నేపాల్‌లో చరిత్ర

కాఠ్మండు లోయ నివాసం, మతం, చేతివృత్తులు, వాణిజ్యానికి ముఖ్య కేంద్రంగా మారింది. లిచ్ఛవి కాలం శాసనాలు, దేవాలయ నిర్మాణాలు, దక్షిణాసియాతో విస్తృత సంబంధాలకు ప్రసిద్ధి. తరువాతి మల్ల రాజ్యాలు కాఠ్మండు, పటాన్, భక్తపూర్‌లలో ప్రత్యేక నగర సంస్కృతులను అభివృద్ధి చేశాయి. లోయ వెలుపలి సమాజాలు, రాజ్యాలు కూడా టిబెట్ మరియు ఉత్తర భారత మైదానాలతో సంబంధాలున్న ప్రాంతాలతో సహా హిమాలయ ప్రాంత చరిత్రను మలిచాయి. 18వ శతాబ్దంలో పృథ్వీ నారాయణ్ షా, ఆయన వారసులు గోर्खా రాజ్యాన్ని విస్తరించి, ప్రస్తుత నేపాల్‌లో ఎక్కువ భాగాన్ని ఒక రాజకీయ అధికార పరిధిలోకి తెచ్చారు. తరువాతి కాలాల్లో షా రాచరికం కొనసాగినా, అధికారాన్ని తరచుగా ప్రభావశీల కుటుంబాలు, రాజకీయ బృందాలు నియంత్రించాయి. 1846 కోట్ హత్యాకాండ తరువాత ఏర్పడిన రాణా పాలనలో కార్యనిర్వాహక అధికారం వంశపారంపర్య రాణా ప్రధానమంత్రుల చేతుల్లో ఉండగా, షా రాజు అధికారిక రాజుగానే కొనసాగాడు. రాజా త్రిభువన్ మద్దతుతో జరిగిన రాజకీయ ఒత్తిడి, సాయుధ ఉద్యమం తరువాత 1951లో రాణా పాలన ముగిసింది. ప్రజా ఉద్యమం తరువాత 1990లో నేపాల్ పార్లమెంటరీ రాజ్యాంగాన్ని స్వీకరించింది. అయితే రాజకీయ అస్థిరత, సామాజిక అసమానత, పరిష్కారం కాని డిమాండ్లు 1996–2006 మావోయిస్టు సంఘర్షణకు దోహదపడ్డాయి. శాంతి ప్రక్రియ 2008లో రాచరికాన్ని ముగించి నేపాల్‌ను గణతంత్రంగా స్థాపించింది. 2015 రాజ్యాంగం నేపాల్‌ను సమాఖ్య ప్రజాస్వామ్య గణతంత్ర రాజ్యంగా నిర్వచించి, కేంద్ర, ప్రావిన్షియల్, స్థానిక స్థాయిల మధ్య ప్రభుత్వ అధికారాన్ని పునర్వ్యవస్థీకరించింది. కాబట్టి నేపాల్ చరిత్రను అర్థం చేసుకోవాలంటే రాజకీయ అధికారం మార్పులతో పాటు ప్రాంతీయ సమాజాలు, మతాచరణ, వలసలు, వాణిజ్యం, చారిత్రక ఆధారాల పరిరక్షణను కూడా గమనించాలి.