नेपालमा स्वास्थ्य

नेपालको संविधानको धारा ३५ र जनस्वास्थ्य सेवा ऐन २०७५ ले भेदभावबिना गुणस्तर सुनिश्चित गरिएका स्वास्थ्य सेवामा पहुँच स्थापित गर्छन्। स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालय र स्वास्थ्य सेवा विभागले राष्ट्रिय नीति र कार्यक्रम समन्वय गर्छन्। प्रदेश स्वास्थ्य निर्देशनालय र प्रदेश स्वास्थ्य आपत्कालीन कार्य सञ्चालन केन्द्रहरूले सातै प्रदेशलाई सहयोग गर्छन्। स्थानीय सरकारले नगरपालिका स्वास्थ्य शाखा र स्थानीय स्वास्थ्य संस्थामार्फत आधारभूत सेवा लागू गर्छन्। स्थान र उपलब्ध कर्मचारीअनुसार स्वास्थ्य चौकी, सामुदायिक स्वास्थ्य एकाइ, सहरी स्वास्थ्य केन्द्र, प्राथमिक स्वास्थ्य सेवा केन्द्र वा आधारभूत अस्पतालले पहिलो सम्पर्कको सेवा दिन सक्छन्। सरकारी नीतिले प्रत्येक वडामा कम्तीमा एउटा आधारभूत स्वास्थ्य सेवा एकाइ, प्रत्येक स्थानीय तहमा आधारभूत अस्पताल र करिब ३० मिनेटभित्र स्वास्थ्य संस्थामा पुग्न सक्ने पहुँचको लक्ष्य राखेको छ। तर भूगोल र स्रोतका कारण वास्तविक यात्रा समय समान हुँदैन। प्राथमिक स्वास्थ्य सेवा तथा पहुँच क्लिनिक (PHC/ORC) निश्चित वा मासिक तालिकामा चल्न सक्छन्। महिला सामुदायिक स्वास्थ्य स्वयंसेविका (FCHV), स्थानीय NGO र सामुदायिक संरचनाले स्वास्थ्य शिक्षा, पहुँच सेवा, अभिलेखीकरण र प्रेषणमा सहयोग गर्छन्। निःशुल्क आधारभूत स्वास्थ्य सेवा प्याकेजमा नियमित खोप, मातृ, नवजात शिशु तथा बाल स्वास्थ्य, गर्भावस्था र प्रसूति हेरचाह, पोषण, परिवार नियोजन, प्रजनन स्वास्थ्य, गर्भपतन सेवा, सरुवा रोग सेवा, नसर्ने रोगको हेरचाह, शारीरिक अपाङ्गता सेवा, मानसिक स्वास्थ्य, ज्येष्ठ नागरिक स्वास्थ्य, सामान्य आपत्कालीन हेरचाह र स्वास्थ्य प्रवर्द्धन समावेश छन्। प्रदेश र स्थानीय सरकारले थप सेवा दिन सक्छन्। राष्ट्रिय खोप कार्यक्रमअन्तर्गत BCG, पोलियो, पेन्टाभ्यालेन्ट खोप, रोटाभाइरस, न्युमोकोकल खोप, दादुरा–रुबेला, जापानी इन्सेफलाइटिस, टाइफाइड र अभियानमार्फत दिइने HPV खोपजस्ता खोप समावेश छन्। स्थानीय स्वास्थ्य संस्थाले आवश्यक परीक्षण वा उपचार दिन नसकेमा सामान्यतया आधारभूत अस्पताल वा प्राथमिक स्वास्थ्य सेवा केन्द्र हुँदै आवश्यकताअनुसार जिल्ला, प्रादेशिक, संघीय वा शिक्षण अस्पतालमा पठाइन्छ। राष्ट्रिय बिरामी प्रेषण मार्गदर्शन २०८२ ले यस प्रक्रियालाई सहयोग गर्छ। प्रेषणको गुणस्तर, यातायात, उच्च तहको निदान सेवा र बिरामी ग्रहण गर्ने क्षमता स्थानअनुसार फरक हुन्छ। स्वास्थ्य सेवा विभागको निर्देशिका २०७७ अनुसार टेलिमेडिसिनले स्थानीय सेवालाई पूरक बनाउन सक्छ, तर शारीरिक परीक्षण चाहिने सेवाको विकल्प हुँदैन र दर्ता भएका स्वास्थ्यकर्मीमार्फत हुनुपर्छ। आधारभूत स्वास्थ्य सेवा मानक उपचार प्रोटोकल २०७८ र आपत्कालीन स्वास्थ्य सेवा प्याकेजले रोकथाम, परीक्षण, निदान, उपचार, पुनर्स्थापना, उपशामक सेवाका पक्ष र अनुगमन समेट्छन्, यद्यपि उपलब्ध सेवाको दायरा संस्थान र प्रदेशअनुसार फरक हुन्छ। उच्च रक्तचाप र मधुमेह बढ्दो चिन्ता हुन्, जबकि सरुवा रोग पनि सान्दर्भिक छन्। नेपालको स्वास्थ्य प्रणालीले सामान्य सेवामा मानसिक स्वास्थ्य समावेश गरेको छ र mhGAP आधारित सेवा, जिल्ला प्रेषण, मनोसामाजिक सहयोग र छारेरोग सेवाको विस्तार गर्दैछ। सहरी र स्रोतसाधन बढी भएका क्षेत्रमा पहुँच बढी केन्द्रित छ। राष्ट्रिय आत्महत्या रोकथाम हेल्पलाइन ११६६ मा सम्पर्क गर्न सकिन्छ। परोपकार प्रसूति तथा स्त्रीरोग अस्पतालले सन् २०२४ मा नेपालको पहिलो समर्पित मातृ मानसिक स्वास्थ्य बहिरंग सेवा एकाइ सुरु गर्‍यो। स्वास्थ्य आपत्कालीन कार्य सञ्चालन केन्द्र र प्रादेशिक केन्द्रहरूले आपत्कालीन सेवाको राष्ट्रिय समन्वय गर्छन्। तोकिएका र उपग्रह अस्पताल, आपत्कालीन चिकित्सा टोली र आपत्कालीन सामग्रीले प्रतिक्रिया कार्यलाई सहयोग गर्छन्। HEOC ले १०२ लाई एम्बुलेन्स नेपालका रूपमा उल्लेख गर्छ। तर क्षेत्रअनुसार यातायात फरक हुने र पहाड, बाढी, पहिरो, भूकम्प तथा मौसमी अवरोधले असर गर्न सक्ने भएकाले स्थानीय उपलब्धता र यात्रा समय जाँच्नुपर्छ। स्वास्थ्य संस्थाले आपत्कालीन अवस्थाको बिरामीलाई अस्वीकार गर्न पाउँदैन; आवश्यक क्षमता नभए तत्काल उपचार सुरु गरी प्रेषणको व्यवस्था गर्नुपर्छ। आवश्यक औषधिको राष्ट्रिय सूची, छैटौँ संशोधन २०२१, ले अत्यावश्यक उपचारका लागि लक्षित औषधि परिभाषित गर्छ। सरकारी आपूर्ति, नसर्ने रोगका निःशुल्क औषधि, प्रयोगशाला सेवा, निदान उपकरण र विशेषज्ञ कर्मचारी सबै ठाउँमा समान रूपमा उपलब्ध छैनन्। निजी औषधि पसल र सेवा प्रदायकले अभाव पूर्ति गर्न सक्छन्, तर प्रत्यक्ष खर्च लाग्न सक्छ। सूचीबद्ध BHS प्याकेज कानुनतः निःशुल्क भए पनि उच्च तह वा प्याकेजबाहिरका उपचार, निजी सेवा, यातायात, निदान परीक्षण र सार्वजनिक प्रणालीमा उपलब्ध नभएका औषधिका लागि भुक्तानी गर्नुपर्ने हुन सक्छ। प्रतीक्षा र यात्रा समय भूभाग, मौसम, प्रेषण क्षमता र स्थानीय कर्मचारीमा निर्भर हुन्छ। उपचारपछि चिकित्सकीय रूपमा उपयुक्त भए अनुगमनका लागि स्थानीय आधारभूत स्वास्थ्य सेवा संस्थामा फर्कन सकिन्छ। स्थानीय वा जिल्ला सेवामार्फत प्रेषणपछिको अनुगमन, प्रसवपछिका घरभेट, छनोट गरिएका घरमै आधारित ज्येष्ठ नागरिक हेरचाह, दीर्घरोग समीक्षा र मनोसामाजिक सहयोग उपलब्ध हुन सक्छ। अर्को सेवा प्रदायकले उपलब्ध जानकारीका आधारमा उपचार जारी राख्न सकोस् भनेर प्रेषण कागजात, औषधि पर्चा, परीक्षण नतिजा र डिस्चार्ज निर्देशन सँगै राख्नुहोस्।