन्छ। पहिचान गरिएको अंशकालीन दर प्रतिघण्टा NPR 107 हो; पछि भएका परिवर्तनका लागि लागू राजपत्र जाँच्नुहोस्। सामान्य काम दिनमा आठ र हप्तामा ४८ घण्टासम्म हुन्छ; पाँच घण्टापछि ३० मिनेट विश्राम हुन्छ। अतिरिक्त समय दिनमा चार र हप्तामा २४ घण्टासम्म सीमित हुन्छ र आधारभूत तलबको १.५ गुणा भुक्तानी हुन्छ। सम्झौताअनुसार भुक्तानी हुन्छ; एक महिनाभन्दा कम काम गर्ने कामदारले काम पूरा भएको तीन दिनभित्र तलब पाउँछ, आकस्मिक कामदारले तुरुन्तै पाउँछ। कानुनले अनुमति दिएका कटौती मात्र गर्न पाइन्छ। SSF ले समेट्ने औपचारिक रोजगारीका लागि मासिक कुल योगदान आधारभूत तलबको ३१% हो: कामदारबाट ११% कट्टा र रोजगारदाताबाट २०% योगदान। रोजगारदाताले तलब महिनापछि २५ दिनभित्र कुल रकम जम्मा गर्छ। योगदानको बाँडफाँटमा स्वास्थ्य तथा मातृत्व १%, दुर्घटना तथा अशक्तता १.४%, आश्रित परिवार संरक्षण ०.२७% र वृद्धावस्था २८.३३% पर्छ। SSF लागू हुँदा सञ्चय कोष, उपदान र चिकित्सा दायित्व सामान्यतया यस योगदान प्रणालीमा एकीकृत हुन्छन्। रोजगारदाताले कानुनी दुर्घटना बीमाको प्रिमियम पनि तिर्छ र न्यूनतम संरक्षण NPR 700,000 हो। अनौपचारिक वा स्वरोजगार व्यक्तिको SSF सहभागिताले औपचारिक रोजगारी सम्बन्धमा लागू हुने सबै रोजगारदाता दायित्व स्वतः सिर्जना गर्दैन। रोजगारदाताले धर्म, जात, लिङ्ग, जातीयता, उत्पत्ति, भाषा वा विचारधाराजस्ता विशेषताका आधारमा भेदभाव रोक्नुपर्छ। मूल्याङ्कन अवधि सुरु हुनुअघि मापदण्ड र प्रक्रिया निष्पक्ष रूपमा खुलाइएको भए वार्षिक कार्यसम्पादन मूल्याङ्कन गर्न सकिन्छ। रोजगारदाताले प्रतिक्रिया र सुधारका लागि उचित अवसर दिनुपर्छ; कामदारले असहमति अभिलेख गर्न सक्छ। कार्यस्थल व्यवस्थापनका लागि आन्तरिक नियमावली अपेक्षित हुन्छ; यो श्रम कार्यालयमा दर्ता गरी कामदारलाई वितरण गर्नुपर्छ। अनुशासनका कारण सेवाबाट हटाउँदा सामान्यतया निष्पक्ष प्रक्रिया चाहिन्छ। कम्तीमा १० कामदार भएको प्रतिष्ठानमा सेवाबाट हटाउनुअघि कामदारलाई जवाफ दिन सामान्यतया सात दिन दिइन्छ। कार्यसम्पादनका आधारमा हटाउने काम लागू नियमअनुसार हुन्छ र लगातार तीन असन्तोषजनक मूल्याङ्कनपछि हुन सक्छ। रोजगारदाताले कार्यस्थल सुरक्षा तथा स्वास्थ्य नीति बनाउने, लागू गर्ने र दर्ता गर्ने गर्छ। नीतिले स्थलका जोखिम, मेसिनरी, दुर्घटना र संवेदनशील रसायन समेट्छ; रोजगारदाताले रासायनिक, भौतिक र जैविक जोखिम नियन्त्रण गर्छ। कामदारलाई उपयुक्त भाषामा जानकारी र तालिम, निःशुल्क व्यक्तिगत सुरक्षा उपकरण, चेतावनी संकेत तथा सुरक्षित प्रवेश र निकास दिनुपर्छ। परिसरमा रहेका कामदार नभएका व्यक्तिको पनि सुरक्षा गर्नुपर्छ र दुर्घटना तथा व्यवसायजन्य रोग DOLOS-ILMIS मार्फत रिपोर्ट गर्नुपर्छ। श्रमिक आपूर्तिकर्तामार्फत आएका कामदारसमेत गन्दा कम्तीमा २० कामदार भएको प्रतिष्ठानले कामदार प्रतिनिधि भएको सुरक्षा तथा स्वास्थ्य समिति गठन गरी वर्षमा कम्तीमा चारपटक बैठक गर्नुपर्छ। DOLOS सँग निरीक्षण अधिकार छ; हालका नियमले जोखिमपूर्ण काम र व्यवसायजन्य रोगका सूचनालाई पनि समेट्छन्। कामदारले ट्रेड युनियन गठन, सदस्यता र सञ्चालन गर्न सक्छन्। प्रतिष्ठान युनियनको आवेदनमा कम्तीमा १० हस्ताक्षर र कुल कामदारको कम्तीमा २५% सदस्यता चाहिन्छ। कम्तीमा १० कामदार भएको प्रतिष्ठानमा उत्पादकत्व, कार्यप्रणालीबारे संवाद र गुनासो हेर्ने श्रम सम्बन्ध समिति तथा सामूहिक मोलमोलाइ समिति हुन्छ। लिखित मोलमोलाइ सूचना पाएपछि रोजगारदाताले सात दिनभित्र जवाफ दिई बैठक मिलाउँछ। सामूहिक सम्झौताले पक्षहरूलाई बाँध्छ। रोजगारदाताले युनियन गतिविधिमा हस्तक्षेप, कामदारलाई डरधम्की, प्रमाण बनावट, प्रतिशोध वा कानुनी संगठनमा अवरोध गर्न पाउँदैन। व्यवस्थापकीय श्रेणीका कामदारलाई युनियनको सामूहिक माग र हडतालको भूमिकाबाट बाहिर राखिन्छ। व्यक्तिगत गुनासो सामान्यतया रोजगारदाताको आन्तरिक प्रक्रियाबाट सुरु भई श्रम कार्यालय वा DOLOS को उजुरी वा दाबी पोर्टलमा जान सक्छ। सामूहिक माग सामान्यतया मोलमोलाइ र मेलमिलापमार्फत अघि बढ्छ; समाधान नभए श्रम ऐनअनुसार कार्यालयको निर्णय, मध्यस्थता वा मध्यस्थ निर्णय हुन सक्छ। श्रम अदालतले न्यायनिर्णय र पुनरावेदन हेर्छ। DOLOS-ILMIS ले श्रम लेखापरीक्षण, गुनासो, दाबी, सामूहिक सम्झौता, दुर्घटना तथा रोगको रिपोर्ट र श्रमिक आपूर्ति प्रक्रिया सहयोग गर्छ। निर्णय र सम्झौता कार्यान्वयन गर्न सकिन्छ; अनुपालन नगरे जरिवाना, क्षतिपूर्ति, बक्यौता, दोब्बर हर्जाना वा अन्य सजाय लाग्न सक्छ। विशेष अवस्थामा रोजगारदाताले कामदारलाई काममा नराखी प्रतीक्षामा राख्न सक्छ; स्थानीय रूपमा जगेडा भनिन्छ। कम्तीमा १० कामदार भएको प्रतिष्ठानमा परामर्शबिना जगेडा बढीमा १५ दिन हुन सक्छ; यसभन्दा लामो अवधिका लागि आधिकारिक युनियन वा श्रम सम्बन्ध समितिसँग परामर्श चाहिन्छ। आर्थिक कठिनाइ, गाभिएपछि जनशक्ति बढी हुनु वा आंशिक/पूर्ण बन्दका कारण कर्मचारी घटाउँदा सामान्यतया श्रम कार्यालय र आधिकारिक युनियन, सक्रिय युनियन वा समितिलाई कम्तीमा ३० दिनअघि सूचना दिनुपर्छ। रोजगारदाताले विकल्प, छनोट मापदण्ड र सर्तबारे परामर्श गर्छ। सामान्य छनोट क्रमले पहिले विदेशी कामदारको रोजगारी अन्त्य गर्ने, त्यसपछि तुलनात्मक रूपमा बढी अनुशासनहीन व्यवहार, कमजोर कार्यसम्पादन र एउटै काममा सबैभन्दा पछि नियुक्त कामदारलाई प्राथमिकता दिन्छ; कारण भए फरक क्रम अपनाउन सकिन्छ। कम्तीमा एक वर्ष सेवा गरेको कामदारले प्रत्येक सेवा वर्षका लागि एक महिनाको आधारभूत तलब पाउँछ। प्रतिष्ठान दुई वर्षभित्र फेरि खुले वा कामदार थपेमा सूचना दिएपछि कटौती भएका कामदारले प्राथमिकता पाउँछन्। दुराचारबाहेक सेवाबाट हटाउने सूचना अवधि चार हप्तासम्मको रोजगारीमा एक दिन, चार हप्ताभन्दा बढी तर एक वर्षसम्ममा सात दिन र एक वर्षभन्दा बढीमा ३० दिन हुन्छ। आवश्यक सूचना नदिए रोजगारदाताले त्यसको सट्टा क्षतिपूर्ति दिन्छ। स्वास्थ्य र अशक्तता संरक्षणमा पुनःकार्य तोक्नुपर्ने हुन सक्छ र त्यसले सेवाबाट हटाउने निर्णयमा असर पार्छ। कामदारले गैरकानुनी सेवासमाप्ति चुनौती दिई पुनर्बहाली वा क्षतिपूर्ति माग्न सक्छ। दर्ता र SSF प्रवेश SSF Employer पोर्टलबाट तथा श्रम लेखापरीक्षण र सम्बन्धित अनुपालन DOLOS-ILMIS मार्फत हुन्छ।