નેપાળમાં ઇતિહાસ

કાઠમંડુ ખીણ વસવાટ, ધર્મ, હસ્તકલા અને વેપારનું મહત્ત્વનું કેન્દ્ર બની. લિચ્છવી સમયગાળો શિલાલેખો, મંદિર-સ્થાપનાઓ અને દક્ષિણ એશિયા સાથેના વ્યાપક સંબંધો માટે જાણીતો છે; પછીનાં મલ્લ રાજ્યોમાં કાઠમંડુ, પાટન અને ભક્તપુરની વિશિષ્ટ શહેરી સંસ્કૃતિઓ વિકસેલી. ખીણની બહારનાં સમુદાયો અને રાજ્યો પણ હિમાલયી પ્રદેશના ઇતિહાસને આકાર આપતા રહ્યા, જેમાં તિબેટ અને ઉત્તર ભારતીય મેદાનો સાથે જોડાયેલા વિસ્તારોનો સમાવેશ થાય છે. અઢારમી સદીમાં પૃથ્વીનારાયણ શાહ અને તેમના અનુગામીઓએ ગોરખા રાજ્યનો વિસ્તાર કર્યો અને આજના નેપાળના મોટા ભાગને એક રાજકીય સત્તા હેઠળ લાવ્યા. શાહ રાજાશાહી પછીના સમયગાળાઓમાં ચાલુ રહી, જોકે સત્તા ઘણી વાર પ્રભાવશાળી પરિવારો અને રાજકીય જૂથોના હાથમાં રહી. 1846ના કોટ હત્યાકાંડ પછી સ્થાપિત રાણા શાસનમાં કાર્યકારી સત્તા વારસાગત રાણા વડાપ્રધાનો પાસે હતી, જ્યારે શાહ રાજા ઔપચારિક રાજા રહ્યા. રાજા ત્રિભુવનના સમર્થનવાળા રાજકીય દબાણ અને સશસ્ત્ર આંદોલન બાદ 1951માં રાણા શાસનનો અંત આવ્યો. લોકઆંદોલન પછી નેપાળે 1990માં સંસદીય બંધારણ અપનાવ્યું, પરંતુ રાજકીય અસ્થિરતા, સામાજિક અસમાનતા અને અધૂરી માંગણીઓના કારણે 1996થી 2006 સુધી માઓવાદી સંઘર્ષ થયો. શાંતિ પ્રક્રિયાએ 2008માં રાજાશાહીનો અંત લાવી નેપાળને ગણરાજ્ય બનાવ્યું. 2015ના બંધારણે નેપાળને સંઘીય લોકતાંત્રિક ગણરાજ્ય તરીકે નિર્ધારિત કર્યું અને જાહેર સત્તાનું પુનર્ગઠન સંઘીય, પ્રાંતીય અને સ્થાનિક સ્તરે કર્યું. તેથી નેપાળનો ઇતિહાસ સમજવા માટે રાજકીય સત્તામાં આવેલા ફેરફારોની સાથે પ્રાદેશિક સમુદાયો, ધાર્મિક પ્રથાઓ, સ્થળાંતર, વેપાર અને ઐતિહાસિક સ્રોતોના સંરક્ષણ પર પણ ધ્યાન આપવું જરૂરી છે.