नेपालमा मित्रता

नेपालमा मित्रता बनाउन, कायम राख्न वा आर्थिक सहयोग गर्न कुनै केन्द्रीय निकाय, दर्ता प्रणाली वा सामान्य कानुनी दायित्व छैन। साथी र मित्र साथी वा सहयात्रीका सामान्य शब्द हुन्। मितेरी केही क्षेत्रीय र जातीय समुदायमा पाइने अनुष्ठानिक वा प्रतीकात्मक मित्रता हो; गुठी सामाजिक वा धार्मिक संस्था हो। मित्रता गुठीले विशेषतः भक्तपुरका नेवार समुदायमा पारस्परिक आर्थिक वा अन्त्येष्टि सहयोग मिलाउन सक्छ। यी शब्दले नेपालभर एउटै मित्रता प्रणाली जनाउँदैनन्। मानिसले बारम्बारको प्रत्यक्ष वा डिजिटल सम्पर्क, साझा गतिविधि, पारस्परिकता, विश्वास र व्यवहारिक वा भावनात्मक सहयोगबाट मित्रता बनाउँछन्। विद्यालय, कलेज, कार्यस्थल, छिमेक, खेलकुद समूह, सांस्कृतिक समूह, स्वयंसेवी संस्था, युवा समूह र गैरसरकारी संस्था भेटघाटका ठाउँ हुन सक्छन्। स्थानीय युवा क्लब र वडा क्लब, युवा संसद गतिविधि तथा अन्य सामुदायिक समूहले व्यवस्थित अवसर दिन्छन्। राष्ट्रिय युवा परिषद्ले १६ देखि ४० वर्षका युवालाई समेट्छ; क्लब सदस्यता सम्बन्धित स्थानीय प्रक्रियामा निर्भर हुन्छ र युवा संसदका उच्च तहमा नगरपालिका सिफारिस तथा लागू सहभागिता आह्वान चाहिन सक्छ। सेवाको व्यवस्थाअनुसार युवा परामर्श निःशुल्क रूपमा एक दिन प्रत्यक्ष, अनलाइन वा समूहमा उपलब्ध हुन सक्छ। अनौपचारिक समूहले रुचि, स्थान, उमेर वा विश्वासका आधारमा आफ्नै पहुँच शर्त तोक्छन्। नेपालभर एउटै योग्यता नियम छैन। स्थानीय नियम, भाषा, जात वा जातीय पहिचान, लिङ्ग, आर्थिक अवस्था, आवागमन क्षमता र बसाइँसराइ हैसियतले सहभागितामा असर पार्न सक्छन्। नेपालमा १२५ जातजाति, १० धर्म र १२३ भाषा छन्; त्यसैले समूह सिद्धान्ततः खुला भए पनि व्यवहारमा पहुँच कठिन हुन सक्छ। काठमाडौं नजिकको ग्रामीण क्षेत्रका युवाबारे अध्ययनले वर्गबीचको मित्रता सोही वर्गभित्रको मित्रताभन्दा कम सम्भावित पायो। तल्लो वर्गका ८८% सहभागीले वर्गबीच मित्रतामा बलियो रुचि देखाए, तर साझा रुचि वा छिमेकी सम्पर्क सम्भव ठान्ने २१% मात्र थिए। तहगत संरचना, सामाजिक हैसियत, पारिवारिक प्रतिष्ठा र विभेदलाई अवरोधका रूपमा वर्णन गरिएको थियो; यी निष्कर्षले देशभरको प्रचलन प्रमाणित गर्दैनन्। मित्रतामा नियमित भेटघाट, फोन वा सन्देश सम्पर्क, साझा काम, मनोरञ्जन वा सामुदायिक गतिविधि हुन सक्छन्। मित्रसँग सम्पर्कमा रहन, एकनिष्ठ हुन वा पैसा दिन नेपाली कानुनले सामान्य दायित्व लगाउँदैन। कुन सहयोग उपयुक्त हुन्छ भन्ने निजी सीमा र आपसी सहमतिले तय गर्छ। लिखित समूह सहमतिले योगदान, उपस्थिती, भूमिका र उपलब्ध सहयोगको सीमा तय गर्न सक्छ। भक्तपुरमा २०१८–२०१९ मा गरिएको मानवशास्त्रीय अध्ययनमा मित्रता गुठी १०० भन्दा बढी घरपरिवारसँग जोडिएका थिए; तीमध्ये ७० घरपरिवारको हालको वा विगतको सहभागिता थियो। समूहमा करिब ४ देखि ५५ जनासम्म थिए र आर्थिक वा अन्त्येष्टि सहयोगका लागि नियमित योगदान, बैठक तथा लिखित सम्झौता हुन सक्थे। अभिलेखित एउटा उदाहरणमा मासिक NPR 3,000 थियो; त्यो नेपालभरको शुल्क वा मापदण्ड होइन। टोल विकास संस्था संघीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालयको नमुना कार्यविधिअन्तर्गत स्थानीय छिमेक वा विकास समूहका रूपमा काम गर्न सक्छ। दर्ता र गठनका नियम नगरपालिकाअनुसार फरक हुन्छन्। उदाहरणका लागि चुरे प्रक्रियामा स्थानीय बासिन्दाको बैठक, NPR 500 शुल्क र सोही दिन प्रक्रिया गरिएको थियो। यो सामुदायिक विकासको बाटो हो; औपचारिक मित्रता दर्ता प्रणाली होइन। गम्भीर विवादमा उपयुक्त भए व्यक्तिले अनिवार्य प्रक्रियाविना मित्रता अन्त्य वा घटाउन सक्छ। मेलमिलाप उपयुक्त भए मेलमिलाप ऐन २०६८ ले स्वेच्छिक समुदायमा आधारित प्रक्रिया दिन्छ। मध्यस्थ सम्मानित समुदाय सदस्य, सामुदायिक संस्था, सामाजिक कार्यकर्ता वा शिक्षक हुन सक्छन्। एउटा पक्षले आवेदन दिन सक्छ र सात दिनभित्र अर्को पक्षलाई बोलाउनुपर्छ। अर्को पक्ष सहमत नभए प्रक्रिया अन्त्य हुन्छ। उल्लेखित मेलमिलाप ढाँचामा देवानी मामिलाका लागि बढीमा ६० दिन र फौजदारी मामिलाका लागि बढीमा ३० दिन हुन्छ। खतरा, दुर्व्यवहार वा कसुर हुँदा मेलमिलापले संरक्षण वा फौजदारी प्रक्रियाको सट्टा काम गर्दैन। मित्रतासँग सम्बन्धित साइबर उत्पीडन, नक्कली पहिचान, ब्ल्याकमेल, ह्याकिङ वा अनधिकृत पोस्टका लागि जिल्ला, इलाका वा वडा प्रहरी कार्यालय वा नेपाल प्रहरी साइबर ब्युरोमा उजुरी दिन सकिन्छ। पहिचान प्रमाण र URL वा स्क्रिनसटसहित व्यक्तिगत रूपमा वा इमेलबाट नेपाली वा अंग्रेजीमा उजुरी दिन सकिन्छ। आकस्मिक प्रहरी सहायता १०० मा उपलब्ध छ। जोखिममा परेको मित्रता वा अनलाइन अवस्थाका बालबालिकाले संरक्षण, परामर्श, मनोसामाजिक सहायता, उद्धार, अस्थायी आवास, परिवारसँग पुनर्मिलन वा पुनःएकीकरणका लागि राष्ट्रिय बाल अधिकार परिषद् वा निःशुल्क बाल हेल्पलाइन १०९८ मा सम्पर्क गर्न सक्छन्। मित्रताको विवादले गम्भीर मानसिक तनाव दिए सरकारी मानसिक स्वास्थ्य सूचना लाइन ११६६ ले मनोवैज्ञानिक जानकारी वा सहायता दिन सक्छ।